Зоя Донгак – Хамның чаяаны. Книга 2 на тувинском языке (страница 3)

Аар дүктүң таагызын

Арылдыр-ла саваан савааш.

Тозан хоюм дүгү турда,

Торгу-маңнык тоовас-ла мен.

Доңат сооктар үезинде

Торгу-маңнык чылыг болбас.

Чудуктуң уштарында хендир баглыг, дүктүг алгыны аъттыг оолдар көк кырынга амырап сөөртүп турганнар.

– Сөөрттүрге, сөөрттүнгүр болзун! Кидисти ынчаар сөөртпес болза, ол дыгый эвес, үлдүргей боор, – деп, Севил угаадыр.

Дүрүглүг дүктү сөөртүп дооскаш чазыпкаш, хүнге кургадып каан. Ажыл адакталырга, аалда улустуң каткы-иткизи чайтыгайнып, чугаа-сооду куттулуп, хамык улуг-биче кижилер дамырак сугга чунуп, хеп-сынын эде чазанып, чазык-чаагай хөөрешкилээр.

Холурааш биле Анай чонун амданныг чем база баш удур тип алган шимези-биле хүндүлээн.

– Ажыл соонда чем амданныг. Чемненип көрүңерем, – дээш, эъттиг деспини, шайлыг хөнекти араттарже чоокшуладыпкаш, улуг назылыг тоолчу Шожалче аяк долдур шимени Коңгур сунгаш: «Силерни көргеш, сеткил сергей бээр. Харын канчап бо үеде чырыткылаш кылдыр көстүп кээриңер ол, нар-шээр чокка ижип-чип көрүңерем» дээр. «Ак чем төкпес» – деп өгбелер чагыын ол чажындан сагып өөренген.

Өгде улус тоолчудан тоол ыдарын дилээн. Ол эптештир маспактанып олуруп алгаш: «Кидистиң экизи салыжында, кижиниң экизи бүдүжүнде» дээш, тоолун ыдып-ла эгелээн: «Шыяан ам, эртенгиниң эртезинде, бурунгунуң мурнунда чүвең иргин. Мөңгүн-Тайгада Мугур биле Каргы ийи хемниң катчы берген черинде аржаан аккан кончуг чараш оймак бар. Шаанда аңчы Хунан-Кара аңаа Диирең-биле хөл шыдыраа ойнаан дээр. Мыйыс үезинде аңчы аңаа, ол аяңга, одагланып олурган-дыр эвеспе. Кежээ апарганда, ооң артында бир-ле чүве кылаштаан ышкаш болган соонда: «Сээң аңнаарың кончуг болгай, хөл шыдыраа ойнаарың база кончуг боор але?» – деп, бир кижи айтырган. Хунан-Кара хая көрнүп кээрге, чүве-даа көзүлбес. «Бичии ойнаар-ла кижи мен, шыдыраа чок канчаар бис?» – деп-тир эвеспе.

– Менде шыдыраа бар, – дээн соонда, хөл шыдыраа салдына берген.

.—Че, эгелээр бис бе? – деп, көзүлбес кижи айтырган.

– Че, эгелээй-ле бис, – дээш, аңчы оолду идип каарга, кижи холдары, удур көшкен. Аңчы элээн бодангылааш, бир боданы артыкка чиптерге, кижи холдары эгиннерге чедир көстүп келген. Элээн болганда, аңчы удуп ап-тыр эвеспе.

Аңчы көрүп олурарга, хола хаайлыг, улуг ала карактарлыг эр кижи көстүп келгеш:

«Шыдыраалаар-даа, аңнаар-даа эр-дир сен. Бир шарыдан бээр бооп-тур мен», – дээш, чиде берген.

Аңчы эртен чер чаа-ла чырып орда, аңнап үнгеш, кончуг улуг хүлбүс ужуруп ап-тыр эвеспе» – деп, Шожал тоолун дооскан.

Хамык улустуң кичээнгейи ам Коңгурда барган. Кол-ла ажылы – улус эмнээр хам Коңгур чоокта чаа Моолче чалалга алгаш, ынаар чораанын төөгээн: «Моолга баргаш, арат кижээ дуза көргүстүм. Моол-биле деңнээрге, Тывада манчы кыдаттарның2 чилбизи, чиижеңи черле кедергейин эскердим».

– Ол шын. Аң-мең-биле байлак Тывавыста албан-үндүт3 дээш манчылар үш киштиң тергиин кештерин менден хавырдылар, – деп сураглыг аңчы Калдар хомудаан.

Өшкү кежи чолдак тону элей берген, эрги тарбаган кежи бөрттүг, тас алгы чүвүрлүг, чымчак идиктерлиг кырган аңчы Калдарны деткип, араттар оон-моон чугаага киржи бергеннер: «Албандан аңгыда байлар боттарынга база дүжүметтеринге чүнү алыксаан болдур, ап-чип, бисти чулуп-ла турлар», – деп, чонаада чүве ыыттавас Озук ирей хомудаан.

– Хүрээлерде ламалар база араттарның ачызында амыдырап турар. Черле канчап чурттаар бис ам? – деп, кара карактарының оду чайнаан, шоваа чылгычы Сеңгээ айтырган.

– Албан-үндүт төлеп шыдаваанда, манчыларга удурланган дээш ядыы аратты кээргээр эвестер, тос эрии-шаагайга онаай бээрге, шугулдап, даг дижим чара дайнаа дег, удургу дижим ууй дайнаа дег апаар мен, – деп топтуг арат Хевек улашкан.

Албан-үндүт төлевээн азы мал оорлаан шамга кирген араттарны байлар биле манчы кыдаттарның эриидээнин Балдып килең-биле медеглээн: «Бо хүнге чедир ол эриидеткен араттың уё-човууру кулактарымга дыңналып чор! Холдары хүлүглүг аратты дүжүмет айтырар: «Холдарыңны чүү дээш хүлүп кааныл?» – Билбес мен, дээрги.

– Херектээнни тос эрииге онааңар! – деп, дүжүмет дужаарга кам-хайыра чок улдаткан арат алгырарга, ялалакчы улам амырап согар.

– А мен арат кижиниң чаагынче хөм-биле хап, шаагайтап турда, көрген мен. Оон ыңай ырмасынчыг чүве балдырынче калбак ыяш-биле кагары. Кажан ялалакчы кагар дээш холун көдүрүп кээрге-ле, көксү-хөрээм деңге көдүрлү бээр; холун бадырарга, куду халая бээр чүве, – деп өжээн-кылыы хайныккан арат Чамзы уламчылаан, – оон ыңай чанагаштааш, сайга олуртур, хыг кыргааш, каракче кудар, чүс катап кымчылаар…

– А мен салааларны шаараш ыяш-биле тыртып тургаш сый иттирер саспылганы, дыргактар адаанче шивегей киир кагарын көрген мен. А кежээлерде мойнунда дөңгүлүг4 кижилер оожум чугаалажыр: «Кажан сени кага бээрге, туттунмайн, сула салдынывыт. Ынчаарыңга аарышкылыы чүгээр боор. Үрдүнмейн, эки тын, азы чок болза алгыр!» Тос эрээ-биле эриидеткен кижилерниң уё-човууру мээң кулактарымга база ам-даа дыңналып кээр, – деп Серен ирей сагынган.

– Мээң хөрээмде оон-даа изиг хөрлээ хып турарын кымга тө каап бээр мен ынчаш?

Таңдызындан туман үнгеш,

Хадый-ла бээр, чаай-ла бээр.

Таңмазындан элчин келгеш,

Кага-ла бээр, сога-ла бээр… – деп ырлап, хөөмейлеп хөрек ажытканы дээре эвеспе, – деп, кайгал Сеңгээ хөйге улашкан.

– Кандыг кончуг мергежээн, каржы-хажагай эриини кижи кижиге чогааткан чоор! – деп, Холурааш хорадап-килеңнээн.

Эрткен кыжын үндүрүг төлеп шыдавайн барган арат Калдар холдар чок артканын ол билир. Одап каан изиг өгге Калдарның холдарының салаа-сайгыдын хан аргышпас кылдыр боггаш, өгнүң кидизин өттүр дашкаар үндүргеш, чудуруктарже сугну саарылдыр кудуп-ла турган. Соокка доңгаш, дош апарган чудуруктарны ялалакчы мерге-биле одура шаапкан…

Өг даштында Чонданның ырын араттар дыңнап каан:

Адам каккан дүжүметтиң

Ала караан дешкен болза.

Аъдым чигген коккаарактың

Азыг дижин сыккан болза.

Кичээнгейлиг дыңнап орган араттар оон-моон шооңайны берген: «Тос эрээге шыдашпаан араттың оглу өскүс Чондан ырлап чор».

Шаагайтаарга, эриидээрге.

Чанынмаан мен, тейлевээн мен.

Дөңгүлээрге, манзылаарга.

Дөмей дүжүп бербээн-не мен.

Араттар бот-боттарынче көржүпкеш, бир үн-биле кыйгы салган:

– Ол дээрге кайгал Комбу-дур! Тос эрээниң доозазын шыдаан Комбу хостуг ырлавайн кым ырлаарыл! Ону, ооң төрел аймаан үндүрүгден хостаан болгай.

Өгже улустуң хүндүлээри Бадарчы ирей кирип келгеш, мендилешкен.

– Амыр менди! Дүк хап, дыка дүжүткүр ажылдаан, эр- хейлер! Будуктуг ыяшка куш хонар, буянныг өгге чон чыглыр, – дээш, Анайның сунган аякта шайын ол аартай берген.

– «Хатчыл черниң ыяжы илдең, кайгал эрниң караа илдең» дижири шын. Онза-солун чүнү дыңнадың, кымга душтуң моң, кайгал? – деп, Бадарчы ирей ындында-ла хөөрексээн, карактары чайнаан Сенгээден айтырган.

– Тыва араттарга тос эрээ көргүзер дээш Улаастайдан Өвүрже манчы кыдаттар чүдүрүп каан хөй тевелерлиг келди. Ийи талазында чүъгүнүң хөйүнге оларның чүгле узун моюннары көстүр. Баштай мен манчы-кыдат бүрүзү мөңгүнү кыңгыраан садыгжы азы бай деп бодап чордум, – деп, Сеңгээ харыылаан.

– Кай, ындыг эвес чүве бе? – деп, Опан ирей айтырган. Сеңгээ оргаш:

– Бистиң байларывыста дег, олар база хөлечиктерлиг. Манчы-кыдаттарның аът-теве мунар, аъш-чем кылыр, чүък чүдүрер дээш кандыг-даа хөдели бар, – дээн

– Олар канчаар кеттинген-дир?

– Эттеп каан өшкү азы хүлбүс кежи алгы чолдак тоннарлыг, кончуг бай манчы-кыдаттарның киш кежи бөрттериниң сиртинде дошка-чиңзези5 чайнап чоруур, торгу тоннарлыг чорду.

– Боттарын канчаар алдынар-дыр?

– Боттарының чуртунда дег оларның турамыын көрген болзуңарза.

Ону дыңнаан араттар өгден соңнуг-муңнуг үне халааш, баглаашта аъттарын мунгулапкаш, өглеринче челзип ыңай болганнар…

Ядыы чондан албан-үндүт хавырар манчы-кыдаттарның кел чыдар сураан дыңнааш, бодамчалыг араттар ырадыр көже бээр. Чүл дизе, ол үптекчилерни үр үеде халаска аъшкарып-чемгерер, аът-хөлүн ажаар, кадарар болгай. Манчыларның Кыдаттан үнгенин дыңнай сала байлар безин оларга чиңзе-дужаалының аайы-биле белектер сөңневес дээш ырадыр көже бээрлер. Даңды эзирик, кыстарже туралаар ындыг аалчылар-биле ылаңгыя чараш кыстарлыг, аныяк кадайларлыг өг-бүлелерниң артары айыылдыг.

Кыдат садыгжының хоптак-чазыйын чоокта чаа Холурааш кайгаан: арат Комбунуң кончуг шыырак шарызының мыйыстарындан кудуруунга чедир хемчээгеш, ол хире хемчээлдиг даалымба пөстү кыдат үзүп берген. Шары ынчаар халас чыгыы саттынган. Араттар чаңгыс инени – хураган, көрүнчүктү – хой, кезим шайны – молдурга-биле садыглажырлар…

Кыдат садыгжылар «чегдирип садыглажырынга» ынак, чүге дизе садып алыкчы өрезин өй шаанда төлеп шыдаваанда, ооң өрези ийи катап улгадыр. Ийи дакпыр өрени араттың төлээри дам бергедээр, ынчалдыр-ла ол хөлечик апаар.

Бир катап Холурааштың өөнге араттар чыглып келген.

– Дарлалга удур тура халышкан «алдан-дургуннарны» канчалчыктар? – деп, хомудалын чажырбайн, Коңгур түрлүү кончуг айтырган.

– Канчап оларны уттур боор?! – деп, араттар оон-моон харыылааннар. – Оларны туткаш, Улаастайга апаргаш, дыка хилинчектээн болгай.

– Оларның баштарын одура кескеш, Ураангайга эккелгеш, чон кортсун дээш чагыларга азып каан, – дээш, Опан ашак тейлээн, – О, Бурган өршээзин, ол коргунчуг үелер катап ээлбес болзунам.

– Алдан-дургуннар дээрге дургуннар эвес, а маадырлар-дыр. «Эгейни кетпеске соок болур, эргини билбеске соора болур». Оларны маадырлар деп чон биле берген, – дээш, Коңгур уламчылаан, – Чок кижи чогунга чалынмас, бай кижи байынга пөкпес…