Венера Петрова – Таайбараҥ (страница 6)

Аҕыс айдаанынан арахсыбыттара. Хата, кини буруйдаах курдук буолан тахсыбыта. Эмиэ эрэйинэн таҥыллыбыт таптал үрэллэрэ дөбөҥ эбит этэ. Барыта бүттэ, кини аны суох! Өлбүтэ! Итинник нуота уһаабатаҕа. Наай гыннар, биир-икки күн үөхсүбүтэ. Онтон саҕаламмыта эрэй, таптал дьиҥ өрөгөйө. Бүтүн аан дойдуну кини эрэ апчарыйбытыныы, атын диэн Аанчыкка суох буолбута. Санаа да санаа, ытаа да ытаа. Уонна олорон да диэн дэтэлээбитэ. Ааттыа этэ, ол-бу буоларын кытары эйэлэһиэ этэ, төннүө этэ – улахамсыгын сорҕото мэһэйдээтэҕэ. Аны кэлэн туох да аралдьытыа суох курдуга. Өр да эрэйдэммитэ.

Хайдахтаах дьон аҥаардастыы, бүтэйдии таптаан, онтуларын үйэлэрин тухары бүөбэйдээн сылдьаллара эбитэ буолла. Өҕүллүбэккэ, атынтан атыҥҥа аралдьыйбакка. Иэйии иһин иэстэспэккэ. Баҕар, итинник ааһан хаалбыта буоллар син да этэ. Киниэнэ киниэнин курдук содуллаах этэ. Уол обургу оҥоруутун оҥорон баран, куота көттөҕө. Оонньообуттара оҕо буолбутун билэн баран, Аанчык букатын өлө сыспыта. Билигин эбитэ буоллар ньии. Биир оҕо кэнчээйи үһүө, дьол диэ этэ. Оччолорго саат-суут, муҥур уһук курдуга. Дьон тылыттан, ордук төрөппүттэриттэн саллара да бэрдэ. Арай уолугар быктарбыт буоллун? Оччотооҕу доҕоро холоон онтон дьоллонуо этэ. Хайа эрэ кыыс киниттэн хат буолбутун туһунан быктарбыттааҕа. Ол кыыһа тута түһэртэрэн абыраабыт үһү. Киниэхэ оннук диэн сүбэлиэ этэ. Таах да, мин оҕолорбун үчүгэйдик иитиэм диэн ыраланарга дылыта. Аанчык да түһэртэрбитэ. Онто эмиэ киниэнэ киниэнин курдук содулламмыта. Өр эмтэнэн нэһиилэ өрүттүбүтэ. Ол туһунан кини санаабат буола сатааччы. Дьылҕата буоллаҕа, өрөлөһөн да, ытанан да туһа суох. Онно барытыгар киһитин буруйдуу саныыра. Кини куһаҕана Аанчыкка эмп кэриэтэ этэ. Ол куһаҕан ааһан биэрбэт тапталы туора сотоорой диэн өйүнэн үөҕэрэ, сүрэҕэ буоллаҕына – ону билинэн бэрт.

– Таптаабатах эрэ киһи… – мэлииппэ кэриэтэ мээрилиирэ.

Чахчы уонна таптаабатаҕа. Сүрэҕэ син күлүүстэммитэ, бэйэтэ бүтэйиэҕинэн бүтэйбитэ. Ол бэйэлээх кириэппэскэ ким чугаһыай. Холонон көрөөччүлэр бааллара да, бары хайдах эрэҕэ дылылара. Кэһэйбитэ бэрт буоллаҕа. Эрдэммитэ да аахсыллыбат. Дьонтон эрэ хаалсымаары эрэйдэнэ сатаабыта да, кини да тулуйбатаҕа, киниттэн да кэһэйбиттэрэ. Бу – сүрдэнэ сылдьар кэмэ этэ. Анна Афанасьевна эттэ-тыынна да сокуон. Тимир дьахтар, чуолкай дьахтар диэн кини. Хамаандалыахтаах, барыта кини этэринэн буолуохтаах. Инньэ гынан, дьүөгэлэрин кытары тэйиппитэ. Киһини истэр аат диэн суох, барытын кини билэр аатырар, сокуонтан ураты тугу да билиммэт дьахтары ким тулуйуой. Үчүгэйэ диэн кини өйүнэн барытын өйдүүр. Билигин кэлэн уларыйыа дуо. Уонна дьон толлоро туох куһаҕаннаах үһү. Иһигэр эрэ өтөн киирбэтиннэр, дьиҥ бэйэтин эрэ таарыйбатыннар. Дьиҥ бэйэлээх эрэ суох, иһэ-таһа барыта таастыйбыта дуу?

– Эйигин мин мэлдьи санааччыбын ээ.

Саҥатыйбыт доҕоро сирэйин эрэ салаабат. Ким итэҕэйиэн тыллаһа олороро буолуой?

– Оннук буолбаккаҕын…

– Эн итэҕэйбэккин дуо?

Оттон эн итэҕэт ээ, дьахтар өйүн баайар судургу. Аны кэлэн тылынан эрэ оонньоохтуур буоллаҕыҥ. Билиҥҥи Аанчыгынан хайдах оонньуургун, дьэ, көрүллүө.

Анна Афанасьевна киһитин саҥата суох одуулуур. Эйигин дьөлө үүттүөхтүү быһыччы көрөрө, этиэхтээҕин этэ охсоору гыммыттыы сылыбыратан саҥарара, туох баар туттара-хаптара олох уруккутунуу. Арай былдьырыта былдьаммыт. Кырдьарын кырдьыбыт, хайдах эрэ харааран, иинэ хатан хаалбыт. Эр киһи эрдэ кырдьар эбит. Күүһүн-уоҕун эрдэ бараабыт аанньа буолуо дуо. Бэйэтэ да бэрт үһүө. Омос көрдөххө эрэ эдэрчи. Ити киһитэ устар күнү быһа сирэйин өрө мыҥаан олорон көстүө да суоҕу көрөр ини. Хас сурааһын хайдах суруллубутун үөрэтэн үөрэттэҕэ. Кини да урукку Аанчыгы кытта тэҥнээн эрдэҕэ. Мылтай-болтой өһүргэс уонна өһөс кыыс сорҕотун да тимир-тамыр, дьиппэ дьахтартан була сатаан эрэйдэннэҕэ. Тыла минньигэһэ дьикти. Суоҕу да баар гына хараҕар көрө оонньуур бэйэкэтэ дуу? Аны кэлэн романтига киирдэҕэ. Эр дьону эҥин элэмиэн эрэ курдук саныыр Анна бу киһи эйэҕэһин-сайаҕаһын, санаатын барытын толорорго бэлэм курдугун кэмиэдьийэҕэ холуохча. Киниттэн атын үөрүө эбит, бэлэм эллэммит, сиэр-майгы өттүнэн, дьэ, сиппит, идеальнайа киирбит киһи бэлэх курдук кэлэн биэрбитин. Арыый атыттар хайа да акаарыны арбаан, иитэн-аһатан олорорго бэлэмнэр. Эр киһилээх эрэ аатыраары.

Анна санааттан ордубат, бу баар дьолун амтаһыйымаары да гынна. Инньэ диэт, киһитигэр чугаһаата, умна быһыытыйбыт хатан минньигэс сыты ылан мэйиитэ эргийдэ. Ити сыты суохтуура даҕаны. Биир ырбаахыта хаалбытын өргө диэри ууруна сыппыта. Сыттыгын анныгар. Онто суох утуйбата. Үөҕэр сэгэрин сытын ыллаҕына, атын аҕайдык өрүтэ тыынан барара. Иһин түгэҕэ нүөлүйэн, саҥа билэн иһэн маппыт атын дьолун ахтан кэлэрэ. Кини, дьэ, тыллан испитэ ээ. Маҥнай уолугар көннөрү сөп түбэһэ сатаан, тугу көрдөһөрүн толороро. Онтуҥ эмиэ үөрүйэхтээх. Ол саҕана «түөрүйэ» кэлииһи дуо, киһиттэн, бэйэҥ боруобалаан эрэ билэр-көрөр кыахтааҕыҥ. Онно да талаан наада, оттон талааны арыйыахха, сайыннарыахха наада.

Талааннаах тарбах айанын саҕалаата. Урут да оннук гынара эрээри, тиһэҕэр тиэрдибэт, атыныгар ыксыыр этэ. Билигин атына аччаабытын суотугар итинтэ уһаан уһуутатар, аһара баран айакалатар. Урут айака дииртэн ордубата, билигин ол эрэ наада курдук. Ити баар – эмиэ урут-хойут диэҥҥэ тиийдэ. Санаа араарылыннаҕына эрэ бу өттүгэр сатанаҕын. Мэйииҥ эргийиэр диэри, минньигэстэн минньигэскэ тиийэр туһугар тугу да санаама, аан дойдуну биирдэ баҕас умун. Бэйэҕин эмиэ. Минньигэс түгэн уһаатар ханнык…

Уураан иһэн уурайар, таарыйан иһэн талбаарар – киириитэ-кимиитэ атын. Урут эбитэ буоллар, умса баттыа, улгумҥун ирдиэ этэ. Сол эрээри кини биир тэҥ диэни билиммэтэ. Арыт айааһыы сатыырдыы албаһырара, сороҕор эйиэхэ эрэ үчүгэй буоллун диирдии сэрэммиттии, аа-дьуо таптыыра. Киниэнэ сырыы аайы атын этэ. Ол да иһин кыыс-кыыһы аймаатаҕа, былдьаһыктаах аатырдаҕа.

Баҕар, кини орон остуоруйатын тапталга балыйбыта буолаарай? Сыһыан сыыйа-баайа сайдыахтаах дииллэрэ. Тоҥуй кыыс иннин ылаары өр эрэйдэммит эр бэрдэ ордук ыанньыйар үһү. Кинилэр киэннэрэ оһуобайын оһуобайа, омуна да бэрдэ. Эмискэ саҕаламмыта уонна оннук эмискэ бүппүтэ. Хал буолан баран, быраҕыа буолуо бырахпакка сылдьыбыта буоллар дуу? Эс, ол ордук ыарыылаах ини.

– У-о-һо-уой…

Тохтуу түс даа…

– Уой, өссө… ынырыктык баҕардым.

Урукку-хойукку сити түгэҥҥэ силбэһэн биир минньигэс буолла. Аанчыкка суох Анна Афанасьевнаҕа баара, эмиэ да урукку Аанчык эр киһи элээмэтин мин аҕай дэттэ. Тыын быһаҕаһынан тыына-тыына: «Өссө!» – дии-дии өрө татакалаан бара сыһартан нэһиилэ туттунара хайдахтаах да хайҕалтан, аатталтан ордук күүстээх. Киһитэ син саныыр санаалааҕа буолуо да, эр киһи диэн киниэхэ иһэ-таһа таабырын, букатын туһунан элэмиэн. Бэйэтин ис өттүгэр араас өҥүнэн арылыйа оонньуур аан дойдутун эрэ өрө тутар. Оттон эр киһи? Саныыр санаалааҕа буолуо дуо?

Кини санаатын сах сиэтин. Атына наада билигин…

Иһэ-таһа таабырыны, оттон, хаһан таайа оонньуубут? Тук-тук, ээй, эр киһиэ, бааргын дуо?

Күн аайы арааһа атынынан солбуллубут. Киһитэ аны дуоспуруннаах. Уонна? Эркин курдук эрэниэ этэ дуо, бу билиҥҥитин?

Эркин курдук эрэнэр туох үчүгэйдээх үһү. Дьахтара бүк эрэнэр киһититтэн хал буолан халбарыйдаҕа ол. Ытыс үөһэ сырытыннарбыта да быыһаабатах, тарбахтарынан да таарыйыстахтарына уокка оҕустарбыкка дылы буолар «уостубат тапталлара» да аахсыллыбатах. Сыһыан диэн оонньуу эбит буоллаҕына, сайдан иһиэхтээх. Тохтоло суох сайдан ханна тиийэҕин? Сайдыбыт таҥнары сурулуо турдаҕа. Оонньуу саҥардыллан иһиэхтээх. Киһи диэн кыылтан уратыта диэн сонумсах.

Бас иһинээҕи балыыҥка бэрт баҕайыны бүөлүү түстэҕэ үһү. Уоту умулларан баран утуйардыы, санааны кыйдаан баран таптаһыллыахтаах быһыылаах.

Анна Афанасьевна бэлиэр утуйбут иһэ-таһа таабырын киһитин, дьэ, имэрийэрэ киирдэҕэ үһү. Кыахтааҕа буоллар, утуйа сытар уолаҥҥа анаан ода суруйуо эбит. Дьэ, субу түгэҥҥэ кинини баҕаҥ хоту таптыаххын сөп. Оҕо оннугар оҕо, оонньуур оннугар оонньуур киһигин. Санааҕынан былыр үйэҕэ айбыт минньигэстэй тылларыҥ, дьэ, сааһыланан салгыҥҥа суруллуохтара. Эйиэнэ эрэ буолан ылбыт эр киһигин хоһуйаллар эрээри, эн фантазияҕынан тупсарыллыбыт уобараһын өссө киэргэтэн биэриэхтэрэ. Утуйа сытааччыга илэ хаһан да хатылыаҥ суоҕа ити кистэлэҥ тыллары.

Ол уобарас баҕаҥ хоту эйиэнэ эрэ. Эн ити баар эрээри – суох, суох эрээри – чап-чараас баарамайы таптыырыҥ буолаарай? Эр киһи алыс тупсарыллыбыт куоппуйатын?

Аанчык улахан эрэйинэн уолун син умна быһыытыйбыт да буоллаҕына, ити уобараһыттан кыайан босхоломмотох эбит. Ол иккис күлүк курдук батыһа сылдьыбыта. Кыыс иккис илэтигэр – түүл-бит саарыстыбатыгар – кини эрэ баарга дылыта. Сороҕор дьүһүн кубулуйан ылара, атын ааттанара, хайа эрэ киһи сэбэрэтин уларсара. Илэ эмиэ оннуга. Атын эр киһи иһигэр кытта киирэн, Аанчык хараҕын баайара. «Барытыгар, барытыгар эн эрэ…». Эбэтэр суос-соҕотоҕун сыттаҕына, субу аттыгар баар буолан хаалара. Ол – арыый да кэлин этэ. Эт бэйэтэ суох эрээри, эйигин дьоллуур. Сытыы минньигэһи кини эрэ бэлэхтиир. Көстүбэт дьол… Эн бүппэт дьолуҥ. Эйиэхэ бэйэҕэр баар, эргийэн кэлэ турар. Санаанан айыллыбыкка дылы да, били кыайан кыйдаабат, мэһэй-таһай эрэ буолар санааҕын биирдэ сотон таһаарар.

– Оо…

Хайдах кыалларынан чуумпутук буола сатаата да, төлө биэрдэҕэ үһү. Минньигэс чугас да этэ. Илэ дьон онно чуо тиийэр суолу таба тайамматтара кыһыылаах. Иккис кыл мүччү дьоллоот, иччитин иһигэр киирэн хаалла дуу, өссө да манньыта түһэр бэйэтэ бүгүн суох.