Владимир Короткевич – Каласы пад сярпом тваiм (страница 192)

– За мной!

Нешта здарылася. Сабака ішоў, але так неахвотна, нібы яго збіраліся лупцаваць вязкай для качак, прычым не хвастамі, а спражкай.

Алесь паціснуў плячыма, скочыў на вал і пайшоў паўз яблыні да сцежкі, што вяла ад весніц на верасовыя пусткі. Дайсці да яе ён, аднак, не паспеў. На сцежцы з'явілася нешта буравата-шэрае. Яно хутка кацілася ад вёскі. Па характэрнай дубаватасці тулава, па цяжкім палене здалёк можна было здагадацца, што гэта воўк. Паспрабаваў, відаць, па зімнім звычаі, залезці ў вёску і нешта там сцягнуць. Ну і атрымаў па пысе. Здзіўляла толькі тое, што шэры пан зрабіў сваю вылазку ўдзень і што людзі ў вёсцы ўсё яшчэ так крычаць. Звычайная, ледзь не штомесячная справа – і нa табе.

Алесь закінуў стрэльбу за плячо. Да звера было далёка: наўрад ці заб'еш. Акрамя таго, гэты дурны напад Алеся не датычыўся. Бараніцца – калі ласка. Нападаць – не ягоная справа. Загорскі добра памятаў сваё абяцанне. Да таго ж звера напалохалі. Наўрад ці ён сунецца да людзей і хатняй жывёлы цяпер, калі можна здабыць харч і ў лесе.

Ваўкі нават зімою вельмі рэдка нападаюць на людзей. Хіба пад час руі? Кожны звер панічна баіцца чалавека.

Вось і гэты зараз уцякаў так хутка, што рабілася нават смешна. Вушы падціснутыя, зяпа ад жаху сашчэраная, бяжыць да нязвыкласці валка.

Загорскі нават усміхнуўся. І раптам пачуў, як Алма падала голас. Не брэх, не бурчанне, а жаласны віск, нібы гэта бег не звычайны воўк, а ваўкалак. Алесь пакасіўся – на мордзе сабакі быў, без усякага перабольшання, выраз неймавернага страху. Хацеў голасна крыкнуць на пса – нешта стрымала яго.

Воўк пракаціўся сажэняў за пятнаццаць – васемнаццаць, і Алесь паціснуў плячыма:

– Сорам, Алма! Хай сабе бяжыць!

Сабака ўвесь калаціўся. Дробна-дробна. І толькі тут Загорскі, супаставіўшы гэты дзённы напад, і страшны крык чалавека ў вёсцы, і незразумелы спуд Алмы, зразумеў, што воўк, які прабег, нейкі незвычайны, страшны воўк. Магчыма, воўк-людаед. Бываюць і такія, якім не пад сілу ўжо напасці на каня, і яны год ці два да смерці нападаюць на людзей. Бо чалавек не толькі самы моцны і страшны звер, але яшчэ і самы слабы.

А памяць паслужліва падсунула нейкі несаабразны, хісткі бег звера, няўпэўненыя рухі задніх канечнасцей, ашчэраную зяпу, з якой, відаць, падала сліна, – і тады ён пахаладзеў ад страшнай думкі.

Неадвяртальная, немінучая смерць толькі што прабегла паўз яго, і ён даў ёй прабегчы, згубіцца паміж узгоркаў, зарослых верасам, а потым выскачыць на гасцінец, да сяла, яшчэ куды-небудзь. Ён яшчэ думаў аб тым, што гэтага не можа быць: ранняй вясной, у прахалоднае надвор'е, але ўжо лаяў сябе, як толькі мог.

Хто ведае што-небудзь пра вадабоязь, акрамя таго, што ад яе няма паратунку? Старыя людзі сцвярджаюць, што часам жывёла можа хадзіць тры – пяць – восем месяцаў, часам – год, пакуль не пачне кідацца на людзей.

І Загорскі зразумеў, чаму так калаціўся сабака. Ніхто ніколі яшчэ не ўратаваў чалавека, у якога быў хоць трохі запушчаны, глыбокі ўкус. Горш чым праказа, горш за ўсё на свеце.

Ён глядзеў на нізкае неба над верасовымі пусткамі і ўспамінаў, што ён ведае аб вадабоязі. І галоўнае было тое, што ўкушаны быў усё адно што выключаны з ліку жывых… Магчыма, вось якраз цяпер воўк вылецеў з-за гарбоў на лёзнага старога… на жанчыну, што гоніць карову… на дзяцей, якія збіраюць леташнія салодкія журавіны… Ён ляціць і ляціць… Далей… Далей… Далей… Яму застаецца кусаць яшчэ шэсць дзён… А колькі застаецца гэтым?… Трошачкі болей… Зусім трохі… І прыгожы сівы стары будзе сутаргава глытаць і калаціцца ў канвульсіях нават пры паху вады… Жанчына будзе кусаць сама сябе… Дзеці есці невядомае, магчыма, пясок ці анучы. Так канчаюць усе. Жыцця і ратавання няма.

Дрыжыкі несамавітай абрыдлівасці прабеглі ў яго па спіне. На хвіліну ён уявіў у такім стане сябе, каханага ад Майкі, улюбёнага ад сяброў, вернага і ўвогуле зусім нядрэннага і няшкоднага чалавека, – і зразумеў, што не мае ніякай сілы на тое, каб пайсці ў пусткі, нягледзячы на тое, што ён апошні бачыў шалёнага звера. Гэта было проста вышэй за яго – няхай і не патрабуюць. На мядзведзя пайшоў бы не разважаючы, як на роўнага. Ён цёплы, мядзведзь. І на іншых пайшоў бы, каб не маці і слова, дадзенае ёй. Нават змяю забіў бы, хаця гэта і агідна да нясцямы. А тут не можа. Рызыкаваць жыццём – гэта няхай сабе. Але гэты звер узяў бы ад яго не жыццё, а розум, ператварыў бы ў жывёлу, якая здатная нават жэрці ўласны гной. Такой ахвяры ад яго ніхто не мае права патрабаваць. Пазбавіцца розуму, перастаць быць самім сабой, выклікаць ва ўсіх толькі агіду – што яшчэ можа быць страшнейшае? Алесь адчуваў, што не можа пераступіць цераз гэты цёмны жах.

– Хадзем, Алма, – ціха сказаў ён.

Сабака адразу аджыў, бо гаспадар ішоў да вёскі. Сабака таксама не мог пераадолець падспуднага адчування пагрозы. І сапраўды, гэта ж вышэй здатнасцей жывой істоты.

Загорскі стаў. Нізкія хмары цягнуліся ад вёскі на ўзгоркі, укрывалі верас і шэрыя камяні.

І тады ён уздыхнуў і пайшоў туды, куды плылі хмары. Павольна, як яны.

Усё нутро лямантавала ў страшэнным пратэсце. Ён ведаў, звер у такім стане нахабны, але і асцярожны і часта нападае знянацку, і для жывога досыць і адной драпіны. Ён не мог ісці, але яго нібыта нешта вяло. Два разы ён спыніўся і пастаяў у нерашучасці. І пасля другога разу, нібы апраўдваючыся перад кімсьці (хаця нікога вакол не было), дастаў з кішэні два жаканы і загнаў іх у казённікі ствалоў. Ён сам, яшчэ дома, праверыў кулі, прапхнуўшы іх шомпалам праз канал. Усё было добра. Свінцовыя рэбры халадзілі, а вайлаковы клак пасля іх быў прыемна шорсткі і цёплы.

Яму не адразу ўдалося патрапіць кожнай куляй у казённік. Воўк за гэты час, вядома, паспеў уцячы далёка, калі толькі не залёг. Алесь сам не ведаў, чаго ён хацеў, але ўсё ж пасля таго, як зарадзіў, пайшоў хутчэй. Гарбы набліжаліся. Шэрыя ад верасу, пагрозлівыя пад нізкім небам, зусім яшчэ мёртвыя. Звер мог ляжаць у кожнай вадамоіне, за кожным камяніскам. І кожны скачок ягоны мог быць апошнім. Сліна набягала ў роце. Алесь паспрабаваў глынуць і адчуў, што не можа, быццам гэта пачыналася ўжо. Вось так яно і пачынаецца.

Так яно заўсёды і пачынаецца.

Уваход у лагчыну быў вельмi вузкi. Сабака "плёў лапцi", iшоў за чалавекам, амаль датыкаючыся пысай да ягоных пятак.

Загорскі глынуў. І раптам раззлаваўся невядома на каго. Што, на самай справе?! Ён не Ваўкалака, які забіў ваўка верасовых пустак. Ён звычайны слабы чалавек, і ён ідзе… А хрэн яго ведае, чаго сапраўды ён ідзе?!

Ваўкалаку было што? То быў звычайны воўк, няхай сабе і людажэр, няхай сабе і ўтрая большы за звычайнага. Ідзі сабе ды спявай: "Сёння – цябе, заўтра – мяне". Што б ён заспяваў на ягоным, Алесевым, месцы. Урэшце, ніхто не перашкаджае ў кожную хвіліну пайсці назад. Дый воўк, пэўна, далёка. Як гэта добра, што воўк ужо далёка.

А калі раптам не? Калі залёг вось тут, за каменем? Ці там? А можа, там, дзе яго зусім і не чакаюць?

Загорскі спыніўся, уражаны раптоўным холадам. Ён яшчэ ніколі не бачыў такіх лагчын. Спадзістая, як начоўкі, уся шэрая ад верасу. Бурае неба бяжыць над галавой. Камяні, стойма, сышліся ў кола, на самым дне, як людзі, мяркуючы аб нечым. Ледзяная, жудасная самота вакол.

Калі не патрапіш – пасодзяць у клетку на ўвесь тэрмін. Алесь бачыў аднаго такога ўкушанага ў Тосне, амаль пад Пецярбургам. Сядзеў здаровы, поўны жыцця чалавек, дзікавата глядзеў на людзей і чакаў. Поўны жыцця. Здзек гэта, вось што. Калі ён, Алесь, не патрапіць – ён не дазволіць пасадзіць сябе ў клетку. Даб'е ваўка, што б там ні было, а потым папросіць Мсціслава аб апошняй паслузе, якую можа зрабіць друг.

Гэтая думка надала яму сілы, і ён пайшоў наперад. Глухая застаялася цішыня стаяла ў яміне. Толькі гучалі крокі ды звінеў пад ветрам сухі верас. Сам-насам з небам і верасам, у жаху за сябе і чамусьці за ваўка таксама, бо яны былі аднолькава самотныя, Алесь ішоў.

І раптам – убачыў.

Неасцярожна варухнуўся верас за адным каменем.

Чалавек стаў. Звінела цішыня. І ў гэтай цішыні зусім з другога боку даляцеў рэзкі жаласны гук:

– Кек, – і потым двойчы: – Кек-кек.

І, нібы ў адказ, застагнала:

– Ту-і-ту. Ту-і-ту.

Гэта было так дзіка ў злавеснай цішыні, што Алесь не адразу зразумеў: крычала камышніца, вадзяная курачка, і адказваў ёй недзе ў шлюбным палёце кулік-вераценнік. А калі зразумеў – раз'ятрыўся. Гэтая хвіліна непаразумення і адцягнутай увагі магла каштаваць яму ўсяго на зямлі. І ён зноў зірнуў на камень, зрабіўшы крок са сцежкі. Воўк поўз на яго, поўз значна бліжэй каменя. І стаячыя камяні моўчкі глядзелі на яго, а ён глядзеў на Алеся. Пільна, і дзіка, і шалёна. Вочы ў вочы. Так, як ніколі не глядзіць нармальны звер.

Алесь павольна пачаў падымаць ствалы. Звінела цішыня. Змясціўся час. Можа, гэта Ваўкалака ішоў на ваўка-людаеда, а можа, і ён, Алесь, хто ведае?

І пярун разарваў цішыню.

Трохі пазней, чым трэба, бо вобарацень ужо кінуўся. Заднія ногі ў яго былі ўжо звязаныя няўмольнымі ланцугамі шалёнства, ён не валодаў імі, як трэба, і бег больш павольна, чым бег бы здаровы.

Другі пярун нібы ўзняў яго ў паветра, і ён, звіўшыся клубком, пакаціўся, ляскаючы зубамі, кусаючы траву і сябе. Па жоўтых клыках – Алесь з жахлівай яснасцю бачыў гэта, – па набітай між іх зямлі сцякалі струменьчыкі сліны.