Венера Петрова – Харах баайыыта (страница 12)
Хас уруок аайы хатылааһын, эргийэн кэлэ-кэлэ эрчиллээһин. Уолаттар улам уоскуйан хомууттарын кэтитэлээн бардылар. Бэл, Өлүөчүк кэлэн олорсор. Санаатыгар буолан, өйдөөн-дьүүллээн истибэтэр да. Туолук хаҕа хамаанданан сылдьар, үөрэнэр аатын ылар. Анна Дмитриевна айманара аччаата. Уон бииристэр сүүс бырыһыан бааллар. Аны кини аймаммат, ньиэрбинэйдиир эрэ.
– Аҕыйах эрэ ый хаалла. Хаһан барытын хатылаан бүтэҕит? Барыны умнуҥ, инникигитин, бэйэҕитин эрэ санааҥ. Саввинов! Алеша, эн хас көтүтүүлээххин билэҕин дуо? Эгиэни хайдах мүччү көтүөм дии саныыгын? Милииссийэлэриҥ кэлэн быһа туруортарыахтара дии саныыгын дуу? Саввинов! Эйигин кытары кэпсэтэбин дии, – саатар кинини тыытыа суох эбит.
– Толя, хаһан уһуктаҕын? Миэхэ өсөһөн өрүөл буолуом диигин дуу? – хахха уонна хараҕа наар иҥнэр.
Ыххайарын ыххайар, уруогуттан халыйара түргэн. Субу кыыһыран иһэн күлэрэ киирэр. Кыргыттардыын сипсиһэ да түһэр. Үлэлээбитэ ыраатта да, атын учууталлардыын чугаһаспыта көстүбэт. Итиччэ тыллаах дьахтар кинилэри кытары тылынан оонньоон тыынын таһаарар быһыылаах.
Уруок быыһыгар уолаттар убуорунайтан арахпаттар. Билигин өссө сылаас буолан абырыыр. Кыһын тымныыга син биир манна табахтыыллар. Кэккэлэһэн туран дьонуҥ өссө кэпсэтэллэр. Ол-бу, дьиэ таһынааҕы туһунан. Били күһүҥҥүлэрин эрэ тумналлар. Өлүөчүк олох да кэпсэппэт. Айтаал атаһын аралдьыта сатыыр да, киһитэ иһигэр киллэрэн бэрт. Туолук ыйыттахха син хардарсар. Бэрэмиэнэ да баһа биллэр. Оскуола диэки тэбинэн истэҕинэ ким эрэ:
– Толя! Эн Толяҕын батта? – диэбитигэр уол тохтуу биэрдэ.
Хайа эрэ кыыс. Тоҕо эмиэ бэһирдэҕэй? Суолга бопуутка тута турар быһыылаах.
– Туолуккун дии?
– Ону?
– Көстөкүүнэбэ Биэрэттэн бирибиэт үһү.
Атыҥырыы көрбүт хайа эрэ кыыһа сонно хаан-уруу балтын курдук буола түстэ.
– Даа? Эн халдьаайыгын дуо? Хаһан төннөҕүн?
– Хатыҥнаахтаан иһэбин. Эн субуоннуоххун. Биэрэ мин бодуруугам ээ. Кини эйигин… буруйдаабаппын диэбитэ. Чэ, бэйэҕит кэпсэтиэххит буо. Эн субуоннаар, эбэһээт, сөп?
Туоланан туола түспүт хах уонна оскуолаҕа ыстанна. Чаҕыл өҥүн төнүннэрбит аан дойду аны аат аатырдаҕай.
Оҕолорбут олохторо көнөн отой атын дьон буола түстүлэр. Киһилии аһыыллар, киинэҕэ эҥин сылдьаллар. Кэрээннэригэр дуу, соруйан дуу, арай, тэлэбииһэр ылбаттар. Уон аҕыстарын кынаттаах көмпүүтэр өрөмүөнүгэр диэн уура сыталлар. Атынын үллэстэн баран хайдах үлүннэриэхтэрин толкуйдууллар.
– Улахан баайдар олох кыраттан саҕалыыллар үһү дии, – үп-үчүгэйин бэлиэр билбит Үстүүн биир эрэ тиэмэни аны биһириир.
– Копейка рубль бережет, – Уйбаан биир өс хоһоонун билэр эбит ээ.
– Харчы диэн биэчинэй тиэмэ. Биһиги дьоммут харчы туһугар олоруохтарын хайдах эрэ курдук. Иитиллиилэрэ атын буоллаҕа. Харчы дьиҥинэн туох куһаҕаннаах үһү. Кини сиимбэл эрэ. Суолтата – биэрэр уйгутугар. Билигин харчылаах эрэ үөрэнэр, киһилии олорор. Харчылаах эрэ көҥүл буолар. Харчы хантан булабын диэн ууга-уокка түспэккин, дьэ холкутуйан үйэлээҕи үөйэҕин, – харчыланан, дьэ «босхолонон» Куостаҥ куолулуура киирбит.
– Оттон өрөбөлүүссүйэбит? – Үстүүн үс муннугунан көрө-көрө үөннүрэр.
Куостаҥ сөбүлүүрэ, сатыыра диэн куолу. Үстүүн үөннүрэрин ордорор. Уйбааныҥ ыккардынан эрээри ыйааһыннаахтык саҥаран кини аҕай буолан тахсар.
– Өрөбөлүүссүйэ өрөбүлэ. Ону да харчы хамнатар. Наака… – Куостаҕа санатан кэбистэхтэрэ үһү.
Киһибитин уонна бантааһыйа иһиттэн куйуурдаан да булбат инибит.
Үс атастыылар тапсаллар ахан. Үһүөн бүөмнээн олорон аһыыллар, олох олоро үөрэнэллэр. Тиэмэлэрэ да биир, үлүһүйүүлэрэ да үкчү. Хайа, биир халдьаайылар, аймахтыылар буоллахтара дии. Дьонноро билэн бииргэ олохтоотохторо. Уопсай дьалхааныттан ыраахтар, хайа да хамсааһыҥҥа хабыллыбаттар. Кыра да буоллар аптаныамыйа. Көҥүл да курдуктар. Үөрэнэр сиргэр кэтэбил, уопсайга куруук куттал – айаката бэрт дии.
Үстүүн мантан киэһэ үктээн ылбыт үбүнэн тугу-тугу ылыан ыралаан чуумпуруо. Уйбаан тэллэҕин анныгар кистиирин ордорор. Сыттын ээ. Баарыттан манньыйыа. Үлүннэрэбин диэн атыттарга итэҕэйиэн санаата буолбат. Оттон Куостабыт аан дойдуну тилийэ көтөрүн, өрөбөлүүссүйэлээн тиргиллэрин быыһыгар санаатыгар суоттуур, өйө хайа да экэнэмиистээҕэр итэҕэһэ суох үлэлиир.
Киһи түргэнник уларыйар уонна үчүгэйгэ дөбөҥнүк үөрэнэр. Аччык Куоста син атыттар курдук бииргэ үөрэнэр кыргыттарын сирэйдэрин-харахтарын манаан тахсара. Ас тахсаарай диэн. Кыргыттар ыарааталлар да бэрсэллэрэ. Кэлин хал буолан, үөмэн тиийэн уоран аһаары гыннахтарына – син биир тоһуурга түбэһэллэрэ. Бүтүн кууруһунан харчыта суохтара. Үчүгэйэ диэн бары тэҥ этилэр. Баҕар, ким эмит кырыысалыыра да буолуо. Куоста шииттэр өс хоһоонноругар этиллэри үтүктэн, кимиэхэ да тугу да быктарбат. Кыргыттар таайыгастара дэлэ дуо, харчылааҕа сирэйигэр сурулла сылдьара дуу – аны бэйэтин манаһаллар, үчүгэй-үчүгэйдик көрөллөр. Төһө да шииттэр көмүскүн барытын бэйэҕин кытары илдьэ сырыт диэтэллэр, уол харчытын бакаа тэллэх бас билэр. Сыр харчыны укта сылдьар. Атыттарга ол да суох ээ. Һчүгэй-үчүгэйдик үгүстүк көрдөрөн, сөбүн эрэйдэтэлээн баран син бэрэскигэ, буулкаҕа успуонсардыыр. Абааһы аһаабыт сириттэн арахпат – кыргыттар сылама курдук сыста сылдьаллар. Куһаҕан, ээ суох, син мээнэ соҕус Куостабыт ириэйтинэ эмискэ үрдээтэ. Атын уолаттар ордугургуох, сорох-сороҕор боотургуох курдуктар. Киһибит ситинник тиэмпэнэн харчытын барыыһы. Уонна тэллэх эрэлэ суоҕукайа бэрт. Куоста ордук үбүн ханна батарар, хайдах гынан үлүннэрэр, баай төрдө гынар туһунан лиэксийэ да кэмигэр эргитэ саныыр, төбөтүн сынньар идэлэннэ.
Оттон били биисинэстэрин бакаа тохтоттулар. Ымсыыгар ыт буолуоҥ дии. Куруук табыллыаҥ үһү дуо, дьарыгы уларыта сырыттаххына харыгыттан харбаппаккын, хал да буолбаккын. Онтуоннарыгар барытын отчуоттаатылар, отторун тобоҕун олордьу төнүннэрдилэр. Хата, маладьыастарыҥ бэйэлэрэ ылларбатахтар. Харчы соноругар буолан, үөһүгэр киирбэтэхтэрэ. Онтуон быраатын өйүү таарыйа ити саарбах эргиэни эрэммит буолан, тохтуубут диэбиттэригэр утарбатаҕа.
Харчы аата харчы. Төһөтө аахсыллыбат. Төбөнү эргитэр, өйү үлэлэтэр. Уолаттар ыаһахтара ол эрэ туһунан. Шииттэр муударастара иҥэн, ханна да уонна айахтатан алдьамматтар, бэйэлэрин эрэ ыккардыларыгар кэпсэтэллэр.
– Рокфеллеры баай-талым сиимбэлэ дииллэр дии. Кини туохтан саҕалаабытын билэҕит? – Куоста ыйытыахха эрэ диэн ыйытар ини, хантан билиэхтэрин баран. – Кини дьонуттан иэс ылбыт харчытыттан саҕалаабыт. Аҕата албын эминэн эргинэн син харчылаах эбит. Уолугар биир тыһыынча дуолларын уон бырыһыаҥҥа иэс биэрбит. Аҕа аҕа курдук аһынан, үс сыл устата харчыҥ бырыһыанын төлүүгүн, онтон тыһыынчаҕын мин бэлэҕим курдук саныаххын сөп диэбит. Рокфеллер туох да ынырыктык үлэлээбит, харчы туһугар аһара хабыр эбит. Отут аҕыһыгар кини Эмиэрикэҕэ нефть тэрилтэлэрин барыларын хонтуруоллуур буолбут. «Стандарт ойл компани» диэн кини тэрилтэтэ адьырҕа кыыл курдук атын кыра тэрилтэлэри барыларын ыйыстыбыт, – Куоста саха Рокфеллера буолаары тииһэрэ дуу.
– Баай туһугар баһыҥ барыа да, өйө-төйө суох хара өлүөххэр диэри үлэлээ да, өрөбүлэ-тойо суох – айаката бэрт дии. Сылга биирдэ икки-үс күн эрэ сынньаналлар үһү. Тугуй, мин ол уруобат үһүбүн дуо? Туох туһугар? Хаһан эрэ кырдьан баран кыһалҕата суох олоруом, сири-дойдуну кэрийиэм этэ диэн дуо? Лучше мин билигин баайдык да буолбатар, син бэртик олорбоппун дуо, – Уйбаан уоһа чорбоҥолоон олорор.
– Уоскуй доҕоор, тебе это все равно не грозит, – бааһынайдара нууччалаамахтыыр.
– Кырдьык да, ити Кэриэйэҕэ эҥин акаары курдук үлэлииллэр. Тохтоло суох, муҥ кыраайынан. Тулуйбаккалар, үлүгэр үрдүк дьиэлэриттэн ыстанан кэбиһэллэр үһү, – Куоста кымырдаҕас буолуон баҕарбата өтө көстөр.
– Дьэ оччоҕо туга ордугуй? Өйдөөбөтүм ээ, – Үстүүн ыйытан иһэринэн маладьыас.
– Сибилигин баара, бэйэтэ үллэ турара. Кымырдаҕас курдук кыпсыгылдьыйан акаары баҕайытык үлэлээ да үлэлээ буолумуна. Ол кырдьар сааскар тиийиэҥ эрэ, суох эрэ, – Уйбаан харчы сокуонун өйдөөтө быһыылаах.
– Буо-буо – бэйэтэ үллэ турара. Харчы харчыны төрөтөр, сытан эрэ бырыһыан ааҕыллар. Ити идиэйэ ээ! Маладьыас! Оттон кырдьар сааскар тиийбэтэххинэ, нэһилиэнньиктэриҥ абыраныахтара дии.
– Ханнааҕы нэһилиэнньиктэрим?
– Оттон баар буолуохтара буо, бу да киһи.
– Олор баҕас бэйэлэрэ баар буолбаттар. Онно эмиэ үлэлиэххэ наада, – Үстүүн үөрэ түһэр.
– Үлэ да үлэ. Айака доо, сорох сынньанар, – Уйбааннара туох бэйэлээҕи гынан сылайдаҕай.
– Эн кымырдаҕас буолуоххун баҕарбаккын. А зря! Кымырдаҕастар диэн идеальнай уопсастыбалаахтар. Кинилэр хаһан да ыһыллыбаттар. Ураты түмсүүлээх норуот. Кыра уруобат курдуктар. Биир кымырдаҕас диэн туптаа. Мөлүйүөн кымырдаҕас диэн иэдээн күүс. Уонна интэриэһинэйэ диэн – бары холбоон биир мэйии буолаллар. Ол мэйии тугу баҕарар тобулуон сөп. Ядернай сэрии кэнниттэн Сиргэ кымырдаҕастар эрэ хаалыахтара дииллэр. Уонна аан маҥнай манна кинилэр эрэ бааллар үһү.
– Живучие гады!
– Сиргэ хас-хас цивилизация үөскүү-үөскүү эстибитэй? Оттон кымырдаҕастар былыр сайдан баран биир кэм олорбуттарын курдук олороллор. Олох олорорго кинилэртэн үөрэниэххэ наада.
– Һы, кымырдаҕастары кыҥастаһарбыт итээбит дии, – убай өһүргэннэҕэ буолар.
– Дьэ түргэнник кылар буолар инигин, – Үстүүн убайын хаадьылаары хаайар.
– Кинилэр эрэ бааллар. Биһиги кинилэргэ суох курдукпут. Оттон биһиги үрдүбүтүнэн эмиэ баараҕай үөһэ баараҕай баара буолуо. Ону биһиги эмиэ кыайан көрбөппүт. Ким эрэ алҕаска кымырдаҕас уйатын үктүүр. Катастрофа! Онтуларыҥ бааньыкалаабаттарынан маладьыастар. МЧС-тара биһиэнинээҕэр үчүгэйдик үлэлиир. Атах суолун баҕас начаас суох гыныахтара. Хантан эрэ улахан метеорит кэлэн түһэр эбэтэр комета далбы таарыйан ааһар. Алдьархай, аймалҕан бөҕөтө. Ким эрэ соруйан бырахпыт буоллун? Биһиэхэ көстүбэт улахан?