Венера Петрова – Харах баайыыта (страница 7)
Сити курдук ийэ киһи оҕотун туһунан санаа саныы турда. Оҕотун эмиэ да аһынар, эмэ да өйгө баппат быһыыны кини оҥордоҕо диэн дьиксинэр. Уолга аҕата ордук чугас буолуохтаах этэ. Онтубут хайа баар. Ханна наадата суохха киһи хараҕын аалыаҕа. Аҕа холобуругар олох олоро үөрэниэхтээхтэрэ. Аанча эрин үөхтэҕинэ хайдах эрэ чэпчээн хаалар. Аппанаас ол эрэ өттүгэр туһалаах курдук.
Оппуонньа Һааскатын сааһыгар сылдьан хайа эрэ Аанчаҕа үөхтэрэн бэрт. Халдьаайы бастыҥ ыччата этэ буоллаҕа. Уочараттаах бачыымы өйөөн оскуола кэнниттэн бороон көрүүтүгэр үлэлээмэхтээн баран, атыттары батыһан куораттаабыта. Ирээтин үлэлээбит уолу баҕарбыт үөрэҕэр ылар буоллахтара. Соннук киирэн хаалбыта. Син этэҥҥэ үөрэнэн испитэ. Уопсайга симиллэн олорбута. Бэһиэлэй олох диэн онно этэ. Аһыыртан атын кыһалҕа суоҕа. Кимнээҕэр тэһийэрэ. Барыта оннук сатанан испитэ буоллар, баҕар, куоракка букатын хаалыа этэ. Кыыстыыр эҥин кэлиэ дуо – ол туһунан өйгө да суоҕа. Үҥкүүгэ сылдьарын сылдьара да, эркини эрэ өйөөн тахсара. Син кимиэхэ эмит хараҕа хатанара эбитэ буолуо. Ыччат киһи ыксаабата, ырай олоҕо, эрэйэ суох эдэр саас хаһан да бүтүө суох курдуга.
Билиҥҥи устудьуоннары манаан, куттаан туран үөрэтэллэр. Уопсай буоллун, үөрэнэр сирдэрэ буоллун – ахыраана, милииссийэ. Ол да үрдүнэн баппаттар дииллэр. Онно холоотоххо, урукку устудьуон быдан көҥүл эбит. Комсомуол, баартыйа, бүтүн систиэмэ ханна да бычыгыраппата – уонна көҥүл аатырдахтарай. Ол-бу охсуһуу, кыра ыстыычыка ол да сахха баара. Барыта тута өтүүктэнэн иһэрэ. Мэнээк айдаан, быстах быһылаан күннээҕиттэн тахсара, көннөрүттэн күөртэнэрэ. Былааһы үөҕэр, систиэмэни сирэр диэн өйгө да суоҕа. Олохтонон бүппүтү туох да бэйэлээҕэ оннуттан хамнатыа суоҕун курдуга. Утарыаҥ иһин – үөрэнэн хаалбыккыттан дьиэги булбаккын. Олох туох да айдаана, араллаана суох аа-дьуо устара.
Оппуонньа туохха да умньана илик муҥкук муҥутаан, бэйэтэ-бэйэтигэр сылдьара. Онтон кэллэктииптэн тэйиэм диэн барары кытта барсар, кэлэри кытта кэлсэр идэлэммитэ. Кэллэктиип туораппыт киһитин кырыы харахтарынан көрөллөрө, «көммүтүн» да иһин атыҥырыыллара. Арай билигин оннук киһи сороҕор илиичинэс, ураты аатырар. Оппуонньа охсуһар эӨин буолбута. Уолаттар хаһан да айдааннаахтар. Ол саҕана «охсубат», ол-бу кириминээлгэ киирбэт этилэр. Көннөрү ааһар айдаан, төлөрүйэр түрүлүөн эрэ баара. Интэринэлиисим дии-дии сахалар син биир сахалары тутуһаллара. Нууччаларга орооспот, нууччалары баайсыбат этилэр. Тыыттахтарына туран биэриэхтэрэ дуо – тутуһан кэбиһэллэрэ. Ол оннук ааһан иһэрэ.
Улахан аймалҕан, долгуйуу төрүөтүнэн буолбут хатыыскалыыр сиргэ быһылаан эдэр саас эйэлээх биһигин ыҥырыа уйатыгар кубулуппута. Сахаҕа аһара кыраһыабайгын диэн баайсан кыыһы кыыллыы кырбаабыттарын истэн баран хайа саха сөп диэҕэй. Урут-хойут тахсыталаабыт быһылааннар онно эбилик буолан омугу омукка утары туруордаҕа. Улуу нуучча норуотугар махтаныах эрэ кэриҥнээххит диэҥҥэ үөрэнэн хаалбыт көлүөнэ уларыйа охсоро түргэн эбит этэ. Төһө да ханнык эрэ Халдьаайыга олордор, Оппуонньа нууччалары кыратыттан көрөр буолан кыһаллыбат этэ. Тутуу нууччалара туох да иҥэ-дьаҥа суохтара. Наай гыннар, иһэллэрэ эрэ. Кинилэри кытта биир сыл икки нуучча оҕото үөрэммитэ. Дьэ олору «уруус» дии-дии ыыстаан байар буолаллара. Көннөрү тылынан оонньууллара, тыыппат этилэр. Атыны атыҥыраамына. Норуоттар улуу доҕордоһуулара диэни истэн-истэн кэлбиттэрэ. Суруллубуту эрэ батыһа олох устар үһүө. Норуоттар доҕордоһор ааттаахтара – сахаҕын эрэ диэн сирэй-харах анньаллара, аһаҕастык сэнииллэрэ, үөҕэллэрэ даҕаны. Сатыыр-сатаабат нууччалаан муҥнанара, тойон өттө нуучча ойохтонорго кыһаллара. Нууччалыы саҥардыҥ да, күөх харахтаах ойохтоннуҥ да нуучча буолан хаалар үһүгүн дуо. Ыккардынан көрүҥнээх «бааһынайдар» арай элбииллэрэ, ыккардынан олохтонон муналлара-тэнэллэрэ. Ол барыта биллэрэ. Көннөрү кэпсэтии туох содуллаах үһү. Бу сырыыга кэпсэтииттэн кэпсэтии хамнатар күүскэ кубулуйбута. Санаа уһуктуута саҕаланнаҕа ол. Аҕа көлүөнэ анаарар толкуйунан айан таһаарбыт куолутунан утарылаһыа. Эдэриҥ санаат саҥарыа, саҥараат тэбиниэ. Оппуонньалаах кыттыспыт хамсааһыннара хайысхалаах, төрдүттэн төрүөттээх этэ. Төһөтүн да иһин омуктарын, баҕар, дойдуларын туһугар халҕаһанан тахсыбыттара, кэккэнэн барбыттара. Хайа да кэмҥэ, ханна даҕаны эдэрдэр инникилииллэр. Эдэр ыччат диэн туох да тохтоппот сүҥкэн күүһэ. Өрөбөлүүссүйэлэри кинилэр оҥороллор, сэриигэ да кинилэр урут охтоллор. Халыан күүһү кимнээх эрэ хайысхалаан биэрэллэр, кимнээх эрэ «тук» дии-дии туһаналлар. Оттон ол түгэҥҥэ туораттан кигиитэ суох бараары барбыттара. Онно Оппуонньа баара ахан. Тиһэҕэр диэри баара. Алдьатыылаах айдаан, түгэхтээх түрүлүөн киниэхэ улахан охсууламмыта. Чыыскаҕа түбэһэн үөрэҕиттэн көппүтэ. Хаайыллыбатаҕар баһыыба. Бастаан испиттэр бастара барбыта, батыһааччылар да хаарыллыбыттара. Ол да кинини сөп гыммыта. Дьоно тута ыҥыртаран ылбыттара. Сорохтор кэлин үөрэхтэригэр хат киирбиттэр үһү. Кини оробуочайдыырын ордорон дуу, куорат дьалхааныттан саллан хаалан дуу төннүбэтэҕэ. Устудьуон умсулҕаннаах олоҕо Оппуонньа туһугар күлүм гынан ааспыт биир түгэн этэ. Ол да күндү. Бииргэ үөрэммиттэриттэн саханы саха дэтэр бастыҥ дьон тахсыбыттара. Эдэрдэригэр эллэнэн этэҥҥэ киһи буолан, оннуларын булбуттара. Дьиҥэр, барыта бэйэтиттэн тутулуктааҕа. Үлэнэн да үүнэн бастыҥнар кэккэлэригэр кыбыллар кыахтааҕа. Ону бэйэтэ түһэн биэрэн иһэрэ. Бэйэни сууттаан тугу булан ылыаҥый – буолуох буолбутун, барыта оҥоһуллубутун кэннэ. Эмиэ да дьон тэҥинэн олорор курдуктар. Аанчата үлэһитэ диэн бэйэтин киэнэ. Эргэтик да буоллар син дьиэлээхтэр, сүөһүлээхтэр-астаахтар, оҕолордоохтор. Оҕолор… Кинилэр хаһан эдэр сылдьыы эрэйин ааһан киһи-хара буолуохтара остуоруйа. Кыраларыгар мэниктээн сылаталлара. Ол аайы хаһан улаатан сынньаталлар дэһэллэрэ. Сынньата сылдьыыһылар дуо, ити баар. Оҕолорун ииппит аҕай курдук сананар аҕабыт субу кэлээт суланан бардаҕа. Аппанаас саҥа таһааран мөҕүттэр үһүө, санаата эрэ ити. Кини киһи икки оҕотун санаатынан иитэн кэллэҕэ. Холобур буолуон олоҕо хобдох, барыта быстах. Кэлин-кэлин дии-дии тугу эрэ кэтэһэрэ, бэйэтэ оҥоһуллан хааларыгар эрэнэрэ. Кини буруйа суох – олох бэйэтэ оннук. Субу туран өйдөөтөҕүнэ – олоҕун улахан аҥаара, олоҕун үчүгэйэ ааһа охсубут, ханна да суох. Ол тухары тугу гына сылдьыбытын ыт билэр. «Ээ…» – идэтинэн бэйэлээх бэйэтиттэн күрэниэн, өйө-төйө суох арыгылыы барыан баҕаран кэллэ.
Куоста арыт Кирииһэтинээн, арыт бииргэ үөрэнэр уолаттарынаан суксуруһар. Үөрэх улам кытаатан иһэр. Биһиги киһибит син барсымалаһар. Куолуһута эрэ бэйэтин киэнэ. Ону баҕас манна сэргииллэр. Устудьуон үөрэнэр эрэ үһүө, атына эмиэ ааттаах буолуохтаах. Хаста да төхтүрүйэн билистилэр, кууруһунан көрсүһэбит диэн сылтахтанан аһаатылар. Киһи көрбөт сиригэр көрсө сатыыллар. Иһэн баран уулуссаҕа быктыҥ да быраһаай – саһан кэлэн саайааччы көстүө, тоһуйан туран тутааччы да баар буолуо. Күлүгээн күннүүрэ дуу, милииссийэ бэспэрэдиэллиирэ дуу – хайата да биир курдук. Куттана үөрэнэн хаалан кыһаллыбаппыт даҕаны. Куттана-куттана лыгыччы хатанан баран дьиэҕэр хам бааччы олор ээ. Эдэрдэри буоллаҕына уулусса угуйара бэрт.
Куоста дьукаахтара хайа эрэ хаатаҕа бардылар. Таах табаарыс кыыстаахтара дьиэһиттии хаалла. Кирииһэ кэлбитигэр үһүөн истилэр. Куоста кылааһынньыгын атаарабын диэн тылланна. Кыыс тэлэбииһэр көрө сытарга дылыта. Тимир аан сэгэйбитинэн хаалла. Атаарааччыбыт арай кэлбэт да кэлбэт. Анарааҥҥытыгар иэһин атаартараары барсан хааллаҕа дуу. Кыыс саҥа нуктаан эрэргэ дылыта. Үс уол хос ортотугар биирдэ баар буолан хааллылар. Түүл дуу, илэ дуу диэххэ айылаах.
– Эн кимҥиний? – уот ааныттан күргүйдээн киирэн бардылар.
– Кыыспын! Тугуй онно?! – үс уолу утары көрөн туран куттаммата да бэрт ээ.
– Аа?! Тоҕо куруубайдыыгын?!
– Туохтааҕый онно?!
Куруубайдаһа сатаан баран сутуругунан киирсэр дьон буоллулар. Кыыһа-уола ол дьыалаҕа оруолу оонньообот эбит. Кыыспыт да тэҥ-тэҥҥэ киирсэр. Бары-барыта барчаланна, үлтүрүйүөх айылаах үлтүрүйдэ. Тэлэбииһэри көҥү көтөн кэбистилэр, чымадаан көмпүүтэр көтөн иһэргэ дылыта. Түннүктэн түннүк ордубата. Кыыс муннун тоҕо охсон кэбиспиттэрэ – дьиэ бүтүннүүтэ хаан буолла. Уонна өстүөкүлэҕэ илиитин быспыт. Куоста атаһын атааран нэһиилэ айгыстан кэлбитэ – дьиэтэ бардаак, хаан-сиин. Кими эрэ мачыы гыммыттар диэн маҥнай салла санаата. Кыыһа хата баар эбит. Куоста маатыралаат таһырдьа ойдо. Өлөн эрэри өрүһүйүөх дууһа үһү дуо. Куттанан куотта диэбиппит, бэлэм сылтах бүрүкүлүчүөнньэ көрдүү сүүрбүт. Иэстэһиэм диэбитэ – оччону оҥорон баран ол дьонуҥ кэтэһэн турууһулар дуо, суоллара былыр сойдоҕо. Кыһыытыгар ону-маны кырбыы сатаан баран, таах турар массыынаҕа күүһүмсүйдэ – тааһын үлтү сынньан кэбистэ. Онно сөп буолбакка, хайа эрэ аппаала атыылаһан испит кэриэйин лапсатын охсон ылла. Бу үлүгэргэ да айаҕын айдаана. Дьэ ыраатыах ыччат дии. Ол эрэ кэнниттэн уоскуйан дьиэтигэр киирбитэ – ускуорай диэн, милииссийэ диэн. Ким да өлбөтөх, кыыһы көрө да барбатылар. Түүҥҥү түрүлүөнү тардыбыт ыччаттары көрдүү сүүрүөхтээҕэр Куостаҕа бэйэтигэр баайсыах курдуктар. Дьиэ аана тоҕо аһаҕас турбутай да дииллэр, туох эрэ «косяктааххыт» буолуо, ол иһин иэстэстэхтэрэ да диэн сабаҕалыыллар. Кыыс сүгүн быһаарар аат диэн суох – биирин үксүн кини бутуйан силиэстийэни атахтаата. Аны туран тугу да ылбатахтар.