Зоя Донгак – Хамның чаяаны. Книга 2 на тувинском языке (страница 6)
Холурааш аъттаныпканда, Коңгур оглун каргыраа-биле үдеп чыдып калган. Ачазының үнү бирде ырап, бирде кыңгырткайнып чаңгыланып, ижин-баарны ажыңнадыр куюмнадып, тааланчыг чазамыктап куттулган. Ам оглу ачазының ол каргыраазында хая-даш чуулгаш, казырадыр дагжап, бузулган дег кыннып кээрге, «каргыраада ылап-ла дагларның кайгамчык өндүр чаагайы, күчү-күштүг түрлүү сиңген-дир» деп бодап чораан. «Биче-Мөңгүн-Тайга дээрге өгбелеримниң болгаш ада-иемниң дагып чораан меңги баштыг ыдыктыг сыны болгай. Мындыг магалыг оранымдан бөгүн дайынче аъттаныптым» деп бодап халдып орда, ачазының ыры-каргыраазы орук дургаар Холураашты дайынга тиилээринче сорук киирген.
2. ЧАДААНАЖЕ ОРУККА
Мөңгүн-Тайгадан Хомду дайынынче Холурааш, Сойту база Комбуй аъттарын мунупкан, түрлүү кончуг челзип органнар. Cойту биле Комбуй төрээн черинден ырак орукче бир дугаар аъттанган болгаш ыңай-бээр кайганмышаан, бурунгаар үзейипкен шаап орган. Чүге-ле ийик, Холурааш: «Бо дайынга бис тиилээр ужурлуг бис!» деп идегеп чораан. Артыштың ногаан бүрүлерин холунга өйдүктүрүпкеш, ооң чаагай чыдын таалал-биле киир тынмышаан, көрүп көрбээни чурттарны ол сагыштаан…
Бир-ле черде хек эткен. Холурааш кады чораан эштерин кый деп алгаш, тонунуң хойнундан шидиглиг алгы хавындан ачазының бергени хуулгаазын чаттыг даштарын ужулгаш, Сойту биле Комбуйнуң адыштарынга cалгаш: «Боо октарындан силерни камгалаар бо чаттыг даштарны идегелдиг черлериңерге шыгжап алыңар», – деп, чагаан.
Сойту биле Комбуй улуг кош-бижек, сүге-балдыдан эгелээш, быстан-дарызын, шай-дузун, идик-хевин, күш-хүнезинин, баг-сыдымнарын дергилеп, кош-таалыңнарынче суп алган болганнар.
Комбуй ортумак дурт-сынныг, делгем хөректиг, эрес-кашпагай, топтуг-томаанныг. Аалынга ол үр олурар хөңнү чок, үргүлчү таңды-сын, арга-эзим кезип чоруур. Бойдуска кончуг хумагалыындан черниң аң-меңиниң онча-мендизин, аажы-чаңын, эвээш-хөйүн, кайда турарын беш салаазы дег билир.
Сойту ортумак, харын-даа чолдаксымаар сынныг, шимчеңгир, аажок эрес, өткүт үннүг, дыка сонуургак, арын-шырайы шевергин чараш, аңчы уктуг, чазыы кончуг аныяк эр. Эң ынак кадагалаар эди – чактыр боозу. Чазыг чок, дүрген адары-биле алдаржаан. Ча-согун, какпа-дузакты ажыглаарынга мергежээн. Мөңгүн-Тайгазының девискээринге, Даг-Алтайның тайгазынче аңнап аъттанганда өлүк-тывыштыг чоок кижилерин өөртүп кээр.
Комбуйнуң-даа, Сойтунуң-даа тайга-таңдызындан эккеп турар олча-кежииниң барык шуптузу албан-үндүт төлээринге барып турарын Холурааш билир. Дииң, дырбактыг, киш, күзен, кырза, ирбиш, дилги, бөрү кештери-биле манчы-кыдаттың онаап каан албан-үндүдүн төлээр. Албан хүлээп алыр кыдат дүжүметтерге хээли кылдыр бээр кештерни, өске-даа белектерни боттарының байлары база-ла бөдүүн чоннуң оорга-мойнунга салып каар. Ууттунмас ол албан-үндүттен чайлаар арга чок болгаш араттар бергедежирлер. Арат кижиниң сагыш-сеткилин аар-берге салым-хуузунуң өйүп кээрин чүү дээр! Хостуг-шөлээн чыдар, үе-дүптеги шиин салбас оран-таңдызынга алаагып аңнаксаар бир чылдагааны ында. Чүге дизе, дүймедип кээр түмен бодал ынчан эстип-чидип, хөрек ишти хозай бээр болгай.
А Холурааш аңчы-малчын боорундан аңгыда, аараан кижилерни эмнээр чаяалгалыг база чонунга хүндүткелдиг боорга, дүжүметтер, байлар ооң улус аразында анаа эвес байдалын, эрге-күжүн хүлээп көөр турган.
Кадыр арттарны ажып, дажыг хемнерни кежип, халдып-ла органнар…
Каргы хемни олар аъттары-биле сүстүрүп кешкеш, Ак-Шивээниң сынында буурарып көстүп чыдар хертеш кертилек-баалык – Саадак арттың кырынче углапканнар. Артче углаан кокпалап, Ак-Шивээниң даг эдээ-биле дөш өрү үнүп бар чыда: «Койгун, койгун!» – деп баштай Сойту, оон Комбуй алгырган. Шупту доктаап, шимээн чок барганда:
– Шынап-ла кодан-дыр! – дээш, Комбуй сиген аразынче шимеш диген бора коданның уунче айыткан. Ооң-биле сүржүр чай кайда боор.
Корткан койгун оларның чаны-биле халып ыңай боорга, олар оруун уламчылап, арт кырынче көдүрлүп-ле органнар. Оът-сиген шыпкан артта кокпа орук чоорту чанагаш хаяларже углаан.
Ам-на Саадак сынның кырынче олар үнүп кээрге, ында ийи оваа бар болган. Аъттарындан дүшкеш, арт кырының арыг агаарын тынып, көжүй берген буттарын хөндүрүп алгаш, көгээржикте сүттүг шайын, аъш-чемниң дээжизин хүнгээр чашканнар. Холурааш чалбарып, йөрээл салыр: «
Моон, Саадак арттың кырындан олар хараарга, чөөн талада – Таңды-Уула, барыын чүкте – Алтайның кызыгаары, Узун-Хем тода көзүлген. Бо адаанывыс черлерни Ак-Шивээ сынны тудуштуруп турар. Мурнуу чүкте мөңге меңгилери чайнаан мокулдур ак Мөңгүн-Тайга чоргаары кончуг сүрлүг көзүлген. Хаттан ыжык хаялар баарынга дыш ап, орар аразында: «Саадак арттың ады кайыын тывылганыл?» – деп, Сойту сонуургаан.
– Шаанда маңаа бир аңчы согуннарлыг саадаан уттупкан дижир. Бир эвес Саадак артын кыдыындан көөр болза, шынап-ла саадак сагындырар, – деп, Холурааш харыылаан.
– Мээң төрелдерим моол кожаларлыг, олар малын кады кадарар, моолдажыр, черле найыралдыы аажоктар, Силерниң чоок кожаларыңар Алтайдан болгай. Алтай дылга арыг чугаалаар силер ыйнаан? – деп, Комбуй айтырган.
– Алтайлар-биле чүгле өңнүктер эвес, кудалашкаш, хан төрел апарган бис. Алтай дылды төрээн дылым дег билир мен, – деп, Холурааш чоргаар харыылаан.
Дыштанып алгаш, аъттарын чедип алгаш, кудургайны куду бадыпканнар. Куду баткан тудум, ыяштар чоорту көвүдеп, ылаңгыя дыттар колдаан. Буттар чаны-биле дендии арыг дамырак кара суглар шурап бадып, аяңнар көстүрге, чаражын! Эң-не адаанче олар бадып кээрге, хөлчок шапкын хемчигеш аккан, долгандыр-ла арга-арыг. Ол-ла кылашташкаш, демги хемден барык ийи катап улуг хем эриинге доктааганнар.
Дүъштеп алгаш, арга ишти-биле хемниң агымының аайы-биле ам шуут аъттарны мунуп алгаш, шала дүрген чортупканнар. Хем ишти-биле аргаладып артче чүткүдүп үнүп орда, арга үзүктели бээрге, оът-сигенниг, янзы-бүрү чечектерлиг аяң-шынаалар көстүп, артче чоокшулаан тудум арга улам шаарарган. Хүн ажар деп баарга, эң сөөлгү арга кыдыынга хонар деп шиитпирлээннер.
Кежээ-даа кайгамчык: аяс хүн, чиңгир көк дээр, оожум, чылыг. Ажып бар чыткан хүннүң херелдеринге дыттарның баштары, уннары дуу ол-ла Таңды-Ууланың дээрге шаштыккан кадыр даглары арта алдынналып көзүлген. Дендии улуг, чодур дыттың чоогунга одагны кыпсыптарга: «Ии, мында одаар ыяштың хөйүн! Бисте дег хараган чыып, инек мыяа, көржең одавас магалыын көрем», – деп, Сойту магадаан.
Одагның ак-көк ыжы буруладыр көдүрлү бээрге, хүн шуут ажып, даглар баштарының чараш өңнери чидип, караңгыда одагда дөгеленген ыяштарның уннарында от чайнай берген. Кежээки чем соонда, хүнзедир арга-арыгның, дагларның артыш-шаанаксыг агаарын хөрек долдур тынып чораан үш эр, эзерин сыртангаш, чонаан дөженгеш, чык кылдыр удуй берген. Үш дүн ортузунда бир таладан өске талаже аңдарлып чыда, Сойту хар чаап турар деп бодаан. Ону-даа херекке албайн, ол дораан удуй берген.
Даң бажында Сойту биле Комбуйну Холурааштың өткүт үнү оттурупкан: «Коргунчуун! Бисти долгандыр чүү бооп турарын көрзүңерзе!..» Комбуй биле Сойту ковайгаш, көрүптерге, долгандыр бүгү чүве – даглар, арга-арыг кылын ак хар-биле шугланыпкан, кыш дүшкен болган. Дүүн удуп чыдып аарда чылыг чай, а бертен харлыг кыжын оттуп келгеннер. Мөңгүн-Тайгага көктүг чайын кыш дүжүптерин олар билир.
Ыяштар будуктарында хар эрип дамдылаза-даа, удур чагбышаан. Чагган хар эчигейи кончуг эриирге, кургаг чээрген дилээн эрлерниң идик-хеви шуут көк мөөн болган. Өл ыяштан одаа хып чадап, ышталып-ла чыдар. Отту арай боорда хөрлээледип алгаш, эртенги чемни олурар кургаг чер тыппайн, бут кырынга шал-бул чемненгеннер. Удур хар чагза-даа, эрип чыдар. Шак мынчаар хар чаапкаш, эриириниң орнунга, суггур чаъс-чайык-даа чагган болза, моон чүс катап дээре ийик. Анаада дег чиик-адак аъттаныптар чүве кайда боор, көк мөөн аъттарже өл чүъктү эмеглежип чүдүргеш, эзерлерже өл идик-хептиг арай боорда саадапканнар.
Эрээн харлыг орукка аъттар удаа-дараа тайып чоруур боорга, аъттардан дүшкеш, узун дынындан чедип алгаш, берге оруктарны оя кылаштап чорааннар. Өзекке киир өткен улусту соок хат өттүр хадыырга дидиренчиин! Долгандыр бүгү чүве оларга дошкун соок, хөлүгүр сагындырган. Дүүн чаа-ла оларны өөртүп турган бойдустан ам чүгле долгандыр ак хар-биле шыптынган арга-ыяш, соок меңгилиг даглар арткан…
Артче бедээн тудум, соогу дам киткээн. Соок күштелирге, удур эрип, малгашталып чыдар хардан канчап-даа дээре боорга, өөрүп чорааннар – соокта хар удур эривес болгаш, чартык кулаш хөртүктерге аъттар дүшпейн, ылгын чоруп орган. Чаңгыс аът турупса, соонда чорааны тырлы бербезин дээш, соок хат тынышты дуй хөме хадыза-даа, чаңгыс-даа турбайн, чүткүдүп-ле органнар. Ам-на оваа чыып каан артче үнүп келгеннер.
Арт кырынче үнүп кээри билек, хар холумактыг хат катап-ла күштелген. Кылын хар чагганындан, дүвүнүң күштелгенинден орук көзүлбестээн. Чүү-даа көзүлбес бо орукту Холурааш баштап чораан. Ооң соондан Сойту биле Комбуй дөъш өрү хөртүктер, хаялар аразы-биле кылаң кара дамырак сугларны ажа халып, арнын күштүг хаттан дуглай каап, чортуп чорааш, ам шуут аъттарындан дүшкеш, чадаг үнүп эгелээннер. Ынчап чорааш, дендии кадыр хая-дашка кызадып келгеннер. Долгандыр оруктуң сомазы безин чок, хар дуй чаапкан, булуттар аразында хат-дүвүде баш муңгаш. Холурааш боданып-боданып, Комбуйже көргеш: «Чайгы үеде маңаа чорумда хар бар эвес, оът-сиген, хая-даштар көстүп, орук тода чыткан», – дээн