Венера Петрова – Харах баайыыта (страница 2)

– Хараҥачай сарсыарда халдьаайылардыын хапсыһа хааман эрэбиит! – алларастыыра киирбит Айтаал атаһыгар өссө өҥнөр.

– Ноо! Инньэ диэххитин маарыҥҥыттан, – Туолук турара диэн «бээт сиэк».

Охсуһуу туһунан истээт ойон тураллар, хапсыһыы диэни истээт хаһыытаһа түһэллэр эҥин халдьаайылар, таалалар. Оҕолору баран диэххит, оонньуулларын оннугар охсуһан саатыыллар диэххит. Туолук оҕо, куоракка быйыл үөрэххэ киирбит убайа Һааска улахан оҕо, Туолуктаах аҕалара Аппанаас баҕас оҕо үһү дуо? Истэҕинэ эрэ сутуруктааҕын саныыр аҕалара били үөҕүллэр үөрэхтэммэтэҕин төрүөтэ да биллэр. Охсуһан, кэмигэр бүтүн Саха сирин аймаабыт дьыалаҕа эриллэн үөрэҕиттэн уһуллубута. Ол саҕана уол оҕо уһуктааҕа эбитэ буолуо. Билигин Аанчаттан атаҕастаммытын аанньа… Ким кими атаҕастыыра өссө биллибэт. Эр киһи аата эр киһи. Сорох-сороҕор «бөө» диэтэ да бүтүүкэтэ.

Кылааһынньыктар түмсэллэрэ диэн түргэн. Быраактыка быраһаай. Оонньоон кинилэр кустуу барбыттар үһү. Кусчуттарбыт эбириэс саалаахтар, эҥин атын тэриллээхтэр. Арай, Туолук саа курдук саалаах да, онто эргэ. Аҕатын киэнэ. Аҕатыгар да ким эрэ биэрдэ ини. Атамааннара Айтаал атаҕын ыраах-ыраах уурталыыр, ситтэрбэккэ эрэйдэтэлиир. Атыла киэҥэ диибин диэн, бэйэтэ сири мээрэйдиир маска дылы. Манна кэлэн мадьаҕара мэһэйдээбэт эбит. Быһыччы көрөн хайа эрэ хаһаах дуу, киргиис дуу артыыһыгар майгыннаан ылар. Били, басымаачтары оонньуур артыыска. Саҥаран сыыйдаҕына, «чыырк» гынан силлээтэҕинэ, сүрдээх баҕайытык көрөн кэбистэҕинэ туох «жестскай» уолай диэн салла саныыгын. АйтаалыӨ ис-иһигэр киирдэххэ иэйинньэҥин, үлэҕэ-хамнаска сыстаҕаһын эдьиийдэрэ-балыстара эрэ билэн эрдэхтэрэ. Киһиҥ икки эдьиийдээх, икки балтылаах, ол өттүнэн баҕас баай ахан. Кыыс аймах быыһыгар кыбыллан сылдьар диэтэххэ букатын уоллуҥу. Өлүөчүк баһа букатын босхо барыахтыы хаамтаҕын аайы хамныыр, хайа диэки иҥнэҥниир да ол диэки хоҥкуйар. Батыһан эрэ иһэбин дэммэт, баардаах аҕайдык туттар. Кыратын көрүмэҥ – итинтиҥ баппат батаҥа. Биһиги Туолукпут эмиэ киһи мыыныах кырата бэрт ээ. Киэптээҥҥин киирэн биэриэххин сөп. Итинтиҥ илиитэ-атаҕа босхо барда да бэйэтэ Джеки Чан. Уоллуҥу Аанчаны ситэри уол гыммыт курдук. Ийэтэ ийэтинэн. Иккиэн мэйиигэр өтөн киириэхтии өтөрү көрөллөр, иккиэн түргэн-түргэнник үктэтэлээн иҥнэҥнээн хаамаллар. Бэл, субу кылыһахтаан барыахтыы чаҕаарардыын биирдэр. Убайа Һааска чыҥха атын. Аппанаастыҥы. Аанчалыы эттэххэ, аппаала соҕустар да, кииристэхтэринэ кинилэр киирсэллэр, тутустахтарына кинилэр тутуһаллар. Ол иһин оросбуорка кинилэрэ суох ааспат. Туолуктаах Һааската суох. Аппанааһы Аанчатын кытары да оросбуоркалаһара сөп гынар. Уол Аанча биир күн дьахтар курдук дьаһалымсыйар, нөҥүө күнүгэр күлүгээн курдук күргүйдүүр эрэ. Өссө күүһүмсүйэр даҕаны. Һааскаҥ тобуктатан төннөр уол оҕото буоллаҕа. Таала уола куоракка хатыҥнаахтары хамнатан эрдэҕэ. Сиэлискэй Һаасканы быйыл уон биирис буолуохтаах бу уолаттар суохтаабаттар. Саҥа һааскалар, өссө һаллыы һааскалар тахсан иһиэхтэрэ. Быйыл кинилэр сыллара. Оҕо эрдэҕинээҕилэрин бу бүтэһик сылын туһанан хааллахтарына сатанар. Ол да иһин ойуурунан быһалаан истэхтэрэ. Оту-маһы сирэйдэнэн оонньуу баран истэхтэрэ диэтэххит дуу, оҕолорбут охсуһа, сэниэлэммиччэ сэриилэһэ баран иһэр быһыылара ити. Ханна эрэ халдьаайылар халыҥ аармыйалара хаһыыларын хаһаанан тоһуйан турдахтара. Уон биирис буолуохтаах уолаттар улам эбиллэн этэрээт тэҥэ элбээтилэр. Бытааһах курдук бытарыһа сытыйан диэбит быарданыыһы. Эбириэстэрэ «чогуо устуойут». Онтуларын улахан эрэйинэн оҥостубуттара. Бу эрбээһинэ, аалааһына – биир күнү быһа тиниктэспиттэрэ. Син сатаабыттар – сааны сүгэ сылдьыахтааҕар эбириэскин кыбынныҥ да элэс гынаҕын. Туолук саатын эмиэ быһа баттыа эбит да – киниэнэ буолбатах. Аҕатын баар-суох баайа ээ. Һааска баарына сааланара да ахсыылааҕа. Убай эйиэхэ устуупкалаан бэрт. Урутунан кини. Ордубута, ол-бута эрэ Туолукка тиксэрэ.

Таалалар таах олоруохтааҕар хаалбыт халдьаайылары «мачыы», «дабыы» гына, дайбыы баран иһэллэр. Сэргиэхпит иһин сэтэ бэрт, сэрэтиэхпит иһин сэһэн иннин сэгэтэн көрөр кыах суох.

Хаарыан уол хаадьы буолан эрдэҕэ. Хамсааһын тахсыан харчы суох. Дьэ, кэҥээһин. Аччыктыах кэриэтин…

– Манна баар эбиккин дуу? – Куоста биир билэр киһитин көрүстэҕэ үһү.

Дьол хараҕа суох, акаарылар аччыктаабаттар. Хаһааҥҥыта эрэ Халдьаайы уола аччык Куоста хараҕар атын аҕайдык көһүннэ. Бытархай диэн мыыммата, быыһыа-абырыа диэн быһа эрэннэ. Баара-суоҕа баҕа санаатын эрэл гынан эрдийээри гыммыт эбит.

«Голяк» да «таскаа» – тылларын баһа итинник. Күнэ да күлүгүрэн, кэмэ да кэмиэдьирэн – күлүөх-үөрүөх санаа кэлбэт. Самыырынан салыннартаан баран халлааннара халлабын диэн тымныытынан тыыталаата, тыалынан тыынна-хайаата. Ырдьаччы тоҥноллор да алҕаска булсуспут уолаттар хаамаллар буоллаҕа дии. Харчылана түстэххэ эрэ куорат үчүгэйэ киирэр. Хайа, уонна сарсын онтубут төрөөбүт күнэ дии. Уолаттарбыт онно күннээн көрөллөр ини. Үөр хомуна охсуохха эрэ наада. Кэккэлэһэ сырыттаххына эрэ кэһэтиллибэккин. Таарыйа кэһэтэ да түһүөххэ син. Тус-туспа сылдьан тулаайахсыйбыттарын аанньа түмсэ түстүлэр да сүҥкэн күүскэ кубулуйаллар. Хаһан эрэ сарсын буолар? Ол туһугар бүгүҥҥүнү тулуйуохха наада. Куоста куччуоҕунан куччуур. Киһитэ арай кыһаллыбат.

– Куттаныма, дыа, булан сылдьыахпыт.

Куоратымсыйбыт диэх курдук, хотуулаах баҕайытык туттар. Кыратын кыра да кыыла киирдэҕинэ итинтиҥ иһэ-истээх буолуо. Харчы суоҕа харгыс үһүө – һыбаайдыыр диэн баарын кэннэ. Кыанар оҕоҕо баҕас ол үлэ үһүө – уорар буоллаҕай. Били устар сэптэр уҥан эрдиннэр, ааһар дьон силэллэн истиннэр. Чыпчылыйыахпыт эрэ кэрэх – уолаттарбыт ханнык эмэ да буоллар харчылана, эбиитин суотабайдана түстүлэр. Суотабай Куостаҕа тигистэ. Бииригэр оннуктаах. Харчыларын сонно тэбээтилэр – ас дуома, пиибэ ылан тута мэлиттилэр. Күлүгүрүөх курдук халлааннара сырдаабыкка, сылыйбыкка дылы буолла. Дьэ эрэ, дьэ эрэ! Ким баарый биһиги кэннэ?!

Биир болуоссаттан биир болуоссакка диэри тараахтаатылар. Кинилэргэ сылтах эрэ наада. Саха түбэстэҕинэ:

– Хантан сылдьаҕыный, ыччат?! – диэн киирэн биэрэ сатаатылар.

Нуучча сирэйдээҕи көрдөхтөрүнэ, туох диэхтэрин билиминэ «куух-хаах» бөҕөтүн түһэрэллэр.

Хайа муҥун халтай хадаардаһыахтарай, бэртэргэ бэрт көстөн, дайбаһан киирэн бардылар. Ол кэмҥэ ир суолларын ирдии сылдьыбыт милииссийэлэр дьэ кэлэн абыраатылар. Чуо биһиги дьоммутун тараччы тутан ыллахтара үһү.

Тараахтаан иһэр таалалар мунньан-тараан сүүрбэччэлэр. Үлэхтээх сирдэригэр тиийбиттэрэ – халдьаайылара уончалар эрэ. Биһиги дьоммут мыынан мырдыччы тутуннулар, кыра аайы диэн эбириэстэрин хостуу да барбатылар. Уончабыт эрэ диэн уолуйбакка анарааҥҥылар эркин курдук кэккэлээбиттэр. Биһиэттэрэ да сыаптыы туруна охсоллор. Өрөспүүбүлүкэҕэ тыын суолталаах суолу быһа соттохторо ол. Ити икки хос барыкааданы туох көҥү көтөн ааһыай. Күһүммүт үчүгэйэ киирэн күннэммитэ сүр. Суол биир өттүгэр арыы-арыы хатыҥнар ходуһаҕа оһуор анньа оонньууллар, нөҥүөтүгэр лиҥкир тииттэр лиһигирэһэ үүнэн туох да бэйэлээҕи аһарыа суохтуу суолга ынан киирбиттэр. Бачча үчүгэйгэ туохпут эмиэ барыкаадатай, бу бэйэлээх нуһараҥҥа туохпут эмиэ быракааһай диэх курдук. Эдэрдэрбит сол утарыта тураллар, бэйэ-бэйэлэрин үөрэтиһэн бүтэн эрэллэр. Биир ньыгыл кэккэттэн уол оҕотобун дэммит ойон тахсар:

– На… кэ-кэллигит даа?! – өссө кэлэҕэйдээбит буола-буола.

Ачыкытын быыһынан нэһиилэ көрө-көрө. Көрө сатаан дуу, айаҕын атыаҕынан аппыт өссө киһиҥ.

– Тугуй онно, б…, кэлиэхтэрэ суоҕа диэбиккит дуо?! – сүүрбэччэ дьонтон Айтаал ойон тахсан аччаччы тэбинэн кэбистэ.

– Дыа, эһиги таалалар о-оннук айылаах курутуой буоллугут да? – дьаллайбыппыт дьаһайталыах баҕайытык туттан барар.

– Эһиги халдьаайыларбыт эрэ диэн хаардыы хаамаары гынаҕыт дуо? Билигин үчүгэй аҕайдык кыргыталаан кэбиһээйэбит, – Айтаал төһө да аччайа сатаатар мадьаҕарын ханна гыныыһы.

– Нех… б…, эппиэттиигин дуо, тылларгар?! Эппиэттиигин дуо, аа?! – биирдэһэ кэлэҕэйдээбэт да буола ыга кыыһырбыт.

– Эппиэттээн наа!..

– Дөйүтэн кээс эрэ ити чумуону, – туораттан өрүөллэрэ Өлүөчүк хаһыытыыр.

– Билигин хата бэйэҕин дөйүтээйэбит, – халдьаайылартан ким эрэ хап гынан ылар.

– Кэлиий б… оччоҕо манна!

Бары бииргэ хаһыытаһа түһээт хапсыспытынан бараллар. Ким кими тэбиэлиирэ, охсоро биллииһи дуо – үлүбүөй дайбаһыы, иннигэр баары аҥаардастыы солооһун. Арай, алдьархайдаах Айтаалбытын, кэм да туох эрэ диэн ордоотоон эрдэҕинэ, били дьаллайбыт-аллайбыт атаспыт түҥнэри саайан түһэрдэ. Сонно таалалар таба түбэһиннэрэн дьаллайбыты сууллараллар да, тэбиэлээн тиҥиргэтэн бараллар. Халдьаайылар тобохторо өрө сүүрэн кэллилэр да, сүүрбэ дуу, уон дуу – баһыйтараллара биллэр. Ол да буоллар, охсуһа, үөхсэ сырыттылар.

Били чуумпубут үрэллибитин аанньа, туох эрэ туора тыас Халдьаайы диэкиттэн иһиллэр. Таалалар тыалга балыйан онно эрэ наадыйбаттар. Дьэ кэһэтиэхпит диэн эрдэхтэринэ, уонча матассыыкылынан, өссө биир массыынанан бүтүн сэрии киһитэ астаран кэлэр. Халдьаайылар биирдэ элбээтэхтэрэ үһү. Онно эбиитин хайа эрэ акаары дуу, бөтүөхтээбит бөтүрүйүөт дуу:

– За Родинуу-уу! – диэн хабарҕатын муҥунан хаһыытаатаҕа үһү.

Халдьаайы туһугар хаан тохтуох муҥа дуу, Таала иннигэр таал хайдыахтааҕа дуу – охсуһуохха эрэ диэн охсуһууга баҕас итинник тылласпат баҕайыта. Таалалары тала сылдьан табыгыраталлар, халдьаайылар да таптаран хаһыытаһаллар. Халы-мааргы хапсыһыы хаһан да бүтүө суох этэ. Эбии-сабыы гынан илдьэ кэлбит эбириэстэрэ эһиннэ дуу, кустуубут дэтээри сүгэн кэлбит саалара тыаһаата дуу – эмискэ тыастан эргэнэ хара тыаны кыйа көтө сылдьыбыт элиэ кыыл көмпүүтэр хартыыҥкатыныы тохтоон хаалбыт тулаҕа туочука буолан хатан хаалла. Хартыыҥка хаһан хамныар диэри халбарыс гынан биэриминэ.