Зоя Донгак – Хамның чаяаны. Книга 2 на тувинском языке (страница 4)
Опан ирей шаажылалды көрген аратты сагынган: «Улаастайга ол хүн мойнунда дөңгүлүг, белинге чедир чанагаштап каан алдан дургуннарның бирээзин шивээден үндүрүп эккелгеш, ооң мойнунда дөңгүзүнден ийи чургаан сөөрткеш, адагашка ону ооргазы-биле сөгедектей олурткаш, ийи холун хүлүй шарыпканнар. Долгандыр шип-ле шимээн. Хүлүглүг эр бажын чоргаар көдүрүп келгеш, тыва дылда: „
Кижи бүрүзү чүнү бодавас дээр: «Кадагаатының дарлалынга чүс-чүс чыл амыдырап, оорга хөндүрбес базымчазынга ырма сынган эвээш чон харын-даа төрээн черлиг, тыва дылдыг бооп камгаланып артып калдывыс. Эр түрлүг, угаанныг, буруңгаар көрүштүг алдан дургуннар манчы кыдатка удур тура халчырга, баштарын кескен болгай. Ам манчы кыдаттар-биле канчаар демисешсе чогуурул?»
– Алдан маадырларның баштыңы Самбажык өлүртпээн, а орустар чуртунга чаштып чыткаш, ам төрээн черинче чоруп орар дижири шын бе? – деп, бир арат айтырган.
Чүге Самбажык Орус чуртундан ээп кээрил? Чүге дээрге, орустарның чуртунда 1905 чылда хувискаал болган, ооң сураа озалдап-даа болза, ам Урянхайда дыңналы бергени ол. Ол-ла бирги орус хувискаалдың салдары-биле 1911 чылда Кыдатка база хувискаал өөскээн, а Моол биле Урянхай Кыдатка чагыртып турар болганда, ында-мында араттар бажын көдүрүп эгелээн.
Бир эртен Мөңгүн-Тайгага чар тарай берген: «Кыдаттарның бүүзелерин үптеп эгелээн-дир!»
– Кайда үптеп турар?
– Өвүрде, ол ышкаш Оюн болгаш Салчак кожууннарда…
Тараза-тараза ол чар шын дөстүг болган. «Кыдат садыгжыларны чүге үптеп эгелээнил? – деп айтырыгга Холурааш бодунга мынчаар харыылаан: «Араттарның мал-маганын, өлүктү барык халаска ап, чонну ядарадып, чилбиленирге, ынчанмайн канчаар!»
Манчы кыдаттарга удур демисел Кыдаттан – Моолче, а оон – Моол-биле кызыгаар Урянхайның кожууннарынче тарап эгелээни ол. Өрт өвүр черлерни хөме алгаш, Эрзин биле Самагалдайга турган Баян-Боованың6 бүүзелерин үптеп үрегдээн.
– Кыдат садыгжыларның негелдезин ёзугаар амбын ноянның чызаан черинге Сапыынай, Болдурга деп оорларның холдарын доңуруп шииткен дишти.
Ынчалза-даа кыдат бүүзелер үптээри соксаваан. Бээзи кожууннуң Дус-Даг, Бора-Шайда турар Бээжин-Бадының бүүзелерин үптээн деп сураг дыңналган. Бүүзелер үптээшкини чүгле кыдат садыгжыларны база тыва дүжүметтерни эвес, харын-даа Орус чуртунда Ак-Хаанның дүжүметтерин дүвүредип эгелээн.
Иркутскиниң генерал-губернатору Ак хаанче «…урянхайлар манчы кыдаттарга удур тура халышса хөңнү» деп чагаа чорутканын Урянхайны эреңгейлеп чагырган амбын ноян Комбу-Доржу, Хемчик унунуң Даа, Бээзи ийи кожуунунуң тогус одагалыг, бүгүдениң даргазы Буян-Бадыргы ийи билбезе-даа, Моолдуң ховуларындан хат кээрин билгеннер.
Күске чылдың бөрү оъду чыыр өйде Коңгурнуң өөнге элчи шаап келгеш, аът кырындан алгырган: «Дайын эгелээн! Холураашты келдирип тур!»
Элчиниң алгызын таптыг дыңнаваан Коңгур ылавылаар дээш өөнден үнүп келгеш, ооң чүгле аъдының дуюгларының токкулаарын дыңнап чыдып калган. Ол алгыдан Севил ишкирнигип ыглай берген:
– Мен черле чүнү кылып каан мен? Кара өлүм… Чинчини чидиргеним… Ам дайын. Шупту-ла чүве мээң өөмнү оюп эртпес, кандаай чүвел…
Холурааш хамык чүвени билир Очурже чорупкан. Ол кайда, чүү болуп турарын көрген, дыңнаан боор кижи… Холурааш чоокшулап оргаш-ла, Очурнуң аалында кижи бажы кизирт, чугаа-соот кидин-түлүк чоруп турарын эскерип каан. Араттарның аразында делгем хөректиг Сойту биле күдер тырың Комбуй Хертек ылгалып көстүп органнар. Ол ийи ышкаш араттарны чон: турза узун, тутса мөге дижир.
Араттарның ол чугаазында Хомду (Кобдо) деп чаңгыс-ла сөс катап-катап дыңналыр. Холурааш чүнү-даа айтырбайн, дыңнап-ла орган. Адак соонда чугаа чүнүң дугайында чоруп турарын билип апкан.
– Моол араттар Хомдудан манчы кыдаттарны үндүр ойладырын бистен дилээн-дир, – деп, Очур тайылбырлаан.
– Дузалашпайн канчаар, – деп, Холурааш чөпшээрешкен. – Малга мал өөр, аратка арат өңнүк. А ол Хомду хоорай ыракта бе?
– Ийе, ыракта.
– А бир эвес сени дайынче бар дээр болза, чүү деп харыылаар сен? – деп, Холурааш Очурдан айтырган.
– Чоруур апаар мен.
– Чүге?
– Чүге дээрге моол араттар дилеп турар-дыр.
– Шын чугаалап ор сен, Очур. Сенгилештир чонга таптыг тайылбырлаар болгай… А оон башка элчи чүгле «Дайын!» депкеш, ыңай боорга, чүү-даа билдинмес ышкажыл…
Мөңгүн-Тайгадан Хомдуже эки-тура-биле Сойту, Холурааш, Комбуй үжелээн чорууру шиитпирлеттинген.
Моол таладан манчы хаанның төрези дүшкен дугайында чугаалар чедип кээп, манчы-кыдаттарны Хомдудан үндүр сывыртаарынга дузалажырын тыва араттардан дилээрге, чүнүң-даа мурнунда бөдүүн чоннуң эрес-дидим оолдары аъттаныры ол. Шак ол сорук Комбуй, Сойту, Холурааш ышкаш эрес-дидим тываларның хөрээнге өшпес одагның чалбыыжы дег кыптыга берген.
Кончуг кара сагыштыг арганы ажыглап, тыва чоннуң бир кезиин өскезинче ыдалап, аңгы-аңгы кожууннар, аймактар, төрел бөлүктер аразынга көрүшпес, билишпес чорукту өөскүдерин кызыткан чиижең, чилби манчы-кыдаттарга Холурааштың хөңнү чок.
Аалынга келгеш, улузун ол оожургаткан: «Моол араттар бистен дуза дилээн-дир. Эр кижи аяк дүвүн чылгаарындан аңгыда, дарыны база чыттаар ужурлуг. Дайын – эр кижиниң үүлези. Дайынга кижи бүрүзү өлбес болгай».
– Дамырактар чыылгаш, хем болур, тарамыктар каттышкаш, күш болур. Чоруур херек! – деп, Коңгур шиитпирлиг чугаалаан.
Дайын дугайында чугаа-соот бирде чавырлы берип, бирде улам дыргын тарап турган. Чамдык улус дайынче баар араттарны байлар дериир болган деп, а өскелери байлар боттары дайынче барбас дижип турганнар…
– Байлар дайынче араттарны дериир? Ол шуут хоозун чүве-дир, байлар кымны-даа деривес. Дайынче баар Холурааштың идик-хевин, ижер-чиирин, аъдын, ок-чепсээн боттарывыс белеткээй бис, – деп, Коңгур шуудунга кире берген.
Дайын чоруурда белеткелге он хонук хуусаа берген.
– Аъш-чемни аътка дергилеп аар бе? – деп, Холурааш ачазындан айтырган.
– Дайынчылар болгаш аңчылар шаг шаандан бээр чемни таалыңнааш, аъдынга дергилеп аар чораан, – деп, таакпылавышаан, Коңгур таваар тайылбырлаан.
Оон ол бир хумуң дээрбелеп каан арбай далганынга ийи аяк ишти хоюг ааржыны холуй былгапкаш, хаптапкан. Дизип каан куруттарже, хырында саржагже айыткаш, Коңгур:
– Бо бүгү бир айны шыдаар. Сээң ынак кара-кадыыңны кылыптар бис. Эзер ажыр октааш баглап аар таалың-даа магалыг-ла. Ай ажыр аңнаар деп барганымда хеңмени кадырган шары чүрээнге суп аар кижи мен, – дээн.
Севил уйнуунга бодунуң хөмден даарап алганы ишкир көгээржиин бергеш, чагаан:
– Бо көгээржикке суг, хымыс дээн чижектиг суксун аймаа шыгжаар сен. Челзип оруңда, эзериңде артып алганың көгээржииңде суг биле ааржы холушкаш, шала ажыг амданныг апаар. Ындыг суксун суксатпас-даа, харын чамдыкта аштатпас-даа.
Хөйден чыда калбайн, Анай изиг отта шой пашта сарлык сүдүнүң өремезин хайындырып турган. Өремеден саржаг ылгалырга, кырынга ак көвүк салдап эгелээр. Ол ак көвүктен саржаг ылгалы берзин дээш Анай ынаар үүргенелиг далганны немепкеш, былгаптарга, паштың дүвүнде чөкпек – «кара-кадык» саржагдан аңгыланы берген. Саржагны Анай аңгы саваже кудупкаш, паш дүвүнде арткан чөкпекти кургадып каан хой хырнынга7 савалапкан. Холурааштың ынак чеми – хырында кара-кадык белен болганы ол.
Өгнүң хана дораларының адаккыларын өрү ажып, даап каггылаан, салгын өттүр сырыннап турар. Ажып каан эжиинден даглар-ла чиргилчиннеп көстүр. Чаа дөгерген хой кежинден чагны, эът артынчызын Севил кестик-биле адыра сивирип-сивирип, алгыны божа-биле чаап каан. Оон отта пашка сарлык сүдүн ол чылыткаш, сүтче хойтпакты эвээшти дамдылады кудуп тура, үргүлчү былгап-ла турган. Кажан пашта хойтпактыг сүт сарыг сугланы бээрге, пашты оттан эскеш, сарыг суун таарже8 ылгай кудупкан. Оон пашта арткан быштактың сарыг суун хымыш-биле сы базыпкаш, таарга каггаш, кырындан аар даш-биле бастырып каан. Аар чүък адаанда дөрбелчин быштак кадый бээрге, ону таардан ужулгаш, ыяш деспиге салгаш, хөлегелиг черге – орун адаанга шыгжап каан.
Кежээликтей Коңгур биле Холурааш хойнуң коң эъдиниң сөөктерин чүстеринден адырып, эъдин сөөктерден аңгылай кезип турганнар. Дооразы ийи илиг кылдыр эътти дилиндектей кезипкеннер. Оларның чанында Анай даштарлыг одагда чем хайындырып турган. От өжүп бар чыдырда, кескен эъдин оңгар кырынга азып тургаш, Коңгур: «Изидип каан даштарның чылыынга дүннү өттүр эътти ыштап кадырар бис, оглум» дээн.
Улуг кара паш долдур шылып каан сөөктерлиг хой эъдиниң көже-биле быдаалаан мүнүн өг-бүле чооглап алганда, Холурааш баштактанган: «Че, ам бичии өеэдип чыдып болур аа?»
– Дыштан, дыштан, оглум. Бөгүн-даа бис шупту шыырак ажылдадывыс.
Эртенинде Холурааш херек аъш-чемин чыггаш, таалыңнааш, айтырган: «Мээң Дас-Кара аъдым мынча чүвени ууптар чүве бе, ачай?»