Венера Петрова – Харах баайыыта (страница 4)

Тыл диэн тыал кэриэтэ. Эппитиҥ элэс гыныа, саҥарбыккын салгын сайа охсуо. Саныыргын, саныахтааххын арай хараҕыҥ киниэхэ тиэрдиэ. Кэпсиир харахха хардарбыттара… Онтон ордук дьол баар үһүө бу омуннаах орто дойдуга? Салгыҥҥа ситэ ойуулана да илиги санааҕынан оҥорон көрүү, ол үргүүк көстүүнү илэҕэ дьүөрэлээн бу баары арыый да атыннык ылыныы, бу баартан улам суураллан ханна да суохха тиийии. Ол баар-суох ыккардынан көстүүнү алҕаска таарыйан талбааран ылыы. Таабырын талбаны таайа сатаан муҥнаныы. Бу түгэнинэн эрэ аны дьол кэмнэнэр. Атын аны суолтата, туһата суох буолар. Дьолу бас билиэҥ үһүө – түгэн төннөр төлкөлөөх, дьол түгэн үйэлээх… Бөрүлүүдьүйэ бүттэ диэххит. Биир түүн да баһа биллэр эрээри, сорох-сороҕор биир түүн иһигэр бүтүн олоҕу олорон көрүөххэ сөп. Олоҕуҥ устата муньунуохтаах дьолгун биирдэ баһан ылбыттыы.

Биэрэ. Бэрэньиикэ. Сып-сырдыгынан саймаарыччы көрбүт сып-сырдык кыыс. «Уу кыыһыгар дылы буолан», – хара бараан сирэйдээх ийэтэ сиилээн төннүө этэ. Ирээтиҥ атын диэн илэ эппэтэхтэрэ, хара бэйэҕэр ханыыта суох диэн хаайбатахтара. Сүрэх сипсийбитин харах хайгыыра буруй үһүө. Сүрэх тэһийбэтин харах хатылыырын хайдах гыныаҥ баарай.

Муҥунан муусуканы иэйии истибэт, үлүгэр дьоҥҥо үтүө түгэн үтүрүйтэрбэт. Бу атааннаах аан дойдуга кинилэр эрэ арыыланан хаалбыттыы, бэйэ-бэйэлэригэр абылаппыттыы таалан турбуттара. Үҥкүүлүүр диэҕи үҥкүүлээбэккэ дылылара. Көстүбэт иэйии долгунугар уйдаран хамсаннаҕа буолаллара. Ол кэннэ Туолук таалата, Бэрэньиикэ халдьаайыта аахсыллыа дуо. Субу түгэн, билигин эрэ баарын кэннэ.

Соннук сиэтиспитинэн үс күннээх түүн ыһыахтаабыттара. Уонна сайыны быһа арыт Хатыҥнаахха, арыт Таалаҕа көрсүбүттэрэ. Төлөпүөнтэн түспэт буолбуттара. Төлөпүөн диэн, суоҕунааҕар эрэ. Саха оҕото санаатын сатаан этэр үһү дуо. Илэ көрүстэхтэринэ да итини-маны, олох атыны кэпсэттэҕэ буолаллар. Биирдэһин санаата биирин туһунан, биирин киэнэ син биир оннук. Салгыбакка санаһаллар, субу көрсөөт ахтыһаллар. Итинниги оттон дьол диэн эрэллэрэ дии… Ситинник сэмэйдик, сарсыҥҥыны сэгэтиминэ, инникини ирдэһиминэ, иэйиини ааттаамына устан истэрбиэн, ууллан ылларбыан…

Тэһийбэккин, тугу да атыны баҕарбаккын, ааһан-араҕан биэрбэт ахтылҕан аалар да аалар – таптал сибикитэ. Кыраттан сылтаан кынаттанан хаалаҕын, уоскуттан мичээр түспэт, сирэйгиттэн сыдьаай ааспат – эмиэ таптал сибикитэ. Биэрэ Халдьаайыга хаайтарар, Туолук Таалаҕа таскаатыйар. Ыаллыы нэһилиэк оҕолоро курдуктар да, Туолук Халдьаайылыыра сатаммат. Онтон атын уол оҕото күн аайы да онно тиэстиэ этэ. Ыксаабыт киһи ыллык устун сатыы тиийиэн сөптөөх сирэ ээ. Ону баара диэххэ, бу оҕолор оҥоһулла да иликтэринэ олохтоммут атааннаһыы саҥа тапталга быыс буолан эрдэҕэ. Биир сахалар, биир улуустар, уруккута биир сопхуостар – туохтарын былдьаһан өстүһэллэрин ким билиэ баарай. Кэлиҥҥинэн таала халдьаайылыын ханыыласпыта диэн суоҕун кэриэтэ буолла. Ханна көрсөн ханыылаһыахтара этэй. Ыһыахтан ыһыахха эрэ. Былыргылыы. Аппанаастаах Аанча холбоһорун холбоспуттара да, билиҥҥээҥҥэ диэри тыл-тылларыгар киирсибэт курдуктар. Халдьаайыга Биэрэ хаайтарар. Эмиэ даҕаны, Эмиэрикэҕэ буоллаҕай диэххит. Эмиэрикэтээҕэр ыраах курдук Таалаҕа Туола таскаатыйар. Биэрэ бэйэтинэн кэл да кэл буолуоҕун эмиэ хайдах эрэ. Уонна дьоно Халдьаайы «баайдара» Көстөкүүнэптэр кыыстарын күн сололооботтор.

Аппанаас аймахтарыгар хам-түм сылдьааччы. Аанчата суох. Туолуктааҕы кыра эрдэхтэринэ илдьэ барара. Бүтэһигэр кыра уолун халдьаайылар чокуйаннар, бэйэтэ эрэ сылдьар буолбута. Туолук Халдьаайыга барсабын диэн тылламмытыгар аҕата утарбатаҕа.

Бу үөрүүкэлэрин – дьоллоох да дьон диэх курдук. Дьокуускай төрөөбүт күнүн бэлиэтиибит, барыбытыгар бу күн дьол тиксиэ диэн эрэнэ күүтэбит. Халлааммыт хаһааммыт хаһыҥа, чуо бу күн түспүт сүр тыала үмүөрүспүт дьону үргүппэтэ, үөрүүнү үтэйбэтэ. Үөрүнэн сырыттахха үөрүүҥ үс бүк үрдүүр. Уонна атыылаһан ылбыт үөрүүгүн харыстыырыҥ оҕото сыттаҕа.

Уолаттар истэрэ итийэн тыалга сайа оҕустарыыһылар дуо – халҕаһа дьону кытта хаамсаллар. Элбэх дьоҥҥо балыйтаран элбэхтэрэ биллибэт. Үчүгэйин үчүгэй да, сэмээр хаһан киэһэ буоларын күүтэллэр – хараҥаны хайҕаабат ыччаты ханна көрбүккүтүй? Ол сылдьан үөр хаҥаатар хаҥыыр. Ити илии тутуһаллар, бу санныларын таптаһаллар – Хатыҥнаах халыҥ аармыйата куораты тутан олорор дуу диэххэ айылаах.

– Һааска! Манна баар эбиккин дуу?

– Баарбын бакаа. Кумааҕы, ээ, чуорт, Куоста, хайа, ханнык үөрэххэ киирдиҥ?

Таала Һааската, Халдьаайы Куостата манна кэлэн биир хатыҥнаахтар, эбиитин биир үөрэх тэрилтэтигэр киирбиттэр эбит. Салаалара эрэ атын-атын.

– Хатыҥнаахтар хаскытый куурускутугар?

– Ээ, элбэхпит быһыылаах. Чуолкай билбэппин ээ.

– Биһиэхэ да элбэхтэр. Ханна көр – хатыҥнаах. Үһүс эҥин куурустарга үгүс буолуохтаахтар.

– Бэт дии. Байдьыаска наада.

– Этимэ даҕаны.

Уулуссаҕа улахан саҕа буолааччылар күн сарсын маҥнайгы куурустар дэнэн куруустанан да бардахтарына көҥүл. Сатаатар, бука бары уон бииристэн үөрэниэхтээхтэр. Күн сарсын атын олоҕу саҕалыахха диэтэххэ ыарахан. Үөрэнэргэ үөрдүһэ сылдьыбатыҥ биллэр. Алена Свиридованан манчыыктаан дьон бөҕөнү үлүттүлэр. Кыра ойоҕос кэнсиэр баҕас буолунай да, ким да ону сэҥээрбэт.

– Хаһан саҕаланар кэнсиэрий бу?! – уолаттар тэһийиминэ тэпсэӨнии сатаан баран.

– Ээ, даа! Хаама түһүөҕүҥ эрэ, – ким эрэ өй угар.

– Чэ, дабаай! – үөр үрүө-тараа тарҕаһымына хайысхалана түһэр.

Дьон силэллэн биэрэр. Үлүгэр уолтан тугу баҕарар күүтүөххэ сөп. Соннук суолларын солонон иннилэрин хоту баран истилэр. Кинилэр эрэ үөрдүһүөхтэрэ дуо – добуочча доруобай уолаттар суолларын туора турдулар.

– Тугуй, дыа?!

– Аа?!

Хардарыта хадаардаһыы, үтэн-анньан көрөөһүн. Онтон ким эрэ туораттан «Чэ!» диэбитинии далбаатаһан киирэн бараллар. Анарааҥҥылар арыый да аҕыйах буоланнар, солуобатыгар охсуһа түһээт атахха биллэрэллэр. Кытыгырастара да бэрт ээ. Биһиги дьоммут сойуолаһа барбатылар. Кыра аайы мачааккарбат дьон буоллахтара.

Уонна өссө? Ханна? Ким баарый? Иирсиэх айылааҕы көрсүмүнэ көннөрү көтүөккэлээтилэр, охсуһуох айылааҕы олоон ылымына салгыны тэбиэлээтилэр. Ол ыккардыгар Свиридовалара ыллаан барда. Онтон сотору бырааһынньык бэйэрбиэркэтэ саҕаланна. Өрөгөй өрө уһуурар уота аралдьытан абыраата. Халлаан тымныытынан хам ылан истэ. Бэл, чаҕылыһа сыппыт чалбахтара бүтэйэ тоҥнулар. Бадарааннаах балаҕан ыйыгар халлаан ханыылаахпыт тоҕо эмиэ кэмиэдьирдэҕэй? Тус-туһунан халлааннаах, түөстэрин иһигэр бэйэлэрэ күннээх дьон айылҕаны кытта аахсаары аллааҕымсыйаллар. Хаппах халлаан ол аайы сэгэс гынан нөҥүөттэн үчүгэй аҕайын үүрэн аҕалыа диэтэхтэрэ дуу.

Күммүт бүттээ-бүттэ. Хатаммыт аһыллар, сатаммат да кыаллар түгэнэ кэллээ-кэллэ. Түүҥҥү төлөрүттэҕинэ туох бэйэлээҕэ төлө биэриэ эбитэ буолла?

Халдьаайы бу турар буоллаҕа – начаас элээрдэн тиийбиттэрэ. Ааҕан таһаардахха, Халдьаайы аҥаара Аппанаас аймаҕа. Ол дьону аҕата биир күнүнэн кэрийэн бүппэт. Туолук биир ыалга баара, иккискэ эмиэ киирсэргэ дылыта. Онтон сүтэн хаалбыта. Аппанаас халдьаайылардыын биир буолан ыларыгар хата мэһэйдэтиэм суоҕа диэн күлүгэр имнэннэҕэ. Туолук Көстөкүүнэптэр олбуордарыттан иҥнэн эргийэ сылдьыбыта. Киириэн хайдах эрэ, бачча кэлэн баран синньэ төннүөн сүрэ бэрт. Олбуор иһигэр олох күөстүү оргуйара. Киирии-тахсыы, сүүрүү-көтүү. Таах сылдьааччы диэн онно дьэ суоҕа. Кымырдаҕастар саарыстыбалара диэххэ айылааҕа. Арай, Туолук… Чэ, билигин да буолбатар, кэлин, хаһан эрэ күндү күтүөт аатырдын. Таалатын таала, син ханан эрэ халдьаайы хаана баар ини. Кэбис диэбэтиннэр, киллэрдиннэр, арай? Кымырдаҕас аармыйата бииринэн элбиэ этэ… Ити баламат бантааһыйа уол өйүгэр оннун булумуна умуллан хаалбыта. Билиҥҥини билиҥҥинэн хаалларбыт ордуга. Уол ол билиҥҥитин мичээринэн минньиппитэ уонна харса суоҕун холбоон хаһыытыан оннугар иһиирбитэ олохсуйбут биир кэм бииргэ омуотук иһиллибитэ. Иһиирбит аайы кыыс быгыа үһү. Атын күтүрдэри угуйан ылбыта. Уулуссаны тарахтааччыларга тараччы тутуллубута. Олор бэйэтинэн кэлэн биэрбит тааланы тараҥната барбакка, таһыйа түһэн биэрбиттэрэ, уол сүрэҕэр умуллан испит өһү күөдьүтэн кэбиспиттэрэ. Дьэ, бэйикэй уус, халы-мааргы халдьаайылар олорбохтоон эриҥ дии санаабыта таала кырыыламмыт Таала уола хаанынан силлии-силлии.

Оттон Биэрэ? Үчүгэй Биэрэ үтүө сэбэрэтэ үүт туман быыһынан көстөрүн көстөрө. Халдьаайылары үөҕүүтэ курустааллыы ыраас уобараһы үлтүрүппэтэр ханнык.

Сайын аата сайын. Саха ырайа дьэ саҕаланнаҕа. Таптаабат да табыллар кэмэ буоллаҕа. Туолук онон-манан аралдьыйан син сылдьыбыта. Биэрэттэн атыттар да диэки көрүтэлиэх курдуга. Хайа да бэйэлээх таптал күөдьүүтэ суох күүдэпчилэммэт. Төлөпүөннээтэҕин аайы Биэрэ окко, сир астыыр, ынах хомуйа барбыта диэн иһэллэрэ. Кыыс бэйэтэ да эрийиэ эбит – түүнүн кытта үлэлиир баҕайы дуу. Сибээс алдьанан Халдьаайы эмиэ аан дойдуттан арыыланан хаалбыта. Бүттэхпит дии. Арай, атыны билиммэт сүрэх сүгүннээбэтэ, оҕо киһини буулаабыт ыарыы ааһан-араҕан быстыбата.

Биир үтүө күн Биэрэ бэйэтинэн киирэн кэлбитэ. Аанча саҥатыттан маппыта, Аппанаас айаҕын эрэ атан хаалбыта. Оҕо курдук оҕолоох этилэр. Мөҕөллөрө көҥүлэ, таптыыллара көҥүлэ. Онтуларыгар хайалара кэлэн кыттыстаҕай, балачча сиппит кыыс чуо кинилэр уолларыгар хараҕын хатаатаҕай. Оҕо эмискэ улаатар эбит. Оттон кыыс Туолук саастыыта этэ. Көннөрү, кыыс эрдэ сайдан эрэйдэнэр, оҕо көрүҥнээх эрээри эр киһи буола сатыыр уолаттары эрэйдэтэлиир. Аппанаас эрэ, Аанча эрэ – эдэрдэр кинилэри курдары көрөллөрө. Мэһэйдиэх айылааҕы мэлитиэх курдуктара. Таптал сайдыахтаах, биир кэм умайыктана оонньуохтаах. Саҥаттан саҥа өӨүнэн өрүкүйэ туруохтаах. Оҕолуу туӨуй сыһыан итинтэн ордук уһуо дуо, уһуутаппытынан илдьэ бара турбута. Улам минньийэн мэйиилэрин эргиппитэ. Улам уустугуран хаһан да сөллүө суохтуу хам баайыллыбыта. Кэрэ, кэрэ иһигэр өссө кэрэ кистэммитин булан, ону эрэ эрэйбитин сэрэйэн, онто эмискэ туолбутуттан толлон уол саҥатыттан маппыта. Саҥа бэйэтиттэн саллан кыыс киһи кыбыста быһыытыйбыта. Эр киһини илэ бэйэтинэн иирдиэн сөбүн сонно таайбыта. Таала сытан таптаспыттара, татакайдана талҕаламмыттара. Саҥа саҕаланан эрэр омуна дэлэ дуо – барытын ыла охсоору ыксыыллара. Минньигэстэн минньигэс диэн тугун дьэ билэн тохтуур аат диэн суоҕа.