Венера Петрова – Харах баайыыта (страница 11)

– Саҥаны да, эргэни да – быккынан ылаары гынаҕын дуо?

– Мин буруйум үһү дуо? – бааһынайдара кыралаан өһүргэс.

Эмиэ харчы тиэмэтэ хаарыан олоҕу харгыстаары, эдэрдэр эйэлэрин эһээри гынна. Кириминээлгэ киириминэ, охсумуна-хайаамына босхо харчыны хантан баһан ылыахха сөбүй? Элбэҕэ бэрт ээ – сороххо биир тыһыынча баҕалаах. Уон аҕыстаах уолаттар уон аҕыс тыһыынча туһуттан туохха-туохха тиксэллэр.

Онтуларын быыһыгар дьонноруҥ үөрэннэҕэ буолаллар. Эчи, маӨнайгы кууруска соруйан гыммыт курдук бороробуотка, эрэпэрээт, дакылаат элбэҕэ. Саллыбыттар маҥнайгы сэмиэстиртэн сыыйылынныннар диэн бэлиитикэ ини. Куоста билибитиэкэттэн ордубат. Сорҕотун интэриниэттэн сомсор. Бэлэми. Онон, киһибит үөрэҕэр түөрэҥнээбэт орто. Үчүгэйдэр да диэки үнүөхтүөх курдук. Тэлэбииһэр суоҕа туһалаата – уолаттар аралдьыйбакка уруок ааҕаллар, солото суох суруксуттууллар. Быыс булан таскаатыйбаттар даҕаны. Ону баара диэххэ. Көтөр көмпүүтэрдэрэ улахан алдьаныылаах үһү. Сэрэйбит сэрэх – уон аҕыс тыһыынча наада.

– Аа! Хайыыбыт? – Куоста уолаттарын ыххайар.

Ол дьоно ыгдах эрэ гыналлар. Өр эрэйдэтэлээн баран Үстүүн оһуобай убайын ыҥырда. Сүбэлээтэҕинэ кини сүбэлиэ, абыраатаҕына кини абырыа. Холтуура, бодуробуотка дэһэллэр. Үөрэхтэриттэн, күүлэйтэн быыс булан үлэлиэхтэрэ үһү. Төһө бэйэлээҕи сомсон ылаары. Албыннаан дуу, аптаан дуу эрэ эмискэ байар инигин. Курутуойдара сүбэни баҕас биэрдэ. Хата, кими да охсор, уорар-талыыр наадата суох эбит. Тутуллубатыҥ эрэ тойоҥҥун. Тутулуннаххына, уорбуккунааҕар ордук буруйга тиксэҕин. Таайыҥ эрэ, ол туох буолуой?.. Уолаттар сөбүлэстилэр. Атахтара аны аһатыа, өйдөрө өлөртөн быыһыа.

Инньэ үс-түөрт диэки үөрэнэн бүтэллэр. Онтон иккис олохторо саҕаланар. Оскуолалары буулаатылар, болуоссаттары боруобалаатылар. Эпэрэтиибинэй эргиэҥҥэ түргэнник үөрэннилэр. Илэ өйүнэн эрэ оннукка табыллаҕын. Дьоммут чөл олохтоннулар. Бэйэлэрэ бэртэр атыттары алдьатабыт диэн кэмсинэ сылдьыыһылар дуо – ымсыылара дьикти. Албынынан муспут үптэрэ туһаҕа турар эрэ, суох эрэ – тыалынан киирбит холоругунан тахсар ини. Били миинньиктиир аҕай милииссийэлэрбит, уоран кэтиир аҕай харахтаах устуукаларбыт дьиҥнээх кириминээли өйдөөн көрбөт буолаллар эбит. Харахтара итириктэргэ эрэ иҥнэр, күлүгээттэри эрэ көрдүүр. Дьай арааһа да элбэҕэ. Биирин суох гынаары сойуолаһар кэмнэригэр атына айбардыа.

Биһиэттэрэ үстэр, бииргэ хаһан да үлэлээбэттэр. Кимиэхэ да отчуоттаабаттар. Барыта чып кистэлэҥинэн, илэ өйүнэн оҥоһуллар. Уонна тоҕо тутуллуохтарай. Оттон Онтуон диэн сиэйпэ кэриэтэ – бэйэтин кистэлэҥэ буолунай. Онтон биирин кэм да Үстүүн быктаран турардаах.

Онтуон Москубаҕа аҕай дьиэлээх үһү. Сорохтор Москубаҕа буолуохтааҕар, олохтуун да дьиэтэ-уота суох сир-халлаан ыккардыгар сылдьаллар. Бу оҕо хантан ойоҕос харчыланна дьэ? Хантан, хантан – халлаантан. Халаан-талаан буоллаҕа дии. Тоҕо эрэ киниэхэ тыалынан киирбит холоругунан тахсыахтааҕар, кыратык да энчирээбэт ээ. Иҥнэҕинэ дьэ иҥэр эбит. Элбэх буолан биир сири халаабыттар. Ахыраанньыктары үлтү сынньан кэбиспиттэр. Үлүгэр үбү баһан ылбыттар. Мааскалаахтар эҥин үһү. Букатын киинэҕэ курдук дии. Милииссийэлэр кэлэрин кэлбиттэр. Олордуун аны киирсибиттэр. Уонна хотон тахсыбыттар. Киинэттэн атына онно. Киинэҕэ син талыыллар, өлөрөллөр-өһөрөллөр, түмүгэр син тутуллаллар ээ. Биһиэнигэр төттөрү. Туттахтарына да ол-бу миэлэһи, кыра уоруйахтары, көннөрү күлүгээннэри хомуйаллар, олору дьүүллээн сууттарбыт аһыыллар.

– Абааһы киһитэ эбит ээ, – Куоста Насраллатын умнан бэтэрэнэн дьоруойданаары гыннаҕа дуу.

– Хаһан эрэ син харытыттан харбатар ини, – Уйбааннара эрэ сөпкө толкуйдуур дуу.

Сөпкө толкуйдуур да сөбө суоҕу оҥорсор дии. Өйүнэн өйдүүллэр да дьоммут тостуну-туораны оҥорбуттара эрэ баар буолар. Оттомо суохтара оччото дуу, олохпут оннукка күһэйэрэ дуу. Онтуону былаах гыммыт оҕочоосторбут биисинэстэрэ сайдан иһэр. Өрөмүөн харчытын баҕас буллулар. Куостаҕа ол эрэ наада курдуга да, ымсыытын ыйыстан кэбиһиэ дуо – тохтуур аат диэн суох.

– Уолаттар, аһара барымыаҕыҥ, сүрэ бэрт, – Уйбаан буойдаҕа буолар.

– Харчы каака дуо? Биир бэйэм күлүкпэр эрэ имнэнэбин, – Үстүүн байар суолга букатыннаахтыы үктэммиттии сананар быһыылаах.

– Баай кыраттан таҥыллар. Үлүгэр баай төрдө албын, түөкүнүстүбэ. Оннук саҕалаан баран, кэлин аматыйаллар. Үп үбү үүннэрэр, баай баайы угуйар.

Өрөбөлүүссүйэни биисинэс солбуйаары гыннаҕа дуу. Иккиттэн биирин талаҕын. Үчүгэйтэн ордук үчүгэйин. Куһаҕантан арыый да бэтэрэнэн соҕуһун. Уолаттарбыт чөл олохтонон чөкөтүйдүлэр диэн үөрүөхпүтүн, саарбах суолу талан сарсыҥҥылара сарбыллыах курдук. Охсуһууттан тэйэн бүтүн хаалыахтара диэн күлүкпүтүгэр имнэниэхпитин, харыларыттан харбаттылар да хаайыы дьоно буолар кыахтаннылар. Иккиттэн биирин эрэ талаахтыыбыт. Үһүс суол бүтэйэ оспут муҥа дуу?

Туолук бэйэтин эрэ айдаана. Айдаана буолан, иһигэр айманыыта, тус тырагыадьыйата. Таах, мээнэ сылдьар оҕо курдук. Чалбах курдугунан көрөн баран уруокка олорор, табаарыстарынаан хам-түм тыл бырахсар, үөрэнэн хаалбычча учууталларыгар өсөһөр. Өрөлөһөн да диэн, эгиэнэн эрэ тыынар учууталлара кинилэрдиин аны ыстыычыкалаһа оонньооботтор. Урут уруок аҥаара аахсыы, натаассыйа буолара. Ситэ биэрбэтэхтэрин билигин барытын симэ сатаан, учууталлар саҥалара аптамаат уочаратыныы – уруок араамкатыттан аны тахсыбаттар. Арай, кылаастарын салайааччыта Анна Дмитриевна уруогун сиэртибэлээн туран атын кыһалҕаламмыт оҕолорго мээрилиир:

– Хайдах өйдөөбөккүтүй? Барыта билигин быһаарыллар. Быйыл үөрэххэ киирбэтигит да бүтүүкэтэ. Эһиил эгиэ туттараргыт уон төгүл уустук буолуо. Субу балаһыанньанан быйыл да эгиэни этэҥҥэ ааһаргыт саарбах. Барыны умнуҥ ээ. Кыһалҕа диэн куруук баар буолуо. Кыһалҕаны кытта олорорго, онно мэһэйдэппэккэ сылдьарга үөрэниҥ, – аҥаардас ийэ кыһалҕа диэни билэрэ бэрт буолан итинник тыллаһан эрдэҕэ.

– Барыта мин үрдүбүнэн буолуо. Уон бииристэр эрэ айдааннара. Ол аайы мин аатым ааттанар, мин аптарытыатым түһэр. Оттон мин бэйэм… Хаһан эрэ саас буолан абырыыр.

Ол да иһин оҕолор кинини учууталларын курдук буолбакка, ыаллара дьахтар курдук саныыллар. Этиһэллэрэ-эйэлэһэллэрэ көҥүл. Уон биирискэ тахсалларын Анна Дмитриевна хас сыл күүттэ этэй? Тугу бэлэхтиэхтэрин таайа оонньоон соҕотохсуйбут сүрэҕин сылаанньытар быһыылаах. Кыратык энньэҕэрин аахсыбатахха син мээнэ көрүҥнээх ээ. Кырааската-майыра суох бэйэтинэн үчүгэй. Бүгүүрэтэ да сөрү-сөп. Тоҕо кинини эрэ арыылаан хаалларбыттара буолла? Сытыыта бэйэтин киэнэ, сырыыта бэрдэ дуу? Итинтиҥ атын улуустан бэлэм оҕолоох тиийэн кэлбитэ. Таалалар саҥаҕа саба түһэр бэйэлэрэ тоҕо эрэ чугаһаабатахтар. Таах да, баардааҕа буоллар син тугу эмэни гыныа этэ. Ол иһиллиэ этэ. Таалаҕа таайына диэн суох.

Маҥнай син бэрт этэ. Үөрүнньэҥэ, оҕолорго да чугаһа. Онтон куһаҕана улам эбиллэн, кинилэртэн тэйдэр тэйэн испитэ. Бүтэһик сылларыгар «истиэрбэттэн» атыннык ааттаммат.

– Букатын най бараары гынныгыт. Итак, у нас повторение. Нуучча тылын эгиэтэ ханнык да үөрэххэ барбыккыт иһин состоруунньа буолан сылдьар. Оо, дьэ! Сатаан санаабаппын, хайдах туттарыаххытын, – кини сатаан санаабат буоллаҕына биһиги дьоммут саныы да сатаабаттар.

Эгиэнэн иирдэн, оҕолор наадалаах эрэ үөрэхтэрин киэнигэр кыһаллаллар. Атынын «чыхаал» дииллэр. Куманьытаарынайдар ахсааҥҥа, туочунай үөрэххэ нууллар. Атыттар тыл-өс, ааҕыы өттүгэр баллыкылар. Барытын билэри ирдээбэт да буоллулар. Уруок аайы хатылааһын. Былыр үйэҕэ умнуллубуту сөргүтэ сатааһын. Кыһаллара кыһаллар. Уолаттар да кыһаллыа эбиттэр – били бэйэлэрин кыһалҕалара кыаһыы буолла. Өлүөчүк олох да үөрэммэт. Анна Дмитриевна сиэтэн аҕалыам дуо диэн силбиэтэнэр. Онто да суох иэдэйэ сылдьар оҕону өйдөөтөҕүнэ кини өйдүө эбит. Таах да, оннооҕор табаарыстарын чугаһаппат. Син биир хаайыллабын дии сылдьан тоҕо эмиэ үөрэниэй. Уонна ийэтэ суох хаалар. Туолук бэйэтин эрэ айдаана. Дьиҥэр, кини кыттыспыт эрэ. Оттон таптала? Тапталы оттон ааһар албын дииллэр дии.

– Хаста-сүүстэ таптыаҥ биллибэт. Бу да оҕо, Биэрэнэн кыыс бараныа буоллаҕай, – Аанча уолун арыт аһынар ээ.

Өлүөчүккэ төһө эрэ ыарахан. Онно холоотоххо Туолук эрэйэ диэн оҕо оонньуута. Барытын холоон, тэҥнээн эрэ өйдүүбүт, онон эрэ уҕарытынабыт. Сороҕор онтубут да туһалаабат.

– Сүүстэ таптыах биллибэт. Биирим да сөп гынна, – Туолук санаата ийэтин утарар. – Бириэмэ эмтиэхтээҕэр эрэйбин эбэн иһэр курдук.

Дьол диэбит таптала сору суоллаата. Эрэйинэн эттэнэ илик эдэр оҕону эҥиҥҥэ тиэрдэрэ буолла. Аан дойдуну апчарыйбыт төлөпүөн ньим курдук. Биирдэ эмит төлө биэрдэҕинэ, Туолук сүрэҕэ толугуруу мөхсөр. Барыта мээнэ, таһынааҕы дьахталлар Аанчалыын ыастыйалаһаары эрийбит буолан иһэллэр. Биэрэ син биир эрийиэ суоҕа. Бэйэтинэн, өссө урутунан. Уол санаата эрэ төлөпүөҥҥэ. Оскуолаҕа барара киниэхэ аны ыар эбээһинэс. Онно төлөпүөн суох. Суотабай дьэ манныкка наадалаах тэрил. Мэлдьи бэйэҕин кытары. Алҕаска түүн эрийдин, «аҕынным» диэн биир эрэ тылы эттин – аан дойдуну айхаллыыртан ордуо суох этэ. Ол иннигэр барыта атын, туора, туһата суох. Аан дойду киниэхэ аны аат. Эбиитин күһүн кэллэ. Биир-биир тугу эрэ суох гынар, көҕүрэтэр, өлбөөдүрдэр. Ама, кини таптала сайыҥҥылаах эрэ буолуо дуо? Күһүнү кытары күрэнэн, кыһын сурахтыын сүтүө дуо? (Үөр, акаары, үөр! Эрэйин этэҥҥэ аһаран эрэҕин. Киһи эрэ тапталга хаарыллар. Син хайдах эрэ аһарынан олох олороллор дии).