Венера Петрова – Харах баайыыта (страница 6)

Биһиги киһибит ол туһунан оройдотууһу дуо – үйэтин тухары манна уйаламмыт курдук чолохочуҥнуур. Курууппатын чуо булан ылла диэтэҕиҥ. Торуой суортаахтар түһүлгэлэрэ үһү. Тоҕо диэҥ – босхо үөрэнээччилэр бөрүөт сылдьаллар, төлөөн киирбиттэр туоратыллаллар эбит. Оннооҕор учуобунньук уларсарыҥ уустуктардаах үһү. Кэм биһи буолан иһиэхпит. Истипиэндьийэ туһунан этэ да барыллыбат. Ороскуоттаах оҕо буолсу. Биир күн үөрэннэ. Иккис күнэ үүннэ. Ол тухары үөрэх эрэ айдаана. Бэйэ-бэйэлэрин кытта син билсэн, ким кими кытары ыксалаһара быһаарыллан, улам судургутуйан истэ. Киһибит өссө үлүгэр үөрэхтэн быыс булан харчыны баһан ылаары үлэ көрдөнөр. Биллэрии биэрдэ эҥин. Устудьуонун, бэҕэһээҥҥи бэдигин биллилэр да куруусчутунан да ылыахтарын баҕарбаттар. Оннооҕор буолуохтары бырапыыскалара суох диэн чыыскалаан иһэллэр. Бырапыыската суох куоракка дьаакырданара дьэ кытаанах. Бырапыыскаланыаҥ иһин дьиэҥ суох, дьиэлэниэҥ иһин үлэҥ суох, үлэлиэҥ иһин бырапыыскаҥ суох – ити эргиир иһигэр хаайтарбыт эрэ илэ мэнээк. Ол эрээри биһиги киһибитигэр биир бэрт үлэ көһүннэ. Ахыраанньык, бэрээдэги көрөөччү, оҕо дьон оройдорун алларааччы миэстэтэ. Бэйэтэ үөрэнэр сиригэр оннук кэбилэннэҕинэ:

– Косякка киирдэҕим ол дии, – дии охсор Куоста.

Биллэрии сыһыарааччы миэстэтиттэн эмиэ матта. Бииргэ олорооччулара бэйэтин курдук бэдиктэр. Халдьаайы курдук ыраахтан соһон аҕалбыт астарын да кыайан астанымына иэдэйдилэр.

– Кыыс наада, кыыс, – дэһэллэр аччыктыы түһэн баран.

Кинилэргэ таах хамныах көстөрө дөбөҥө бэрт ээ. Таах да бэлэм хааталаах ыччаттары кэбис диэхтэрэ суоҕа, баҕар. Биһиги дьоммут бакаа кэнспирээссийэлэнэ сылдьаллар. Атын сиргэ аарыыллар, атын дьиэни буулууллар. Иччитэх даача эрэ буолунай. Ол аайы харчы хаҥаан иһииһи дуо – мэлийэллэрэ бу кэллэ.

Убай киһи Уйбаан өйүн үлэлэтиэ эбит да, аҕыйах ыйынан аҕата аахсыллар үһүө – тэҥҥэ тэлээрэллэр, бииргэ тэлбистииллэр. Оттон үһүстэрэ Үстүүн отойун да күлүҥкээр. Аймахтыылар эрээри ханан да маарын суох дьоно. Уйбааммыт сап-саха, Үстүүммүт куп-кугас, бааһынай киэнэ бэрдэ. Куоста диэн Куоста. Үһүөн да син мээнэ уолаттар. Тыалырбабыт эрэ атахтыыр, аһара үчүгэй буолуох дьону буортулуур.

Үөрэнэр сирдэрэ Араҕас Агыраадаттан бу турар. Кыһаллыбыт киһи биэс мүнүүтэнэн элэстэнэн тиийэр ини. Быһалыы барар суолу булан абыраныахтарын, орохторугар тоһуйааччылар көстөннөр моһуоктаатылар. Кэм да харчыга наадыйбыт аармыйатыттан харса суохтар халыы сатыыллар. Охсон ылыахтарын биһиги дьоммутугар суоҕа бэрт буоллаҕа. Харчыга ыйыахтарын биһиэттэрэ халбархайдара диэн бэйэлэрин киэнэ. Ол мучумааннана туран бэйэ-бэйэлэрин үөрэтиһэ түспүттэрэ – охсооччулартан биирдэстэрэ хатыҥнаах эбит.

– Ха доо! Миигин билбэккин дуо? – Үстүүн чаҕаарара кэмнээх буолуо дуо.

– Ноо, халдьаайылар!

Биир хатыҥнаахтар бэйэ-бэйэлэрин халаһа сырыттахтарына сүрэ бэрт. Куосталаах харчылара суоҕа биирдэ туһалаатаҕа. Онтон атын хатыҥнаах хатыҥнааҕы өйүөхтээх диэн бырахсалларыгар тиийиэ этилэр. Суох аата суох. Онно туох суота наада.

Хатыҥнаахтар хартыыҥкаттан түспэттэр. Ханна барытыгар кинилэр бааллар, балаһыанньаны кинилэр оҥороллор. Куосталаах үөрэнэр сирдэринэн тараахтаан дьону хомуйар идэлээхтэр эбит. Мустууга киирбэт буоллаххына моһуогуҥ элбиир. Өйөбүлэ суох хаалаҕын, хара испииһэккэ киирэҕин, харчыга да ыйаныаххын сөп. Билиҥҥитэ биһиэттэрэ куотуна сатыыллар. Мустуута да суох сылдьыллыа эрээри, хатыҥнаахтартан ханна куотаахтыахтарай. Туох да диэбит иһин өйөбүл наада. Һааска баар ахан. Кини обургу онтон матыа дуо. Оросбуорка, охсуһуу, охсуу – кини истихиийэтэ буоллаҕа. Үөрэнэринээҕэр ол кистэлэҥ олоҕу ордорор быһыылаах.

– Если чуо – Һааска баар, – дэһэллэр биһиги дьоммут.

– Атыттар да көстүөхтэрэ, – Үстүүн да санаатын түһэрбэт.

Сураҕа кини туох эрэ оһуобай убайдаах үһү. Сир аннынан кэпсииллэринэн сылыктаатахха, онто букатын курутуой, бэйэтэ хаама сылдьар маапыйа үһү. Дьэ, абыраммыт абааһы. Ол курутуойдуун хаамаайы аҕалара биир. Оттон Үстүүннээх Куоста ийэлэринэн аймахтыылар.

– Хаан-уруу да буолбатар, син ханан эмэ… – бэйи, Куостаҥ суоттуур-суоттуур. – Өлөр-хаалар күҥҥэ өрүһүлтэ наада.

Бу оҕолорбут туох айылаах өйөбүлгэ-өрүһүлтэҕэ наадыйалларый, ээ? «Олоҕуҥ оннук – соҕотоҕу сойуолаһыахтара, мөлтөҕү мөрөйдүөхтэрэ», – диэн бэйэм-бэйэбэр хап-сабар хардарарбар тиийэбин. Олоҕуҥ охсуулаах, күннээҕиҥ кутталлаах – билэн этэбин…

Оһуобай убайбыт өр күүттэрбэтэ. Үстүүн сирэйэ нарына, сырдыга – киһибит хайдах эрэ кыыстыҥы. Убайа Онтуон олох атын киһи. Хаачыктыҥы диэҕи сахата баһыйбыкка дылы. Күлтэччи көрөн дьэ «һаллыы» киһи эбит. Күлэр диэни билиммэт күтүр – кэнкириэтинэйэ биллэр. Уҥуоҕунан орто, эбиитин хачаайы соҕус. Харса суоҕунан, бардамынан баһыйан балаһыанньас аатырдаҕа. Көннөрү күлүгээн диэххэ айылаах. Итинтиҥ бэйэтэ курутуойун ааһан, аҕата өссө курутуой үһү. Эмиэ да милииссийэ, эмиэ да арыый атын аптарытыат. Онтуону сокуоннай уола, төһө да билигин саҥа ойохтоннор. Үстүүнү ойоҕос оҕото. Көссүү оҕото көрбүтүнэн төрүүр дииллэр да, биһиги киһибитигэр аҕатын «бэрдэ» бэриллибитэ кэмчи быһыылаах. Халдьаайыга эрдэҕинэ отой көрсүө оҕо этэ. Куоратымсыйан дьэ хайыыр. Бу иннинэ убайын туһунан «чып кистэлэҥинэн» быһыта-орута кэпсээмэхтээбитэ:

– Ол-бу оросбуоркаларга уолуҥ таах «калаһын» сүгэ сылдьар үһү, – уоргаҥҥа тойон аҕалаах «Калашниковы» ама булуо суоҕа дуо.

Убайын букатын сололооботтор. Ыҥырыктан ыҥырыкка сылдьар. Хайысхатын булла да бэрэгиис. Ыар ыалдьыт буолан тиийиэ – салгыытын кириминээлинэй хуруоньукаттан ааҕаар. Аныгы үйэҕэ итинник ааттаахтары утары көрбөттөр, эгэ, үҥсэн иэдэйиэхтэрэ дуо. Хаһан эрэ син оҕо курдук оҕо эбитэ буолуо. Маҥнай бэргэһэ охсон усулуобунайдаммыт. Киһи тыыныгар туруоҕуттан букатын да туормаһа суох буолбукка дылы. Үстүүн ириэйтинэ тута үрдээтэ. Итинник убайдаах киһинэн оонньоммот. Уолуҥ хата киэптээбэтинэн уратылаах. Сэмэйбит дьэ хаһааҥҥа диэри атахтыыр?

– Кириискэттэн суотабайын суйдаабыттар. Мустууга киир диэн ыххайаллар үһү. Киһим куттана бөҕө сылдьар, – Куоста кылааһынньыктарын кэпсээн ыас гынара итээбит.

Ол Кирииһэтэ Халдьаайыга эрдэҕинэ атын аҕайдык туттара. Бөдөҥө да бэрт ээ. Киһи куттуо суох ыччата. Ол аата мустуу диэн улахан күүс буоллаҕа. Харахтарыгар дьэ дьиҥнээх бааһынай, күп-күөҕүнэн күлтэччи көрбүт Кирииһэ киппэ көрүҥэ ойуулана оҕуста.

– Блондиммыт хара маҥнайгыттан сатанымаары гыммыт ээ, – Уйбаан унаарытар.

– Бөдөҥүн бөдөҥ да көссүөтэ бэрт, – Үстүүн бэйэтин билиниминэ тыллаһар.

Убайын курутуойугар номнуо умньанан эрдэҕэ.

– Көссүө, һа-һа, атын көссүө ини, – Куоста кылааһынньыгын көмүскэһэр.

– Эс, ыал оҕото буо онтуҥ, – Уйбаан сэнээри гынар.

– Мин билэбин дуу, эн дуу? Аллар атаспын үөрэтэн-үөрэтэн баччаҕа кэллэҕим, – Куоста иннин биэрбэт. – Хата, Онтуоҥҥа…

– Ол аайы үҥсэ сылдьаары гынаҕын дуо? – дии охсор Үстүүн убайыттан көҥөммүттүү.

– Мустуу диэн туох да саба туппат күүһэ буоллаҕа. Оттон Онтуонуҥ куорат уола, көннөрү бандьыыт ини, – Уйбаан билээҕимсийэр.

– Инньэ диэмэ, киһиҥ онно эмиэ кыттыгастаах үһү ээ, – убайдаах уол билэрэ буолуо. – Ол эрээри чуолкай билбэппин, хатыҥнаахтар дуу, ханныктар дуу киэннэригэр баарын.

– Таах да… Бэт дии, – Куоста сөбүлэһэ охсор.

Уолаттарыҥ сылдьан эрэ кырыыһаланан хааллылар. Бэйэлэрин ыккардыларыгар ол эрэ туһунан кэпсэтэр буоллулар. Оннооҕор төрүү нигилиис, бэртээхэй бэссимиис, аныгыта анархыыс Куоста Онтуону оһуобай, куруубайы курутуой диэн билиннэ. Иннилэрэ-кэннилэрэ биллэ илик уолаттарбыт итинник үҥэр таҥараланан ханнах-ханна тиксээхтииллэр. Тылларын баһа биир кэм кириминээл, биригээдэ, мустуу. Халдьаайыга эрдэхтэринэ, наай гыннар, охсуһуунан-оросбуорканан иирэллэрэ.

Таалаҕа түүннэри түрүлүөн. Хатыҥнаахтан милииссийэ бөҕөтө сарсыардааҥҥы дьыаланы силиэстийэлии кэллэ. Халдьаайылартан хапсыһыыга кыттыспыт оҕолор дьонноро Таалаҕа биирдэ баар буолан хааллылар. Көстөкүүнэптэр бары көһөн кэлбиттэр. Ол ыккардыгар буолбуту эҥин араастык ханалытан букатын сэриини кэпсээн ырааттылар. Сэрии диэҕи олуоната бэрт, охсуһуу диэҕи олуһа бэрт. Халдьаайылар туспа, таалалар туспа бөлөхтөспүттэр. Сол туран Туолук сүрэҕэр ыттарда. Биэрэ кэлбит. Кэлиминэ – убайын саанан ыппыттарын кэннэ. Көстөкүүнэптэр сибилигин да сууттуур кыахтаахтар ини. Уоллара хайдах туруктааҕа буолла. Хатыҥнаахтан ускуорай кэлэрин кэлбитэ. Илдьэ барбатылар… Сонно аҕа Көстөкүүнэп таҕыста. Дьоно киниэхэ саба сүүрэн тиийдилэр. Туолук Биэрэтин эрэ манаһар. Биэрэ ытаан барда. Ийэлээх аҕата балыыһаҕа киирдилэр. Һылааба быйыл эрэ оскуоланы бүтэрбитэ. Туох туһугар? Тоҕо? Таах, мэнээк. Мэник буулдьа түбэһиэх охторор. Сэрии эбитэ буоллар өссө син этэ. Оттон бу көннөрү күн хайаан буулдьа мэнээктиир. Һылааба… Биэрэ убайа. Дьонугар көмөлөһөн эбээри үөрэххэ бара да сорумматах үһү. Бааһынайдаан да аһыа, куоракка оҕобут уччуйан хаалыа, онно-манна тиксиэ диэтэхтэрэ. Санааларыгар, бэйэлэрин кытары илдьэ сылдьаллара ордук курдук буолуо. Онтулара ити курдук эргийэн таҕыстаҕа. Сүтүктээхтэр, халдьаайылар бары да дойдулаатылар. Буруйдаах дьон, таалалар, тарҕаһан хаалыахтара дуо – балыыһа, хонтуора ыккардыгар аалыҥнаһа сырыттылар. Охсуһуу буолбут. Быһылаан тахсыбыт. Уолаттар буруйдаахтар. Уонтан биирдэрэ киһи тыыныгар турдаҕа. Ким? Ити ыйытык салгыҥҥа ыйанна. Хонтуораҕа кими да килэрбэттэр. Уолаттары милииссийэлэр доппуруостуу олороллор. Онто да суох ыарга иннэ-кэннэ биллибэт ыйааһын буолан эбилиннэ. Төрөппүттэр букатын иэдэйдилэр. Субу оскуоланы бүтэриэхтээх оҕоҥ холуобунай буруйга тиксиитэ диэн тустаахха ынырык. Аанча соҕотох. Аппайа сытыйбыта ханна дьөлө түспүтэ буолла. Куһаҕан сураҕы истээт били былдьаһыктаах сааны көрдүү сатаабыта – хантан кэлиэй. Киһитэ кини буолан тулуйан тураахтыыр. Өлүөчүк ийэтэ, сүрэх ыарыһах эрэйдээх, тута балыыһаламмыта. Атыттар да айманан дьиктилэр. Оо дьэ, Туолук, Туолук. Оҕо туһугар олоробут диэхтиибит. Аһыыр аһа баар, таҥастаах, син этэҥҥэ үөрэнэр. Онон уоскуйан сылдьаахтыыбыт. Уол оҕону уонна маныаҥ дуу, дьиэҕэ хаайан олоруоҥ дуу. Аанчалаах оҕо эрдэхтэринэ олоруу атына. Уонна ас-таҥас эрэ туһугар мөхсүллүбэтэ. Ол саҕана оҕо оҕо курдуга, барыта бэйэтэ оҥоһуллан, суола солонон иһэрэ. Оробуочай дьоно Аанчалааҕы анаан-минээн ииппиттэр үһү дуо, үлэттэн ордубат этилэр буоллаҕа. Оҕо дьонун холобуругар үөрэнэрэ, оскуолаҕа такайыллара. Хата уонна биэнньиэр, хомсомуол баара дии. Оҕону сырдыкка-кэрэҕэ олох бэйэтэ уһуйара. Билигин иит-иитимэ, оҕоҥ хайдах буолуон ким да билбэт. Оннооҕор хараҕыҥ далыгар сылдьан ити айылаахха тиксэллэр. Оҕо эрэ туһугар мөхсөр, олох олордоҕо буолар курдуккун – түмүгэ ити баар.