Зоя Донгак – Хамның чаяаны. Книга 2 на тувинском языке (страница 5)
– Дас-Кара сени болгаш таалыңны чайлыг уур, чүъктүг Чадаанага чедир хала чок чоруур деп бил. Кол-ла чүве – чепсек! Чүнү алырың бодан, – деп, Коңгур сүмелээн.
– Ча биле согун, боо, бижек алыр бе?
– Бир дугаарында мээң аң адар боом ап ал, ол дайынга база ажыглаттынар. Чоок тулчуушкунга ча-согуннуг, чүгүрүк аъттыг кижи соок чепсектиг дайзындан артык боор.
– Ча-согун дайынчыдан күштү негээр, а мен хөөкүй…
– Сээң күжүң четчир. Ча-согунну-даа канчаар. Берге байдалда чүгле бодуңга бүзүре. Сээң артыңда кырган-аваң, мен, Анай барын утпайн чор.
– Мээң кош-бижээм кандыг-дыр че? – деп, мыйыс хынныг улуг бижекти курунда азынган Холурааш ачазының мурнунга оң, солагай талазынче чоргаар кылаштагылаан.
– Кончуг эки-дир! – дээш, улуг бижекти хынындан ужулгаш, Коңгур ооң бизин хынааш, сүмелээн. – Бижектиң чидии херек, а сөстүң чигези кедилиг.
Ачазы Холураашка кестик берген. Ол чидиг бистиг бичии бижек-биле чүлүттүнер, аңны кежинден сояр, малды чазаар, аът дерииниң ажылдарын кылыр. Оон Коңгур чактырын хавындан ужулгаш, буруңгаар сунгаш, боозунуң кызык будун көзүндүргеш, черге кадай шанчып алган. Ол саадааның ийинде халаңнадып алган дарылыг, коргулчун октуг кавындызын суйбап көргеш: «Сээң кырган-ачаң коргулчун окчугаштар-биле часпас адар чораан. Коргулчуннуң тывылбазы-ла кончуг» – дээн.
Кара идежинде хоюг дарыны боо кулаанче Коңгур чаларадыпкаш: «Мыйысчыгашта артык ок бар. Ол ок-биле кижи хамаанчок, аңны узуткап шыдавас сен. Чүгле аар балыгланган амытанны харын адып шыдаар. Ам адыптар дээримге, ок чок каар мен. Ок хоратпазы-биле атпас мен, —дээш, боозун шыгаарын Коңгур соксаткаш, – Ам идик-хепти ончалап көрээлем, оглум», – дээн.
Эзерже олурарда эптиг элик кежи чолдак тонун оглу кедипкен. Оон кызыл пөс курнуң бир ужун белин долгандырыпкаш, кыдыынга доңнапкаш, өске ужун биргизиниң кырындан ийи катап долгандыр куржаныпкаш, адак-бышкаа чииги кончуг Холурааш аай-дедир кылаштагылаан.
– Курнуң кызыл өңнүү эки харын, балыгланганыңда кызыл ханны дайзын эскербес. Ындыг кур аъттыг кижиниң хендирбелерин силгиишкинден, согуглардан камгалаар, – деп, Коңгур оглун мактаан.
Холурааш ам дырбактыг кежин аңдара даараан чеңи чок биле хыралып калган кара тарбаган кежи бөрттү, кырган-авазының даарап бергени кандыг-даа үеде доктаамал кедер хевин – хевенекти кедипкеш: «Хевенек өске хевимден чиик, эптиг-дир», – деп, амыраан.
– Хевенекти күзүн кыргаан хураган кежинден даараан мен, – деп, Севил өөрээн.
– Хевенекти хүннүң-даа кедерге, ол белен элевес болгай, – деп, Коңгур бадыткаан.
Холурааштың эттеп каан элик кежи дөртегер алгы чүвүрүн аңнаарда кетсин дээш Анай эрткен чылын даараан. Ам ол чүвүрүнүң кырындан кадайының даарааны өшкү кежи үгдешки кедипкеш, Холурааш ыңай-бээр баскылаан.
– Үгдешки-даа тулган-на! Ол аъттыг кижиниң буттарын чаъс-хардан, ыяштарның будуктарындан, тенниг харагандан камгалаар болгай, – деп, Коңгур ылавылаан.
Холурааш кадыг идиктиг. Эзеңгиже киир теп алган идииниң ытпак бажы аъттыг кижиниң бир-бир талазынче эглиринге, доңгаярынга эптиг. Идиктиң кадыг, чоон хөм кештиг хончулары аъттыг кижиниң буттарын камгалаарындан аңгыда, ол идиктер таалыңнар-биле катай аъттың быктын, иштин база камгалап чоруур. Чайгы үеде идиктерге сарыг-сиген оът каап аар, а кыжын кидис уктар-биле катай кедер. Аңнаарда азы көштерде кедер чымчак идиктерин Холурааш таалыңче суп алган.
– Көшкүн-дайынчылар шаг шаандан аъттыг дайылдажып чораан. Аъдың өлүртсе-даа, холда чепсээң-биле дайзыныңче халдай бер. А бир эвес чепсээң чок болза, бистиң хүрештиң аргаларын ажыгла, – деп, Коңгур оглун чагаан.
Кезек хамнап-хамнап, Коңгур аптарадан алгы хаптарда чат даштары9 ушту берген.
– Бо даштарны канчаар ажыглаар чүвел? – деп, Холурааш айтырган.
– Агаар изиг болзун дээнде, чат даштарын оттуң чалбыыжынга дөгей туткаш, кидиске азы дүкке ораагаш, салып каар. Агаарның чүдерээрин болдурбас дизе, чаттыг дашты адыжыңга салгаш, «ону өттүр» аңгы-аңгы талаларже үрер сен.
– А чаъс чагдырарарда?
– Агып чыдар сугнуң кырынга (дамырак) чаттыг дашты азып каар. Күштүг чаъс-чайык кыйгырарда, чаттыг дашты дагдан шурап баткан дамырак сугже каар. Чаттыг дашты анаа ап болбас. Ыяап хамнаан соонда ап болур. А бо даштарны хамнап каан мен, ап алырыңга ажырбас. Олар сени, Сойтуну, Комбуйну октардан камгалаар. Ам эм оъттарны, довук10 кургаг аът ханын, тооргу хирнин, сыын мыйызын, мыйгак кудуруун ыяап ап ал.
Соок дүжүп келгенде, чишке хереглээн аъттың ханын дозуп алгаш, ыяш хумуңнарга кудуп турганын Холурааш сагынган. Элээн болганда турнуккан ханның кырынга чырык сарыг хан, хумуң дүвүнде дестиг кызыл-хүрең хан ылгалы бээр. Чырык сарыг өңнүг ханны саваже аңгылааш, оон деспиже куткаш, өг иштинге кургадыр. Кургаткан аът ханын Холурааш өшкү кежи хавынга шыгжап алган.
– Кургаг аът ханын ажыглаарыңда ооң хензиг кезээн аскыңче киир каггаш, сорар ийикпе азы ону чылыг сугга эзилдирип аар сен. Кургаг аът ханы болгаш мыйгак кудуруу могап шылаан база аштаан кижиге дыка дузалаар чүве, – деп, Коңгур оглунга тайылбырлаан.
Мыйгак олчалаанда, ол дораан ооң кудуруун кежи-биле катай аңгылап аар. Оон дүгүн чидиг бижек-биле сүвүрүп каапкаш, кудурукту кежи-биле катай өг девиириниң адаанга кургады азар. Оон Коңгур: «Кудуруктуң хензиг кезиин бижек-биле үзе кескеш, дайнап-дайнап ажырыптар. Далаш чорук чокта, согаашка хоюдур соктааш, чылыг сугга эзилдир былгааш, ижерге эки. Алдын дазылдан шайны кежээ ишпес болза эки», – дээн.
– Чүге? – деп Холурааш айтырарга, ачазы: «Чүрек шапкылангаш, удуп шыдавас сен. Кедегге даңны атсы турар деп барзыңза ижип аарга чогуур», – дээн.
Узун-херии оруктарга азы кедегге от салбайн, чем чивейн, хайындырып каан хой довуун сорарга, аштааны чидип, өс эдер. Тооргу хирни, сыын мыйызы, мыйгак кудуруу күш киирер. Холурааш таалыңынче довукту, мыйгак кудуруун, кургаткан аът ханын, тооргу хинин, сыын мыйызының кескиндизин, адыг дыргаан, тарбаган өдүн база үзүн, хая чугун, янзы-бүрү эм оъттарны суп алган.
– Сени мен шаам-биле өөреткен мен. Шогжаң бажы хаттыг, шош бажы ханныг. Канчаар эмнээрин билир сен. Сен биеэ бодуң эвес, аажок сагышсыргай болу бердиң.
– Дайын дээш сагыжым саарзык, ачай.
Хем эриинге Коңгур узуну кулаш хире, калбаа карыш хире ындыг-ла бедик эвес от салыпкан. Холураашты ол соок сугга эштирин сүмелээн. Оглу соок сугдан үнүп келгеш, ачазындан айтырган: «Ам оон ыңай чүнү кылыр?»
– Отту ажыр кылашта. Ажырбас, чүң-даа канчап барбас.
– Отка кылаштааш, харын чылыга бердим – дээш, Холурааш чөөн чүктен соңгу чүкче от таварып кылаштааш, оон хүнгээр база кылаштаан. Ынчаар кылаштап тургаш, отка чалбарып чораан:
Соок сугга эштип, от таварып кылаштааш, Холурааш оожургааш, айтырган: «Суг биле от канчаар дузалааныл?»
– Суг-даа, от-даа сени арыглап каапканнар. Соок суг хову-шөлдүң маңгысчыгаштарын сенден арыглааны ол. А сугдан кортпастарын отка өрттеткенивис ол. Чалбарыглар, күзээшкиннер база дузалаан деп бил.
Холурааш сагыш човаар чүвези чок апаарга, Коңгур оглундан айтырган: «Кижиниң төрээн чери деп чүл ол?»
– Иемниң өпейлеп өстүрүп каан кавайы, адамның шалбадап өөреткени быжыг холдары, оларның чагыг-сөзү, бо кидис өөм-не-дир.
– Кончуг шын. Төрээн черивистиң үндезин дөзү арга-арыгның, дагларывыстың ыяш-дажында, ыды-кужунда, аң-меңинде, арыг агаарында, дамырак кара сугларында, дажыг хемнеринде, ак-көк хөлдеринде, оргу-шөлдерниң оът-сигенинде, бисти долгандыр турар бойдузувуста болдур ийин. Каяа-даа, кажан-даа төрээн чериң бодап, төрел чонуң сактып чор, оглум.
Аъттаныр хүн-даа келген. Холурааш чоннуң мерген сөстерин сагынган: «Үе кээрге, адыр чок, үер кээрге чай чок». Кырган-авазының: «Орукка омак-сергек чор. Чадаанага баргаш, хүрээге өлүг, дириг төрел чонуң дээш мээң өмүнээмден тейлеп каар сен. Чадаг чорба, аъттыг чору. Чааскаан чорба, өөрлүг чору. Ада көрбээнин оглу көөр» – дээн чагыын Холурааш сактып алган.
– Орукка оваарымчалыг бол, – деп, дайынче аъткарып тура, оглун Коңгур чагаан. – Эш-өөрүң хөй болгай. Төрээн Мөңгүн-Тайгаңче, бисче дөмей-ле ээп чанып кээр сен…
– Бодуңну камнап чор! – деп, Анайның чодураа дег кара карактары кылаңнашкан.
Анай хая көрүнгеш, Мөңгүн-Тайгазын кайгай бээрге, Холурааш дораан авазын аржааннадып чораанын сактып келген: «Анайның авамга дөмейин аар!» Кажан ол ашаанче көрнүп кээрге, карак чаштарындан арны өл болган.
– Ынчанма даан, Анай! —деп, Холурааш кадайын чазамыктаан.
– Мени дээш сагыш човава, – деп, карактары чаштыг кадайы ам хүлүмзүрээн. – Шупту чүве анаа болур. Сен бисче ээп кээр сен.
– Ада-иези кандыг болдур, ажы-төлү база төлептиг кижилер болур. Кижи өзер, кидис шөйлүр. Сен, Холурааш, ам ёзулуг эр болганың ол-дур! Таныш хөй боорга, даг-даштан тайып ушпас, төрел хөй боорга, төөреп азып чорбас, – дээш, Севил дашкаар үнгеш, чөөн чүкче көрнүп алгаш, тос-карак-биле сүттү дөрт чүкче чажып чалбараан.
Холурааш эзеңгиже будун киир тепкен турда, Коңгур: «Куш уялыг, кижи чурттуг. Сээң Мөңгүн-Тайгаң сени манаар. Дөмей-ле чедип кээр сен, оглум», – деп чагаан.