Венера Петрова – Quarantine (страница 3)

– Эҥин эми айдыбыт дии-дии араатардыылларыгар бааллар дии. Ол кирииптэрэ кирийбитэ ыраатта. Дьиэ сүөһүтүн эмиэ ииппитинэн барыахха сөбө. Хара тыаҕа атын кыыл-сүөл оттон син кирииптээбэккэ сылдьар дии, – мэдиссиинэ өттүгэр исписэлиис бэрдэ буолбут куолута ханна барыай.

– Хара тыалаах ээ, өссө. Аата эрэ тыа ини. Билигин кирииптээҕэр хууса куттал кыылга суоһуур. Бырагырыастаахтар-майырдаахтар, оо, оттон абаккам! – Момуой эмиэ кыйыттан барар.

– Биир эмэ кыылы хат дьиэтитиэххэ баара. Арыыланан хаалбычча астыктык олоруохха сөбө, – бойобуой бодурууга аны туран эккирээн саҥа сэнсээй сэбиэтинньигэ буолаары тииһэр быһыылаах.

– Хас үйэҕэ бараары… Сүгүн олордон бэрт ини… Оннооҕор буолуохха өтөн киирэр бырагырыас биһиги эргиирбититтэн иҥнииһи дуо, – бээ, бу Момуойбут тугу-тугу туойара буолла?

Оҕонньордоох эмээхсин оһуобай ордууларыттан оронон тахсан, ол-бу диэки олоотоон көрүөҕүҥ. Халдьаайы хаһан да Халдьаайы. Эти кырбаһынан сиир сахха да манныга, эти кэмчилээн сиир саҕана да бу курдуга, эт амтана умнуллубутун да кэннэ маннык эбит. Кэмиэдьирбит кэмнэрэ бу диэки отойун да дьайбат диэххэ айылаах. Айанньыттар аартыктара бу нэлэйэн сытар. Муҥур уулусса кубус-кураанах. Ыт-кус кэлииһи дуо – HSN1 диэн кириип харантыынын содула. Куурусса кириибэ диэн ааттанара маҥнай. Онтулара сыыйа сибиинньэ, бараан эҥин, ынах, сылгы киэнигэр кубулуйан испит. Ааранан ыттар, куоскалар ылларбыттар диэн буолбута. Оттон дьоммут ханналарый? Эрдэкэтэ бэрт ээ – үлэлээбэт аата ким билигин ойон туруой. Бу учуонай олустаабыт үйэтигэр Халдьаайы кэм да арыыланан хааллаҕа. Өйүнэн өттөйбүттэрэ киин сир диэки хайысхаламмыттара, үөрэхтээхтэрэ үөс диэки таласпыттара. Хаалбыттар Халдьаайыларын эрэ айдааныттан ордубаттар. Бырагырыас эрэ, майыр эрэ – чыхаал хомпуот дииллэр кинилэр. Хара үлэ диэн билигин суоҕун тэҥэ. Куораттарга дьон букатын сүрэҕэ суох буолла. Манна өссө бэйэ туһугар син таймаҥныыллар. Халдьаайылар бүппэт номохторугар эрэ хаалбыт Сыраан Бүөккэ диэн сүүс сүбэлээх сүрэҕэ суох билигин дьоруой дэниэ этэ. Тылынан оонньуурга, кураанаҕы куолулуурга, баҕас, биһиги дьоммут маастардар. Кэми кытары күрэс былдьаһар, аан дойдуну ылан кэбиспит бырагырыаһы чуо кинилэр эрэ утаран, таах олоруохтааҕар айдаан бөҕөнү тардыбыттара. “Былыргылыы дьаһаныаххайыҥ!”, “Сайдыыны сабатаастыаххайыҥ!” диэн былакааттары ыйаталаабыттара. Били хаһааҥҥы эрэ дьаабы хаттаан эргиллээри гынна. Аан дойдуттан арыыланаары эргиччи эркин курдугу тута охсон кэбиспиттэрэ. Барыга-барытыгар бэрэдэбиик бириэссэлэр онтуларыгар “Халдьаайы истиэнэтэ” диэн аат быһа охсоннор, саҥа устуоруйаҕа саҥа тиэрмини киллэрдибит диэн киэптээбиттэрэ. Таһыттан атаакалыы, үөһэттэн үспүйүөннүү сатаан баран, аан дойду эргимтэҕэ хаайтарбыт Халдьаайыга бойкуот биллэрбитэ. Олох хоргуйан өлүөх дьон куманьытаарынай көмөттөн истэрин булунан тыыннаах хаалан баччаҕа диэри тыллыргыы сылдьаахтыыллар.

Бороскуой саҥа үйэни тото үөҕэр да, ол бэйэлээх бырагырыастарыттан ботуччу тииһиммит диэн кини ээ. Быратыаһа буолунай, уорган уоргана үксэ уларсык – мэдиссиинэ муҥутуурдук сайдан киһи тэҥинэн сананар. Бырагырассыыбынай эйгэҕэ былааттаах хаһан баҕарар туһалаах. Момуой ойоҕо ускуустубаннай, аһа сымыйа, бэйэтэ эрэ илэ бэйэтинэн. Дьэ, кырдьыбат күтүр диэтэҕиҥ. Бэрхэйээнискэй Киһилээҕэр болуомунньуктуоҕуттан биир кэм биир сылдьар. Туох сардаҥатыгар таптарбыта буолла? Онтон ыла манаах диэн ааттаммыта, аан дойду үрдүнэн биллибитэ. Эчикийэ, кинини көрүөхпүт этэ диэн Эмиэрикэттэн кытта кэлитэлииллэрэ. Киһилэрин дойҕоҕун устан ылан сиргэ барытыгар тарҕатаннар, “Момоизм” диэн үөрэх үөдүйбүтэ. Онно-манна атын момуойдар үөскээн барбыттара. Момуой ыга кыыһырбыт сирэйин күлүгэр үҥээччи үксээбитэ. Арай, бэйэтин дойдутугар бэркин ээ диэбэтэхтэрэ. Кинилэргэ Момуой диэн көннөрү Моһуок Момуой буоллаҕа. Ааппыт да элбэҕэ кыайда. Моһуок хаһан эрэ Моркуоп Момуой дэнэ сылдьыбыта. Бисиих балыыһаттан күрээн хаачыктарга айаҕын иһин хамначчыттыырын саҕана. Онтон Манаах аатырбыта. Дьааҥыга уччуйарын сахха, Киһилээх хайатыгар хатааста сылдьан, сүтэн-хайаан түрүлүөн бөҕөнү түһэрбиттээҕэ. Кинини көрдүүргэ “Манаах” эпэрээссийэ саҕаланан баран сабыллыбыттааҕа. Хаһан эрэ, эмиэ да күн бэҕэһээ, эмиэ да былыргы быдан дьылларга.

Билигин Момуойуҥ Халдьаайыга саҕаламмыт бырагырыаһы утарар хампаанньа хаама сылдьар эрэкэлээмэтэ. Дьайар кыаҕыҥ суох – төттөрүтүн эт, сатамматын саҥар, күрүчүөк-тылгынан киэптээ. Момуой – лэгиэндэ, Момуой – идиэйэ. Муодунай итэҕэл муонустура тугу да туойдун, халдьаайылар кымаардаан да көрбөттөр. Бөппүрүөгүнэн аатырбыт үөхсүбүтүн омуктарга тиэрэ тылбаастыыллар. Ол аайы дьонноро “Оой!”, “Аай!” бөҕөлөр. Момуойуусум сыстыганнаах ыарыы курдук. Аан дойду акаарыта барыта Момуойунан иирэн эрэр. Бэл, луох агытаассыйаҕа бас бэринэн бу дойдуну булбута хас да сыл буолла. Биирин үксүн бөхтүйэн бүппүт Фантомас-Муора хараҕын аалымаары, саҥа дьиэ интэрийиэрин буортулаамаары, сайдыыттан салҕан тыаҕа дьулустаҕа. Уонна оттон Халдьаайы дойдута этэ. Устары кытта устумуна, утарыахха эрэ диэн момуойдары тутуспута ханна баарый. Кураанах куолу, көҥдөй көр.

– Идиэйэлээхтэр баҕастаахтар, – Момуой оннугар бүгүн луох мөҕүттэр күнэ үүммүт.

Момуой кутуруксута ааттаах да, тугу да гынан эппитэ биллибэт. Ол дураак кулугуйарын кумааҕыга тиһэ-тиһэ тиэрэ ис хоһоонноон таһаарар.

– Ол да үлэ, – луох бэйэтэ-бэйэтин кытары мөккүһээри хаайар.

Эт сиир саҕана эбитэ буоллар, устунан суруйааччыбын дэнэн туруо этэ. Эт сиэбэт кэмнэргэ суруйааччылар диэн сурахтыын суохтар. Маҥнай саҥа үйэни сабатаастыы сатаан баран сабантууйдуу күрэммиттэрэ. Ол кэннэ сурахтыын сүттүлэр. Атын айааччылар айаатаһар кэмнэригэр тугу гынан эбээри күөрэйиэхтэрэй. Кинигэ ааҕар сололоох бүгүн суох. Оннооҕор учуобунньуктар архыыпка эрэ хааллылар. Билигин аны быһа мэйиигэ киллэттэрэллэр, ону-маны үөрэтэн мачааккаламматтар. Сайдыы, сайдыы дииллэр да, киһи бары сайдар үһүө – өйдөөхтөр салааскаларыгар олорсон иһээччитэ үгүс ини. Ээл-дээл, ыына-мээнэ, күлүҥкээр дьон хайа да үйэҕэ хам хатанан бааллар ахан. Оччоҕуна тура эккирээн учуонайбын диэн улуутуйан турдаҕына? Таҥара үөрэҕин эйгэтигэр Момуойу арыйааччы быһыытынан аата, арай, билиннин?

– Таак! Хата, бу бэрт идиэйэ буолаарай, – луохпут көстө көнньүөрдэ.

Сайдыынан саамыланан өлбөөдүйэн хаалбыт олох эҥин өҥүнэн оонньообутунан барда. Бырагырыаска баһыйтаран кураанахсыйбыт дууһатыгар туох эрэ сүүрээн билиннэ. Солуута суох суолталана, көннөрү көстүүлэнэ түстэ. Олох олорор син туох эмэ сылтахтаах, ханнык эмэ сыаллаах буолуохтаах ээ. Идиэйэ улам эттэнэн-сииннэнэн, ыра санаа иһигэр ыйыллары баайылынна…

3

Сыыппара сырсыытыгар олоҕун үчүгэйин барыах муҥа дуу? Атыны санаан аралдьыйар аччаата. Санаа барыта туһаҕа туһуланар. Бырагырыаска хам баайыллыбыт ханалыйар диэни билбэт буолар эбит. “Саныыр да сылаалаах”, – харда биэрэн ханалыйаары гынна ээ. Ол ханалыйбыта да ханан эрэ эргийэн бу дьарыгын туһугар үлэлиир. “Наада буолуо” дии-дии үллэр үйэтин тухары мунньуммут багааһа таах хаалбатаҕа. Ону туоһулуур сурук-бичик игирэ араамкаланан эркин устун устуруойунан кэккэлээбит. Улуу учуонайга мэһэй-таһай буолумуна, ити суруктары үөрэтэн көрүөххэ.

– НЕВАЖНО, – араспаанньа эрэ адаарыччы суруллубут.

Муннугар “2006” диэн оҕотук буочарынан токурутуллубут. Па, былыргы үйэтинээҕи дьыала эбит буолбат дуо. Бэрт күндүөбэй суругун иһин маҥнайгынан аҕай ыйаннаҕа. Улууттааҕар улуу оптуогураба эбит, сэрэйдэххэ. НЕВАЖНО – өйү үлэлэтэ сатыыбыт да, итинник ааттаах-суоллаах учуонай эҥин баарын туһунан истибэтэххэ дылыбыт. Сыыппараҕа көмүллүбүппүт хаһан эрэ бэлиитикэнэн иирэ сылдьыбыт сурахтааҕа. Бука, бэлиитик буолуо. Таах сибиэ таайа оонньуу туруохпут дуо, туох туһа тахсыаҕын. Туома, устуоруйа өттүгэр нуул соҕуспут.

– Лучшему ученику Хальджайской школы Константину… – Кэм да Халдьаайы сыдьаана, кэм да биһиги киһибит эбит.

Үөс диэки дьулуспуттартан, үрдүктэн үрдүккэ тарбачыспыттартан биирдэстэрэ илэ бэйэтинэн дьэ, бу баар. Халдьаайы хаарыан ыччата ханна-ханна тиксибэтэҕэ баарай.

– Биһиги халдьаайылар! – Диэн көрүүбүт, арай.

Билинэр эрэ, суох эрэ – хаата үйэтинээҕи халы-мааргыта хаалбатахха дылы. Араамкалаах суруктар араатардыылларынан, киһибит арыйыы бөҕөнү оҥорбут, учуонайдар учууталларынан буолбут. Ити сэртипикээттэр сэһэргииллэринэн, уолбут саҥа үйэҕэ дьэ сатаабыт, өйүнэн өттөйөн өрөгөй үөрүүтүн билбит. Бириэмэ үнүстүтүүтүн биир тутаах үлэһитин билигин кэлэн, эн хаһан эрэ Халдьаайы ыччата Куолуһут Куоста, куһаҕаҥҥа тиллэр Кумааҕы этиҥ ээ диэн ким үтэн-анньан көрүө баарай. Тырыттыбыт ыстааннаах хаатаны кэрийэриҥ, алҕаска, бэл, тэрэриис дэнэ сылдьыбытыҥ диэн бааһан аныгы үйэҕэ ким алдьаныай. Эҥин моһолу туораан уолбут киһи киһитэ буолбут, Халдьаайыны аан дойду үрдүнэн аатырдыбыт диэн үөрсүөҕүҥ ээ. Үөрсэбит дуу, үөхсэбит дуу – кэм да ордук санаан олустуур, бэрт былдьаһан бэлэстэнэр инибит. Бантааһыйа баар – олох оҥочотун баарыһа диэн. Кумааҕы саҕа бантааһыйаһыт чугаһынан суох ини. Онтун түмүгэ ити баар – сыыппаранан эрэ саныыр, сайдыыны салайар саҥа үйэ саллаатынан буолбут.

Кумааҕы сыыппараларыттан сынньана таарыйа аһаатах буолла. Онтун быыһыгар тэлэбииһэр көрө сатаата. Аһа диэн үксэ бэлэм битэмиин, туһалаах тума арааһа – амтаһыйбакка эрэ аһардан иһэр. Тэлэбииһэрэ “эргиччи эрэйи” этэрин эйэлээх эрэкэлээмэнэн эйэҥэлээн тупсара түһэр. Сыыппара бөҕөнү сыымайдыыбыт, сайдыы туһугар олохпутун толук уурабыт, дыбарыаска дылы бырагырыастанабыт-майырданабыт – эргиччи эрэй эстиэн кэриэтин сир сиҥнэр, халлаан хайдар ини. Үтүө бэйэлээхтэр үөһэ диэки тарбачыһаллар, үрдүктэн үрдүккэ тиийтэлииллэр. Эн үксэппит үтүөҕүн кэннигиттэн сылдьан кэрбээччи хаһан да баар. Барыта таах сибиэ диэххэ айылаах. Кумааҕы, арай, санаатын түһэрбэт. Үөрэт да үөрэт, арый да арый, саҥаттан саҥаны көрдөө да көрдөө. Сөп буолар аат диэн суох. Билии билиэнньигэ, сайдыы солуоһунньуга диэх курдук. Киһибитин букатын маньыйаак диирбит эрэ хаалла. Сатаабат аата саҥата суох сылдьымына, тылынан оонньуурга бары да маастардарбыт. Өссө Момуой курдук: