Венера Петрова – Харах баайыыта (страница 5)

Ол саҕана Һааска Таалаҕа баара. Убай киһи оннооҕор туттунар, кырабыт дьэ сүрдээх эбит диэн Аанчалаах Аппанаас сөрү диэн сөхпүттэрэ. Буойан туһа суох – буолуох буолбутун кэннэ. Арай:

– Бу оҕону дьоно сүтүктээбэт бэйэкэлэрэ дуу, – диэн биирдэ уол ийэтэ мөҕүттүөх курдук гыммыта.

Биэрэ биэрсийэтинэн кини Хатыҥнаахха этэ. Кыыс кыбыстан хостон быкпата.

– Улахан сарыыссаҕа аһын киллэрэн биэрэбин дуу? – ийэтэ сүгүннүө суох курдуга.

– Маа, эн кыттыһыма. Кэлин, кэлин. Маа, сөп? – Туолук ийэтин албыннаһары сатыыра.

– Чэ, ээх. Бэйэҕит дьыалаҕыт.

Атын кэмҥэ Аанча умайыктана түһүө этэ. Кыра аайы кыйаханан дьикти буолара. Тоҕо эрэ туттуммута, эдэрдэргэ орооһо барбатаҕа. Арай, күрүө намыһахтыы эрин үрдүгэр түспүтэ:

– Сууланан баран олоруохпут дуо, саатар эн хамсаа. Бу от саҕана аны эн биһи таптаһа оонньуубут дуу? Киһи эҥини көрөр. Кыыс бэйэтинэн кэлэн эриллэрэ диэни…

– Чэ-чэ, бүт, Аанча, уоскуй. Эмээхсиннээх оҕонньор оттон хайыахпытый, – Аппанаас Аанчатын бу үйэҕэ ааттаһан кэллэҕэ.

– Оҕо ньээҥкэлиирбит эрэ хааллаҕа… – Аанча эрдэттэн эрэйин булан этэр ити идэтэ этэ.

– Аргыый, чэ, бүт, доҕоор, хата…

– Аны эн үөмэриҥ итээтэҕэ. Сааппат даҕаны. Күтүр көҕүйсээри гынна дуу… – Аанча кыыһырдар да кэбис диэбэт быһыылааҕа.

Көрдөххө көннөрү, уруккуттан уоллуҥу, билиҥҥитэ эр киһитиҥи Аанча бэртээҕэр бэрт буолан баччааҥҥа диэри эн-мин дэһэн олордохторо. Иҥиир дьахтар оттон имиллэҥнээн дьикти буолуо диэххэ.

Хайа муҥун хайҕаһыахтарай, Биэрэ Халдьаайылаабыта. Туола сол Таалатыгар хаалаахтаабыта. Итиччэ чугаһаспыт дьоҥҥо биир-икки көс диэн мэһэй үһү дуо – таптал тугу да билиммэт. Эдэр буолуу бэйэтинэн эрэ да дьол ээ. Баар эбэтэр суох – ыккардынан диэни ыччат билиммэт. Олоҕуҥ сарсыардата саманнык үчүгэй буоллаҕына, олох диэн дьол эрэ эбит. Субу оскуоланы бүтэрэн талбыт үөрэххэр бараары сылдьаҕын, таптыыгын, эйигин эмиэ таптыыллар – барыта табыллан иһэр, тиһиликкэ дьол эрэ тиһиллэр. Олус үчүгэй охсуулаах, бэртэн бэрт бүтэр уһуктаах диэн ким эрдэ сэрэтэн эрэйгэ тэбиэй.

Үчүгэй эрэ үктэллээх үтүөкэн көстүү үлүгэр тыастан үргэн үрэлиннэҕэ ити. Хас бытархайы хат хомуйан, үтүмэн үлтүркэйи төттөрү силимнээн уруккуну ким таҥан биэриэ баарай. Бүтүн бүттэҕэ, кэлимсэ кэһилиннэҕэ.

Тыас үстэ төхтүрүйэн долгуннаммыта тыаттан тыаҕа тарҕанна. Ол кэннэ олоҕунан оонньообуттары күһүҥҥү чуумпу иилээтэ. Туох буолла? Ким ытта? Хаһыытыах айылаах харса суох көстүбэтэ. Тыас таҕыста да тырагыадьыйа үһүө – мэнээк ини. Уолуйбут уолаттар охсуһа сылдьыбыттарын да умуннулар. Таалалартан ким эрэ уолаттары уоскутаары салгыҥҥа ытта ини.

– Һылаабык! Һылааба!!! – халдьаайылар хаһыылара били тыаһы батыһа тыа быыһынан тарҕанна.

Бу алдьархайы!

– Хайа дураак… – таалалартан ким эрэ үөхсэн эрдэҕинэ саба саҥардылар.

– Айдаарыма!

Халдьаайылар хайаларын эрэ төгүрүйэн кэбистилэр. Таалалар саба сүүрэн тиийиэхтэрин хайдах эрэ. Ол да буоллар, атамаанымсыйа сатыыр Айтаал ол дьоҥҥо чугаһаата.

– Хайыыбыт дыа? – анарааҥҥылар киниэхэ эрэ кыһаллыбатылар.

Бу ыксалга оросбуоркалаһа оонньуу сылдьыаҥ дуо.

– Хатыҥнаахха илдьиэххэ, массыына баар дии.

– Бэнсиинэ тиийиэ суоҕа.

– Халдьаайыга…

– Бу да киһи, хайдах төттөрү… Лучше чугастыы Таалаҕа.

– Оннук-оннук, наада буоллаҕына салгыы Хатыҥнаахтатыахтара, – Айтаал дьэ кыттыһар.

Хааны көрбөккө буола сатыыр да, син биир ынырык. Уол тыынар-тыыммат барбах бырдыргыыр. Төбөтө бүтүҥҥэ дылы. Уоннааҕыта бүтүннүү хаан.

– Ыксыахха, уолаттар, хайдах эрэ гынан массыынаҕа туохтуохха…

– Сэрэнэн хайааҥ.

Айтаал мэһэй-таһай эрэ буолуох курдук. Хаан. Барыта хаан. Билиҥҥитэ кинилэртэн ким эрэ ыппыта, алдьархай аанын аспыта өйүгэр өтөн киирэ илик. Һылааба… Хайа Һылааба баҕайыный? Сурах хоту өстүйбэккин, өстөөххүн сирэй билиэхтээххин. Ол сиэринэн, икки нэһилиэктэр син бэйэ-бэйэлэрин көрөн билэллэрэ. Уолу массыынаҕа угар мучумааныгар уоран көрдө – Көстөкүүнэп Һылааба! Бу тухары ол-бу оросбуоркаҕа орооспотох, кыргыһыыга кыттыспатах уол этэ. Биирдэ сылдьыбыта ити баар… Туох иһин? Хайа эрэ Айтаал аччаҥалаан истириэлкэнэн иирдибитин иһин дуо?

– Кимий? Хайдаҕый? – таалалар саллыбыттара ааһан эрэр быһыылаах, киһилэрин ыххайа тоһуйдулар.

– Ээ, били Һылааба, били ким… – Айтаал этиэ буолуо эппэккэ эрэйдэтэлээтэ. – Көстөкүүнэп. Буо-буо, Көстөкүүнэп Һылааба.

– Аа?! Көстөкүүнэп… – Туолук сүрэҕэ «бар» гыннаҕа үһү.

Биэрэ убайа! Бу иэдээни… Хайалара да буоллун – хайдах да эргит иэдээн. Туолукка үс бүк иэдээн. Үчүгэйбит үлтүрүйдэҕэ, ынан кэлбит ыарга үтүрүйтэрдэҕэ ити. Алҕаска дуу, акаарытыгар дуу ким эрэ тарбаҕынан таарыйбытыгар үлүгэр күүс төлө биэрдэҕэ. Кыраттан сылтаан аҕыс айдаан, ааспат араллаан саҕаланнаҕа. Ол диэн, ким эрэ олоҕо сарсыардалаах эрэ буолаары гыннаҕа… Биэрээ! Туолук итэҕэйиминэ дуу, итэҕэйиэн баҕарымына дуу биир сиргэ тэпсэҥнии турда. Таалалар тарҕаһан хаалыахтара дуо – түрүлүөн бөҕөнү тэрийэн баран. Хайаларыгар да иэдээн – халдьаайылар киһилэрэ эчэйдэ, таалалартан ким эрэ холуобунай буруйу оҥордо. Ситинник кыл мүччү түгэҥҥэ барыта тиэрэ эргийэр, түҥнэстэр. Уонна тапталыҥ табыллыыһы дуу, олоҕуҥ олох буолууһу дуу – баар буоллаххына баһыыба.

– Ким да тарҕаспат! – тарҕаһар да санаата суох таалаларга хаһыытыыллар.

Маннык түгэҥҥэ хайаан да милииссийэ наада. Тааланы, Халдьаайыны тутан олоруохтаах учоскуобайдарын хантан куйуурдаан булаллар, дьэ? Биэрээ! Туолугу быыһыах күндү уобарас ол эрэ. Биэрэлэнэн бүттэҕэ… Суох! Кини өссө да итэҕэйбэт, ытарчалыы ылан эрэр ыар кэриҥҥэ бас бэриниэн баҕарбат. Баара-суоҕа охсуһуу этэ. Бу тухары охсуһан-охсуһан кэллэхтэрэ. Ол сэрии үһү дуо, мээнэ, көннөрү. Таах сылдьыахтааҕар, биир кэм биири эрэ утараары. Оттон ити?.. Төттөрү оҕотугар түспүт Туолук өйүгэр баппат быһыы. Оҕо оҕо курдук оонньуу сылдьыбыта баара. Уол оҕо оонньуута барыта охсуһуу. Сэрии, ытыалаһыы, куоталаһыы. Таалаҕа кытары өтөн киирбит «Контр-страйк» курдук. Ким илэ илиитэ-атаҕа барбат өйүнэн айыллыбыт эйгэҕэ дьиикэйдиир. Хааныгар ханан эрэ баар хаанымсах майгы батарбат. Оттон ол кистэммит майгы барыбытыгар баар үһү ээ. Кимиэнэ эрэ ыраах, дьапталҕа анныгар саһан биллэрбэт. Кимиэнэ эрэ үүт-хайаҕас булан үлэҕэ-хамнаска, эҥин үлүһүйүүгэ туһаайыллан туһаҕа тахсар. Кимиэнэ эрэ үлүбүөй үүтүнэн таска тарҕанар, дьаллыкка мэҥэстэн уодаһыннаах күүскэ кубулуйар. Ити кистэлэҥ эньиэргийэни кэмигэр саба тута-тута, үүннээн-тэһииннээн бэйэбитин кытта илдьэ сылдьабыт. Мөлтүү түһэр, сыппаан биэрэр түгэммитигэр онтубут арааска тиэрдиэн, эҥиҥҥэ тэбиэн сөп үһү. Өлөрүөхсүттэр уһулуччу, тосту-туора, оһуобай дьон үһүлэр дуо – биһигинниин биир олоҕунан олорор эмиэ көннөрү дьоннор эбээт. Уһулуччулар суох буолбатахтар – барыга-бары кинилэр бааллар, кинилэр эрэ бастыыллар, онно-манна тарбачыһаллар. Ортотунан олохтоох дьонунан хайдах баҕарар оонньууллар. Кистэлэҥ күүс биһиги хааммытыгар суураллан хааппыла тэҥэ буоллаҕына, кинилэр хааннарын хас хааппылата оннук күүһү илдьэ сылдьар. Киэнийдэр диэн кинилэр. Киэний да араастаах. Арай, ол күүһү түктэригэ туһаайдын, алдьатыыга анаатын? Таҥара быыһаатын талааннаах талабырдьыттартан, оһуобай ороспуойдартан.

Куорат төрөөбүт түүнүгэр Куоста дьукаахтара тиийэн кэллилэр. Эмиэ устудьуоннуохтаах уолаттар. Үһүөн үс аҥыы үөрэниэхтээхтэр. Биһиги киһибит хараҥаҕа суураллан хаалбыттыы атастарыттан араҕан дьиэтигэр сөпкө кэлбитэ. Ол иннигэр быардаммыта да сөп гынар. Онуоха-маныаха диэри быгыалаабакка быар куустан олоро түһүөн наада. Олорон да буолан, сарсыҥҥыттан үөрэнэн көрүө этэ. Хата, Халдьаайыттан кэһии бөҕө кэлбит. Дьоно өссө харчы кыбытан ыыппыттар.

– Ол диэки туох саҥа баар? – дьэ киһилии аһыы олорон Куоста дойдутун сураһар.

– Туох кэлиэй, барыта уруккутунан. Киһи бары куораттаан Халдьаайыга хайдах эрэ. Арай, Дьааскалаах эрэ дьаллаҥалыыллар.

– Ноо, ол дьэппиэк куоракка буолбатах этэ дуо?

– Үөрэҕиттэн үүрүллүбүтэ дии. Быйыл кыайан киирбэтэх.

– Салаага сааһыран да эрдэҕэ.

– Уонна Һылаабалаах бырыыгайдаан дьиктилэр.

– Көстөкүүнэп Һылаабалаах дуо? Һылаабай Һылаабаҥ сытыырхайар уочарата кэллэҕэ.

Ким ханна, хаһан, кимниин охсуспутун эрэ ыатарар дьон буоллулар. Онно даҕаны, манна даҕаны ол айдаана. Эр киһи буолар диэн эмиэ эрэй ээ?

Куостабыт Халдьаайы сахтааҕын курдук үһүө, таҥнардыын-саптардыын, туттардыын-хаптардыын, саҥалыын-иҥэлиин уларыйа охсубут. Куорат олоҕун куоһура диэн итиннэ. Урут көннөрү кэлэ сылдьарыгар Хара Агыраадаттан арахпатаҕа. Киһиҥ билигин Араҕас Агыраада аҕай иһигэр олорор. Быстах кэмҥэ да буоллар. Үөрэҕин бүтэриэр диэри хас агырааданы уларытар? Сарсыарда ким-хайа иннинэ туран суунна-тараанна. Муннугу булбут сэмэй сиэркилэни хал гынна ини – итинтин көрүнэр, мантын көннөрүнэр. Таҥаһын барытын да кэтэн көрдө быһыылаах. Маҥнайгы күн быһаарар оруоллаах. Маҥнай хайдах көстөҕүн да, оннук ылыныахтара. Кэлин баҕар хайдах да кэбилэн. Куостабыт муру-муодунай – көстүүмэ саҥа, куурката саҥа. Туга барыта. Бэйэтин-бэйэтэ атыҥырыах курдук. Үөрэнэрбит да эрдэтэ бэрт ээ – аҕыстан буола-буола. Нэһиилэ айгыстан күн ортото күөрэйэр бэйэтэ дьэ хайыыр. Туох бэйэлээх кымньыылаан сарсыарда аайы туруоруох муҥай. Бэлэмҥэ сылдьыбыт бэдик эмискэ устудьуон буолбута хайдах эрэ. Атыттара туруохтарыгар диэри киһибит ох курдук оҥостон бүттэ. Дьиҥнээх курдук. Ол «дьиҥнээх» устудьуоммут иһин арыйан көрбөттөр ини. Оччоҕо син барсымалаһыыһы.

Тиийэн курууппатын булумуна син өр булумахтанна. Үөрэнэр дьиэлэрэ да улахана. Устудьуон аччык аҥаардаах олоҕо саҕаланнаҕа ити. Биэс сыл үөрэниэххэ диэтэххэ уһун суруок. Хайалара биэтэккэ тиийэр, төһөлөрө чыыскаланан үөрэҕэ суохтар үөрдэрин хаҥатар?