Венера Петрова – Харах баайыыта (страница 3)

Манна хартыыҥка хатан бэрт – тула хамсааһын, ханна да хайааһын.

– З…, ханна илдьэллэрий ити, ээ? – Куостабыт суохтарына суоһурҕанаары гыннаҕа.

– ГОМ-ҥа ини, таайдахха, – тутулла үөрүйэх уола бэргэһэтин аннынан хараҕа барбах эрэ кылайар.

– Б…, бөхтөр… – үөхсэн уонна субурут да субурут.

Биирдэһэ да хаалсыбат. Аан дойдуга милииссийэлэр эрэ куһаҕаттарын курдук этэн таһаардылар. Ыраас оҕолор хайыахтарай. Куоста баҕас бу үйэҕэ милииссийэлиин атааннаспыта суоҕа. Көннөрү, инистиин быһыытынан үөҕэр ини.

ГОМ-нара диэҥҥэ начаас тигинэтэн тиийэн кэллилэр. Тимир ааны аһардылар, иккис этээс диэки илтилэр. Бэркэ араатардыах дьону араартаан кэбистилэр. Доппуруос аҥаардаах опуруос саҕаланнаҕа ол. Сырыы бөҕөнү сылдьыбыт эрэттэр биһиги молохочуостарбытын сиэн топпоттор ини. БөдөӨнөрө эрэ бэйэлэрин киэнэ. Уулуссаны тараахтыыр бытархай милииссийэлэрдээҕэр атын күтүрдэр, адьас адьырҕалар манна ордууланаллар эбит.

– Дьиэлэрин хайа ыккардыгар өрөмүөннэтэ охсубуттарай, – Куоста куомуннааҕа хоско киирэн иһэн өссө саҥалаах.

Куоста бэрээдэктээх дьону үһү хоту үлүбүөй үөҕэр да, кинилэр бэрээдэчинэйдэригэр бэркэ диэн эрэнэ саныыр. Киһиҥ өссө айбакааттанаары аччыһырар. Анарааҥҥылар ону истиэх дьон үһү дуо, үрдүгэр үҥкүүлээри үтүрүһэ сырыттылар. Бээ, хастарый-хастарый, хайалара манна хамаандалыырый? Барыларыттан эдэрдэрэ суруксуттуурга эрэ дылы. Күөл курдугунан көрбүт уһун нуучча уола. Кыламана мааны, хааһа бирэмээнэ силбэһэ сыспыт. Уоспут оччугуйа айаҕын нэһиилэ оҥотор. Суруксуттаатар да ситинтиҥ син саҥалаах, эдэр да буоллар эҕэлээх. Молохочуостарга исписэлиис быһыылаах.

– Как фамилия?! Что, язык проглотил?! – киһиҥ күргүйдээн дьикти.

Кыыска дылы уполномуочунайы дуу, саҕы дуу уоран одуулуу олоруо дуо. Куоста хараҕар тута эгиэ туттаран эрэйдэммитэ, улахан бэригинэн үөрэххэ киирбитэ, куорат олоҕун амсайан испитэ барыта элэс көстөн ааста. Хайа эрэ дураак хармааннай харчытын халаан, суоҕунааҕар эрэ диэн суотабайын сотон солонон иһэр суолбуттан туоруох муҥум буолуо дуо диэн кыһыйа санаата. Докумуон диэн мэлигир. Кини кимин милииссийэлэр хантан миинньиктээн билиэхтэрэй. Тиэрэ араспаанньаны айан таһаарда, атын аҕай остуоруйаны тиһэн барда. Онтун кырдьыгар бэйэтэ даҕаны итэҕэйиэхчэ. Арай, оннооҕор буолуоҕу ороон таһаарар уурдар обургулар ыйытыылара улам дириҥиэхчэ.      Үрүт-үөһэ ыйыт да ыйыт –ама да киһи хааһыланыах үлүгэрэ. Охсон ылбыттара ордук буруй дуу, охсуспуттара дуу – Куоста өйдөөн быстыбата да бэрт. Саатар, нууччалыы ньылыбыраталлар – биир тылы бэйэтэ моһуогурбут мэйиитигэр буһарыан ыккардыгар хаһы да субурутан кэбиһэллэр. Дьэ, моһуок диэтэҕиҥ. Биһиги киһибит «пулк-палк» диирин соруйан гынар диэн суоһурҕаныахчалар. Арай, айбакаатын умнубат. Киниэхэ бэлэм, босхо айбакааты өссө булан аҕалыахтара үһү. Милииссийэлэр алларастаан аралдьыйаллар. Биир саха баара аһаралыахча. Уол аньыытын-харатын билиннэрдэҕинэ кини билиннэрииһи. Сокуоннай сааспын ситэ иликпин диирин туох да иһин итэҕэйбэт. Нууччата көрдөҕүнэ – уол уҥуоҕунан кыра, хачаайы баҕайы, оҕо да буолуон сөптөөх курдук. Киниэхэ сахалар бары да биир курдук инибит. Өссө биир өргөстөммүт өрүөл баар – саха эрэ нуучча, ыккардынан быһыылаах. Куостаҕа билиҥҥитэ нууччалыы саҥарар эрэ барыта нуучча. «Мин сахабын!» диири баҕас сатыыр ыччат этэ. Бааһынайдыҥы:

– Син биир билиниэҥ на… Атаһыҥ, өйдөөҕүн өйдөөх, баарыын үйэҕэ барытын кэпсээбитэ, – диэн баргыытыыр.

Биһиги киһибит акаары буолбатах, ити түрүүгү баҕас билэр. Киинэнэн кигиллибит оҕо диэх курдук – айбакаатта диэнтэн атыннык айдаарбат. Милииссийэлэрэ бүгүн үчүгэйдэрэ киирэн дуу, кинини кытары бадьыыстаһан байдылар. Биидьиктээх тэлэбииһэри өссө көһөрөн киллэрдилэр. Оҕобутун уһун киэһэни быһа саататаары гыннахтара дуу? Биитэр туох саҥа түрүүгү айдахтара дуу? Куостаны өр мунаардыбатылар, сэптэрин холбоон баарыҥҥы дьаабыларын уоран устубуттарын ууран биэрдилэр. Харахтаах эркиннэр хара сордоохтору хап гынан ылбыттар эбит. Уонна мэлдьэһэн да диэн…

– Ээ, ити… мин туох да буруйум суох ээ, – Куоста уол куттаннар да куотунар суолу тобула сатыы олордо.

Милииссийэлэр бэркиһээтилэр быһыылаах, сэптэрин илдьэ киксибиттии хостон тахсан баран хааллылар. Бүттэхпит дии. Киһибитин уонна туох кумааҕыта быыһыыр үһү… Санаа бөҕөнү санаата да, ньылбырыс гынар ньыманы кыайан булбата. Бүтэр уһугар саҥа таһааран үөҕүстэ эҥин.

– Встать, салага! Кому говорю! – эмиэ киммит кэлэн эрэйдээхпит үрдүгэр түстэҕэй.

– Ты, сучонок, сейчас у меня по-другому запоешь. Ишь, еще ему адвоката подавай. Я тебе и адвокат, и прокурор в одном флаконе. А ну встать!!! – оҕус курдук күлтэччи көрбүт күтүр бу ынан кэллэҕэ үһү.

Баарыҥҥылары баараҕай гынан көрбүтэ, бу киһилэрэ букатын бухатыыр эбит. Киһибитин тыкта да тыыныгар турууһу.

– Ну-ка… – бэйэтинээҕэр бэрт бэрэгээр сыта сирэйигэр саба биэрдэ.

Куостабыт биирдэ быарданаат «ых» эрэ диэн хаалла. Тыынын нэһиилэ ылан эрдэҕинэ анарааҥҥыта иккистээтэ. Уолбутун букатын буоратыыһы. Биллэри баҕас билиниминэ.

– Ыых! – ыгыллан тахсыбыт ынчык бэйэтигэр кытары ыардык иһилиннэ.

Бүөтэ төлө көтөн тахсыытын баттаһа биирдэһэ быыстала суох быардаан барда. Ити үлүгэргэ билинэр да бокуойуҥ суох ини. Уолбут бөҕө эбит. Үөн өлбөт. Өрө барар ини. Мантан инньэ милииссийэлэри дьэ дьиҥнээхтик үөҕүө буоллаҕа. Өстөөх кимэ билиннэ, сыыйа-баайа сэриилэһэргэ сылтах көһүннэ. Онуоха диэри тыын ыла таарыйа билинэн да кэбиһиэххэ.

– Это я, мы… – Куоста нэһиилэ ыһыгыннаҕа үһү.

– Давно бы так, – сылайбыт сиэхсит сиэҕинэн көлөһүнүн сыҕайа-сыҕайа. – В следующий раз умнее будешь.

– Следующего раза не будет, начальник… – уол тыын ылара, тылланара тоҕо дөбөҥөй.

Өссө начаалынньык диэн манньытта. Улаханы үлэлээн илистибит итирик богуона суох боломуочунай тахсан бараатын кытары суруксут нуучча сахатынаан киирэн кэлэллэр. Кинилэр тугу да көрбөтөхтөрө-истибэтэхтэрэ, устаабы кэһиигэ умньамматахтара. Уол буоллаҕына бүтүн. Этэ-сиинэ эчэйбэтэх, сөҕөн көҕөрбөтөх даҕаны. Ыраастык үлэлииллэр эбит:

– Бөхтөр! – бөрө оҕотунуу көрүҥнэнэ охсубут уолбут бөтөрүн быыһыгар ыыстыы олордо.

– Аа?! – сахата саба түһээри гынан баран истибэтэҕэ буолла.

Аматын да иһин, саха саханы самнарара диэн саата бэрт.

Нууччата суруксуттууртан соло буолбат. Уол билиммитин да, билиммэтэҕин да тиһэр аакка олордо. Куоста аата атын, устудьуон эҥин буолбатах. Кини куоракка мэнээк чэччийэ кэлбит оҕо. Хайдах эрэ өссө олуйаллар, ханна эрэ хаайаллар диэн таайа олорбут уолу таһааран кэбиһэллэр. Кэлин кэлээри дииллэр өссө. Эмиэ туох таабырынай? Итиччэ ыытар эрээри эмиэ тоҕо быардаабыттарай? Бэбиэскэтэ суох бэйэтинэн бэринэ кэлэн бэрт. Устар сэби бэйэтигэр уган ыыттахтара дуу? Хайаатыннар даҕаны, таска эрэ тахсыахха.

Уол киэһээҥҥи Дьокуускайы кэрэхсиирин быыһыгар кэтиир харахтары эркиннэртэн ааҕа булуталаата, ол эргини тумна сатаата. Кэһэйбит иккиһин түбэһэн бэрт. Ким билэр, эдэрин эрчимин хайдах гынан хаппахтаан сылдьыа эбитэ буолла…

Туох эрэ үчүгэй буолуон бүтэйдии күүппүтэ дуо? Хас эмэ күннээх ыһыаҕы бары даҕаны күүппүттэрэ ахан. Эрэкэлээмэтэ да сүрдээҕэ. Бэл, Аппанаастаах Аанча эрдэттэн тэринэн байбыттара. Суох дии-дии суланартан атыны билбэт бэйэлэрэ эмискэ харчыламмыттара. Бэйэлэрэ да таҥныбыттара, таҥнар-саптар саастарыгар үктэммит уолаттарыгар да балайда тиксибитэ.

Ыһыах күн Хатыҥнаахтыыр суолга хаһан да буолбатах буруопка этэ. Нэһиилэ быттаан тиийбиттэрэ – түһэр ыаллара тобус-толорулар. Онон, тус-туһунан хонорго күһэллибиттэрэ. Аны астарын сыаната диэн – били харчылара сонно тэбэммитэ. Ол диэн – аччык да искэ көрү көрөн көнньүөрэҕин. Көр баҕас барыларыгар тиксибитэ. Бэл, алаарыйан баран сылдьар Аппанаас аралдьыйбыта, түбүктэн төлө көппүт Аанча астыммыта. Оттон уолаттарга барыта баара – үҥкүү диэтэххэ үҥкүү, күрэх арааһа. Уонна кыыс да кыыс. Таалаҕа тала сатаан баран үлүбүөй тутуһар кыргыттарын тута умнан, аҥаар кырыытыттан билис да билис. Бииртэн биир үчүгэйи билиэн ылыахтыы булумахтаммыттара. Тутуһуу да баара, туһаммахтаан хаалыы да ханна барыай. Арыгы бобуллубутун үрдүнэн итирик эрэ муох курдуга. Биһиги дьоммут кэм үөрүнэн сылдьан дьон хараҕын аалбахтаабыттара да, кыыстан ордон кырбаспатахтара, эрийсэртэн ордон эттэспэтэхтэрэ, хата. Иилии сылдьар эҥин милииссийэлэр сити да күн сиппийбэхтээбиттэрэ. Ыччат бөҕөнү хомуйан илдьэ барбыттара. Туохтарыгар симпиттэрэ, хантыларыгар хаайбыттара буолла? Ол үлүгэр сумотуохаҕа биһиги Туолукпут туруо дуо, туттуммахтаан хаалбыта. Киһибит хаһыс эрэ кыыһыгар кэлэн харан хаалбыта. Харахтаат харааччы иирэр диэн баар ээ.

Хайа да кэмҥэ өтөн киир, ханна да ойон тиий – биир ээ барыта. Кэтэх ойуута, киэргэлэ, онто-манта эрэ уларыйан иһэр. Бу үйэҕэ өрүкүйэ оонньооботох сүрэҕиҥ өрө мөхсүүтэ, хас баарын эрэ ааҕан аралдьыйар хараҕыҥ бииргэ хатаныыта, санааҥ курдаттыы киниэхэ тардыстыыта, бүтүн бэйэҥ биири эрэ баҕарыыта – ким манныгы билэн дьолломмотох кистээн үөһэ тыыныаҕа, ким билэр ахан ыарыытын биттэнэн килбигийэ кыыһыаҕа. Туолук эрэйдээх туҥуй сүрэҕэр туох эрэ иитиллэн барбыта. Бүрэ бэйэтин биир түгэн аптаан уолан бэрдин курдук сананан ылбыта. Эмиэ да сэмэйэ киирэн бэйэтин сэнэнэ сыспыта. Кыл мүччү түгэҥҥэ, кылбас гыммыт кыра да кэмҥэ. Бу иннигэр Туолугуҥ туран хаалымына тутуспутунан барара, кыыс оҕо хараҕын баайары баҕас сатыырга дылыта. Тыл мүөттээх, кэмэлдьи кэмнээх, бу үйэҕэ хайдах да уол баҕалаах курдуга. Оттон бу кыыс… Кэрэ кыыс… Таалан турар уолу табаарыстара үтэн-анньан көрбүттэрэ да, киһилэрэ барыга бүтэйэн бүппүт этэ. Кимҥиний диэҕин килбигэ киирбитэ, аатыҥ кимий диэн айах атан кэпсэтиэҕин акаары баҕайы этэ. Уруккута буоллар, кими эрэ кигэн билсиһиннэттэрбитэ, кимэн киирбитэ ыраатыа этэ. Туолук туормастаабыта диэн бу тухары суоҕа.