Венера Петрова – Таайбараҥ (страница 8)
– Уоптабайга барыахха баара.
Киһитэ мичээрдиир эрэ.
– Массыыналаах эрдээхтэр абыранан эрдэхтэрэ.
Сокуоннай эрин курдук сулуйан бараары гынна.
– Мин да массыыналааҕым.
– Көмүс бэйэлээххэр туран биэрдэҕиҥ.
– Массыына баҕас миэнэ этэ.
– Онтуҥ?
– Манна ханна туруоруохпунуй? Арай сылыйдаҕына…
Ити аата? Син иҥнэн олоруом диэн суоттанар эбит дии. Сулуйума, тулуйа түс даа. Кэмэ кэллэҕинэ, чахчы эйиэнэ буоллаҕына, хайдах баҕарар дьаабылаар. Анна Афанасьевна биир бэйэтэ иккиэ буолан хаалбыт курдук. Ороҥҥо эрэ сымнаан хаалар. Онтон ачыкытын кэттэ да, атын аҕайдык туттар.
– Ачыкы эйиэхэ аһара барсар эбит.
Ону кытта хайҕаары гынна дуу.
– Урут… оттон миигин кытта сылдьарыҥ саҕана ачыкы кэтиэххин.
– Оччоҕо?
– Суох, бэйэм этэбин.
Арба, ачыкылаах кыргыттары сөбүлүүбүн диэбиттээҕэ. Дьикти дии – хас сыл ааста, кини хас тылын өйдүү сылдьар эбит. Ачыкылаах, тоҥуй, кими да чугаһатыа суох айылаах кыргыттары көрөр үһү. Аанчык киниэхэ абылатан эҥин-дьүһүн буолбатаҕа буруй үһү. Баҕатын хоту билигин тоҥ, туох да бэйэлээх утары көрбөт дьахтара дии. «Дьэ, хайдах иннибин ылар эбиккин», – диирдии үөһэттэн аллара көрөн баран турда. Аанчык уола маннык тук хоту сылдьар буолуон ыралыыра, уола кини бу билиҥҥитин ордоруо эбитэ буолуо. Ыра санаа, хойутаан да буоллар, туолар эбит. Сүүрбэ сылы быһа кырыыланан баран хаттаан көрүстэхтэрэ үһү. Ити мээнэҕэ буолбатах курдук дии. Аналлааҕым диэн истибэтигэр ааттыыра, көмүһүм диэн көрбөтүгэр манньыйара. Онто да суох бэйэтин билинэн кэбиспит уолга ордук хос төрүөт биэримээри. Анала, чахчы, бу кини буоллун?
Көрбүөччүгэ бара сылдьыахха баара. Муммут бэйэтин булларан, көппүт өйүн көннөрөн эбэтэр үс тапталлааҕын биир гынан биэриэ этилэр. Этиллибит бэлэм дьылҕатыгар бас бэриниэ этэ. Букатын булкуллан хаалла. Таптыырын да, таптаабатын да билбэт курдук. Ыалдьарын ыалдьар, ону кини билинэр. Ол эрээри ким эмит туораттан быһаарыан, чопчу диагноз туруоруон баҕарар.
Сэрэх дьол, чугас дьол…
Ким да көрбөтүгэр маккыраччы ытаан, бэйэтин бэйэтэ аһыннар чэпчиэ эбитэ дуу. Күн уһун. Аттыгар өрүү ким эрэ баар. Дьол да буоллун, син биир мэһэйдиир. Дьиэ үлэтин Анна сөбүлээбэт, үөрүйэҕинэн гыныахха эрэ диэн гынааччы. Иккиэн ылыстахтарына өр гыныыһылар дуо. Онтон? Утарыта көрсөн баран олороллор дуо? Туох тахсыан баран. Чэ, аһыахтара, иһиттэрин чөкөтүөхтэрэ, телевизордарын өрө мыҥыахтара. Атын дьарыгы айан аралдьыйыахха баар эбит.
Киһитэ телевизор биири лэбэйдииригэр бигэнэн утуйбута ырааппыт. Хата, оронун булан сыппыт. Сыбдыйан баран, кини эмиэ сытта. Онтон киһитигэр сыһынна. Мунна кычыгыланна, хатан минньигэс сыттан мэйиитэ эргийэ сыста. Хайа дьоллоохтор маннык дьолго түүн аайы тиксэллэрэ эбитэ буолла. Сүүрбэ сыл сүтэрэ сылдьыбыт дьоло төһө уһуой? Сымнаабыт, сылаанньыйбыт дьахтар имэрийэрэ-томоруйара, дьэ, киирдэ. Таарыйар-таарыйбат тарбахтарыттан саҕалаан эт-этэ барыта дьырылаан барда. Сиппит-хоппут эр киһи түөһүн быһыытын батыһа айаннаата, тугу эрэйэрин суруйа-суруйа, улам аллара диэки сыҕарыйан истэ. Хараҥаҕа киһитэ уол уолунан буолан ылла. Быыппастыгас быччыҥнанна, иҥиир-иҥиирэ барыта тилиннэ. Оччотооҕуга уол кэмин иннигэр, ситэ-хото сатаан, быыс булла да, хачайданара. Бэйэтин аһара көрүнэрэ. Этин-хаанын эрчийэн-эрчийэн кэлин төһө баараҕадыйа сылдьыбытын көрөр дьолго Аанчык тиксибэтэҕэ. Кини билэр доҕоро саҥа эт тутан эрэрэ, билигин онто бэлиэр кэхтэн эрэрэ хомолтолоох. Номох буолбут ойоҕо киһитин өй-санаа, майгы-сигили өттүнэн сиэрэ суох эллээн, эт бэйэтин самнары баттаан кэбиспит баҕайы дуу? Анна хос эрчийэн киһитин өрө тартаҕына?
Ол ыккардыгар таайыгас тарбахтар тиийиэхтээх сирдэригэр тиийбиттэр. Таҥас курдары бигээн көрөн баран, тула көтөн, эр бэрдин киэнин эргийэн эрэллэр. Ол түөс быһыыта, эҥин иҥиир-быччыҥ диэн, бу кыраттан тутуллан турар аан дойду. Ону бэркэ билэр тарбахтар көҥүл көрүлүүллэр, Анна Афанасьевна уруккуну-хойуккуну дьүөрэлии тутан, ону-маны санаан алдьанарыттан эрэ тутуллубаттар. Таарыйдыҥ да, утуйа да сытан уһулу ойон турар уол аны суох.
Дьахтар тарбахтаах эрэ үһү дуо, бүтүн бэйэтэ иитиллэн, имэҥирэн киирэн барда. Хайдах ууруон-сыллыан билбэт үлүгэрэ. Ханта да минньигэс, киһи имэрийдэр имэрийэ туруон курдук эттээх-сииннээх этэ. Кытаанах эрээри – сымнаҕас, намчы, нарын бэйэлээҕи уһун түүнү быһа да таптааҥҥын уоскуйуоҥ суоҕа.
Кытаанахтык да утуйар эбиккин. Сүгэр-көтөҕөр үлэ кэнниттэн өссө син этэ. Бу кэриэтин салгыҥҥа уруһуйдаммыт улгум уобараһын кытта тутустар, туох эмэ тыас тахсыа эбитэ буолуо.
Үөрүйэх тарбах атын сир диэки айанныыр. Былыр үйэҕэ тэрбэйбити таарыйыахча таарыйбакка ынчыктатар. Сонно тута фантазия иһинээҕи эр бэрдэ бэлэм буолбут дьахтары тыын быһаҕаһынан тыыннарар, өрүтэ мөҕүстэрэр. Онтон кыра бэйэтэ эт курдат бөлтөйөн тахсыбыты тарбах төбөтө таба таайан өй-мэй буолан эрэр дьахтары татакалатар. Бу чугаһаабыт итии долгун төлө биэрэрэ буолла. Өссө кыратык… Туох барыта тохтоон ылар. Онтон эмиэ. Атыннык, аргыыйдык…
– Аа! – өрө көтүөхчэ.
Ыгыллан иһэн, дьэ, биэрээри гыммыта атын күүскэ баһыйтарда. Өйдүөн-дьүүллүөн ыккардыгар, ыпсан эрэр суолу күүһүнэн киэптээн көстүбэт ким эрэ киирэ-тахса айбардаата, алыстаахтык аймаата. Ону күүппэтэх эрээри, түллэрэ бу кэлбит ханна барыай – хардарда, хаста эмэтэ хатыланна, хатаннык хаһыытатта. Ис-иһинээҕитэ барыта биирдик ибирдээн иһэн, хам ылыахтыы хатанна, оборон ылыахтыы обуйуктанна. Төлө биэрэн иһэн төнүннэ. Онтон эмиэ, эмиэ – бүттээ-бүттэ…
Уһуутатар уһук түгэн дьиҥ бэйэҕин уһугуннарар. Кыл мүччү түгэҥҥэ олох улуу суолтатын арыйыахча арыйбаккын. «Бу кэннэ өлүөххэ да син», – санаата саҥа таһаарар быһыылаах.
– Аанчык, мин эйигин…
Арба, киһилээх этэ дуу.
– Тугу да саҥарыма, сөп?
Маннык үчүгэйгэ тыл наадата суох.
– Эн наһаа…
Истиэ баара дуо, тылгын эбит ээ. Бэлэмҥэ мэҥэстэн баран…
– Үчүгэйгин диэри гынаҕын дуо?
Киһитэ хат иитиллэн барыахча.
– Оттон урут?
– Эмиэ…
– Холоон ини.
– Чэ, буруйум элбэх. Акаары этим, ону билигин кэлэн хайыамый.
Кэлин да аахсыа эбиттэр, хаарыан үчүгэйи үргүтээри гыннылар дии. Бэйи, ити утуйбута буолан кубулуна сыппыта буолуо дуо? Хайыырын кэтэһэн. Бу сааты-сууту көр. Таах да, анаан-минээн, киһи көрөн турдаҕына холоон собуоттаныа этэ. Итинник минньигэс хатыланыа дуо, аны?
Киһитэ итиччэни амтаһыйан баран тохтоон бэрт, туох баар дьоҕурун биир түүн иһигэр көрдөрөөрү хаһаанан сылдьыбыт баҕайы дуу? Үс аҥыы үрэллибит Үрүҥ Уолана биир халыыпка кутуллан, оннук дьол диэн тугун умна быһыытыйбыт дьахтары букатыннаахтык абылаата.
Дьэ, умуллан иһэн, Аанчыктыҥы Аана биири санаан аһарда.
– Тарбах төбөтүнэн таарыйсаат уокка оҕустарбыкка дылы буоларга тиэрдэр, хараҕы баайар, өйү өһүлэр номох тапталлааҕар бу өлөргүн да кэрэйбэт туругуҥ ордук сытыы, ордук күүстээх курдук дии. Кылаан түгэн түбүс-түргэн. Бу кэннэ, баҕар, сарсын үүммэтин…
– Оттон ити дьыбаан тоҕо «Болуодьа дьыбаана» буолан хаалла?
Маайка обургу наскыччы ностальжи буолан эрэр дьахталлары соһуттаҕа үһү.
– Чахчы даҕаны, кини дьыбаана тоҕо манна кэллэ?
Ааспыттан бу түгэҥҥэ биирдэ баар буолан хаалбыт Айыыда, быһа бөскөйбүт суумкатын хасыһан, хаһан эрэ пудра хаата буола сылдьыбыт сиэркилэтин ороон таһаарда. Ытаабыт сибиэнин кини киһи түргэнник суох оҥордо. Чэмэличчи көрөн, сэгэччи үөрэн, кыыс оҕото диэххэ айылаах. Таптал эрэйэ суолу-ииһи хаалларбатынан уратылаах.
– Кини дьыбаана үһү дуо, бэйэлээх бэйэм быраҕыллара бу кэлбит дьыбааным.
– ?
– Болуодьа көмүс ойоҕор дьиэтин-уотун туран биэрбитэ. Дьиэтэ да диэн, «чы-быга» кыбыллан олорбуттара дии.
– Барахсан харчылаах киһиэхэ иирэн бардаҕа. Ойоҕо! – Айыыда туох айылаах чаҥкынаатаҕай.
– Эчи суох, турар бэйэтэ киһиэхэ барбыт сурахтааҕа. Ханна эрэ квартира уларсан олороллор үһү, дьиэлэрин куортамныыллар быһыылаах, – Мира, хата, барытын билэр.
– Туохтаах эр бэрдэ түбэһэн ол дьахтары харааччы иирдибитэ буолла.
– Дьэ, туохтаах эрэ буолуо.
– Оттон дьыбаан? – Маайка ыйыппытын ыйыта турар.
– Аа, Болуодьа гаражка эҥин хонуктуу сылдьарын билэн, дьиэбэр ыҥырбытым.
– Оттон эриҥ?
– Кылааһынньыгым диэччибин. Уонна ол киһи ымпыктыы-чымпыктыы сатааччыта суох. Мин тугунан тыынарбын билэ да сатаабат. Киһинэн да аахпат ини.
Устунан эр үөҕүллээри гынна.
– Абытай кыыс эбиккин, – Айыыда дьүөгэтин бүгүн кэлэн саҥа биллэҕэ үһү.
– Ханна да барар сирэ суох киһини уонна хайыамый? Эһиги миигин туохха эрэ уорбалыыгыт дуу, тугуй дуу? Аньыы даҕаны, мин оннук дьахтар буолбатахпын, – Мира өһүргэнээри хаайда.
– Көннөрү көрө сылдьаары киллэрдэҕиҥ дии.
– Киһи биирдэ кими эрэ аһыммыта атыннык эргийэн тахсаары гыннаҕа.
– Болуодьа мунан-тэнэн сылдьар диэн отой өйбөр баппат.
– Кини да сыппаатаҕа дии. Олох обургу кими сынтарыппатаҕа баарай. Ойоҕун да син билэр этим. Хам-түм охсуллан ааһааччы.