Венера Петрова – Харах баайыыта (страница 10)

– Соннук хаалбыыт?

– Хаалымына. Киинэҕэ эрэ өлөрүөхсүттэр тутуллаллар. Саҕатыттан харбаппатах күлүгэр имнэнэ-имнэнэ сылдьар буоллаҕа.

– Ноо! Убайыҥ отмор… Ээ, чэ, ити хааллын, – Уйбаан атын убайы үөҕүөн туттунна.

Үстүүнүҥ аны үҥсэбин диэн туруо. Төһө да быраат буоллар, итинтиҥ саарбах киһи. Бааһынайтан тугу булан ылыаҥый.

– Ноутбугу оҥорторуохха наада. Онто суох хайдах да… – Куостаны арыый атын хартыыҥкалар аралдьыталлар быһыылаах.

– Харчы наада, харчы.

– Даа… Харчыта суох туох хамныай.

Сити сытан уолаттар утуйбуттаахха бардылар. Онно да харчы сиимбэл буолан ситтэрбэт ини.

– Араайа барахсан сүрэҕинэн… Ыалдьарын ыалдьар этэ да, эдэр буоллаҕа… Өлүөчүк… Дьэ, иэдээн…

Ыаллара дьахтар киирбит. «Өлүөчүк» диэни истээт Туолук дьэ бүтэһиктээхтик уһугунна. Араайа диэн Өлүөчүк ийэтэ дии. Били быһылаантан ыла сытар сурахтааҕа. Биир иэдээн иккиһи сиэтэн аҕаллаҕа. Кини уола Айтаал эбириэһинэн Халдьаайы Һылаабатын ыппытын истээт букатын буорайбыт диэбиттэрэ. Өлүөчүк – Саабынаптар саамай кыралара, атаахтара. Икки улаханнара аармыйаттан кэлээт ойохтонон, чугас нэһилиэктэринэн олохсуйбуттара. Өлүөчүкпүтүн баҕас үөрэттэриэхпит диэн өссө куоракка көһүөх курдук саҥараллара. Барытын былааннаа, баҕараргын хараххар көр. Өйгө баары олох хатылыа дииллэр дии. Былааннаа-былааннаама, баҕар-баҕарыма – биир үтүө күн барыта тиэрэ эргийиэ.

– Уолуҥ хайдаҕый?

– Үөрэннэҕэ буола сылдьар. Хатыҥнаахтан ордубат. Субу-субу ыҥыртараллар. Туоһу быһыытынан бакаа. Охсуспуттарын иһин эмиэ эриллиэх курдуктар. Суукка диэри итинник дьаабы буолуо, бука.

– Оттон алҕас диэн буолбут дииллэр дии.

– Алҕаска киһини өлөрдөхтөрө. Алҕаһаары эбириэстэнэн барбыттар үһү дуо? Ким билэр, – Аанча айаҕа аһыллан аһаралаары гынна.

Туолук истибэккэ буола сатыыр да, син биир иһиллэр.

– Били үөрэхпит эрэ, туохпут эрэ. Сиртэн быга иликтэриттэн холуобунай дьыалаҕа эриллибиттэри ким эппиэтинэскэ ылан үөрэтиэй. Улахан уол да… – Аанча аны муҥатыйара итээбит.

– Оннооҕор буолуохтары үөрэтэллэр дии, – таһаара дьахтар уҕарыттаҕа буолар.

Атын ыалга уонна тугу туойуо биллибэт. Уон биирис уолаттарын онто да суох дьон кырыы харахтарынан көрөллөр. Учууталлара кытта тоҥуй буолбут курдуктар. Толлорго да дылылар. Санаатыгар эбитэ дуу?

Аппанаас уолун кэһэтииһи дуо – эр киһи эр киһини өйдүүр аатыран, бэл, мөхпөтөҕө даҕаны. Субу ойохтонуохча уолун Аанча хайыай – тылынан эрэ кыайар. Дөйөн хаалбыт Туолугар тылын чиэппэрэ да тиийбэт быһыылаах. Суоҕар мөҕүттэр, киирбит киһи аайы дакылааттыыр. Уол ийэтиттэн куота көтө сылдьар. Көһүннэ да биирэ сулуйбутунан барар.

– Көстөкүүнэптэргэ күтүөттүүрүҥ баҕас уурайда ини, – аны онон киирдэҕэ үһү.

Хата, били дьахтар тахсыбытын кэннэ айдаарар. Туох да диэбит иһин Аанча айдааннаах дьахтар. Уол көрүҥүн уот айаҕа боруостуур.

– Өссө да турбакка сытар дуу? Тур түргэнник! Аһаан эбэриҥ дуу, – кини аһа да биллэр, баар эрэ буоллун диэн.

Уоллуҥуттан хантан үчүгэй хаһаайка тахсыай. Түргэнин түргэн. Сыыһа-халты, үрдүнэн-аннынан. Ол да богдо. Үс эр киһи кэнниттэн хомуйа сылдьыахха наада. Кини кыһаллыбата буоллар, баларыҥ таах най барыа этилэр. Ыһарга-тоҕорго эрэ аналлаах дьон.

– Өлүөчүгүҥ ийэтэ бараахтаабыт. Эһиги содулгут! Быһа аччаҥалаан охсуһа оонньооҥҥут алдьархай бөҕөнү оҥордугут дии. Ону өйдүүгүн дуу, суох дуу? – аһыах да оҕону аһатыа суох.

Оҕобутун сарсыарда эрэ таба тутабыт. Тото мөҕөн, сарсыардаттан санаатын алдьатабыт. Уонна ирээппитин ииппит саҕа сананан элэс гынан хаалабыт. Истэн эрэ кэбиһэр курдуктар – истэригэр тугу иитэ сылдьаллара биллибэт. Тылыҥ сүлүһүннээх ээ. Ол үлүгэргэ таптарбыт оҕо кыһыытын киминэн эрэ таһаарыан наада. Охсон көрүө, тэбэн ааһыа. Охсуллубут эмиэ кими эрэ охсор уочарата кэлиэ. Дьиэ иһинээҕи айдаан, бэйэбит дьыалабыт дии-дии ардыгар аһаралыыбыт. Онтубут соторунан содуллааҕын, эрэй буолан эргийэн кэлиэҕин сэрэйээхтээбэппит.

– Быччайа сытыйан, сыыҥын соһо сылдьан өссө… – оҕотун хайдах үөҕүөн билиминэ мух-мах буолар.

Быччаҕарынан баҕас киириэ суох этэ. Бэйэтин үөхпүтүн тэҥэ. Уола Аанча куоппуйата ээ.

– Чэ, сөп, бүттэ! Айака дыа, хара сарсыардаттан. Хайа муҥун… – Туолук тулуйарын ааһан хаһыытыах да курдук. – Буруйдаахпын бэйэм бэркэ билэбин. Хайыыбын оччоҕо, ыйанабын дуо?!

– Көр эрэ маны! Аны миигин кырбаа! – соччо кырбаппат Аанча ини.

– Бүт диибин дии!

– Ыйанабын диэннээх өссө. Оннук гынан үөрдэриҥ эрэ хааллаҕа.

– Үөрүөххүт буо! – Туолук инньэ гынан аһаабата, хоһугар дьылыс гынан хаалла.

– Үөрүмүнэ! Биир айах көҕүрүө… – Аанча бэйэтин айаҕа хонтуруолтан таҕыста. – Бары да дьүгэлийиҥ! Айакка!

Үөхсүүнэн саҕаламмыт күн туох аанньа үһү. Туолук умса түһэн баран сытар. Үөрэнэн да диэн, туох наада. Олорон да диэн… Эмиэ! Санаабат буола сатыыр. Күндү көстүүнү күүһүнэн кыйдыы сатыыр. Саныы турар, саныы турар. Биэрэтин көрбөтөх хас күнэ дьабыҥҥа тимирэр. Ону кытары бэйэтиттэн биир-биир туох эрэ көҕүрүүр. Сотору хаҕа эрэ хаалар ини.

Харчы тиэмэтэ харааччы иирдэрэ буолла. Таас буларын буллулар. Улахан эрэйинэн, уон сиринэн абырахтаан түннүктэрин таастаатылар. Тыал тыалынан киирэрэ баҕас уурайда. Тэлэбииһэрэ суох олорорго үөрэнэн да бардылар.

– Биһиги дьоммут кыраларыгар араадьыйа эрэ баар үһү дии. Хайдах олорбуттарын өйүм хоппот, – Үстүүн баһын быһа илгистэр. – Прикинь, дэриэбинэҕэ, күн ахсын биир кэм биир.

– Күн аайы кулуупка киинэҕэ бараллар үһү дии, – убай киһи аҕа көлүөнэҕэ айбакааттыыр. – Билигин эн киинэҕэ күн аайы сылдьаҕын дуо? Ый баһыгар-атаҕар киинэлээтэххинэ баһыыба.

– Һа, киинэ! Аата эрэ киинэ ини. Барыта сэбиэскэй, былыргы.

– Ол саҕана былыргы өссө былыргы буола илигэ ээ. Уонна үҥкүүлэрэ, оонньуулара баһаам үһү дии.

– Байаанынан диэ.

– Байаанынан да буоллун. Зато бэһиэлэй. Эс, аһара байаанынан эрэ да буолбатар. Уонна ол саҕана эҥин субуотунньуктара диэн – ускучаайдаабат үһүлэр. Күлүгээннэртэн куттанан дьиэттэн быкпакка олорор үһүө, атын олох ини.

– Чэ, туох да диэҥ, тэлэбииһэрэ суох таскаа! – Үстүүн иннин биэрбэт.

– Көмпүүтэрэ суох диэ. – Куоста баарын биллэрэр.

– Таскаа диигин. Былыр тоҕо эрэ таскаатыйан, иҥэ-бата сатаан охсуспаттар эбит ээ, – Уйбааныҥ син мээнэ айбакаат эбит.

– Ону эн хантан билэҕин? Көрөн турбутуҥ дуо? Кимнээҕэр арыгылыыллар үһү дии, – биирэ иннин биэрэн бэрт.

– Киһилии арыгылыыллар буоллаҕа дии.

– Туох айылаах ааспыты арбаан бардыҥ? Бэйэҥ кэмҥин сирэриҥ оччо дуу?

– Сирбэтэрбин да… Хайа да кэм харалаах-үрүҥнээх. Кэлин биһигини эмиэ хайдах тэһийэн олорбуттарай диэн туруохтара. Охсуһуу да оросбуорка, киирсии да кириминээл, уулуссаны тараахтааһын, иҥэ-бата сатааһын – туох интэриэстээх олоҕуй диэхтэрэ. Оччоҕо Үстүүн оҕонньор туох диэн үһүйээнниэҥ этэй дьэ?

– Үчүгэйин эрэ үһүйээнниэм буоллаҕа. Киһи өйүнэн, кыаҕынан олорор көҥүл үйэ этэ диэҕим. Эдэригэр эрэйинэн эллэнэн ким хайдах буолара быһаарыллар кэмэ этэ диэҕим. Уонна… – саҥа кэм айбакаата харан хаалар.

– Харчылаах халлааҥҥа диэри арбанар, үптээх эрэ үтүөтэ ааҕыллар иннэ-кэннэ биллибэт быыс кэмҥэ кыл мүччү олорбуппут диэр, – бантааһыйаттан ордон оннооҕор Куоста кыттыһар. – Урут эдэрдэри ордугургууллара. Билигин аһыналлар эрэ.

– Эрэй-муҥ бөҕөтүн эдэрбэр көрбүтүм, – Үстүүн оруолугар киирэн оҕонньор буолан ылар.

– Урут эрэйи көрбөтөхтөрө диэтэххит дуу. Сэрии, аччыктааһын, эҥин эрэпириэссийэ диэни билбэтэх дьоллоох инибит, – ааспыт айбакаата бастыах курдук.

– Билигин токкун дуо? Билигин сэрии суох дуо? Быардаммыккын бэлиэр умуннуҥ дуо? – саҥа кэм айбакаата да хаалсыбат.

– Чэ, ити хааллын. Бэйэбит кэммититтэн ханна куотуохпутуй? Үчүгэйэ-куһаҕана барыта биһиэнэ. Сирэр буоллаххына охсус, уларыт, эйэлэһэн сылдьыма ээ, – Куостабыт ыккардынан буолары ордорор.

– Устудьуон урааҥхай уулуссаҕа ураҕастаныаҥ дуу, болуоссакка баран айбардыаҥ дуу? – Үстүүн иһин үөнүгэр киһитин күөртүү сатыыр.

– Соҕотоҕун таҕыстаххына сойуталлар буо.

– Бэрт киһи биһигини соһоору гынаҕын дуо?

– Ким да эйигин аһаҕастык атааннаһа таҕыс диэбэт ээ. Сыыла сылдьан сыарҕа быатын быһыахха наада. Баһыйар күүһү өйүнэн өһүлүөххэ наада.

– Өйдөөх уол хайыаххыный. Сорох өйө үөрэх иннин ылымаары ыксатар. Үөрэнэҕин да, ол-бу үөҥҥэ тиллэҕин да, онтон ордон өссө бантааһыйалаан балыыҥкалыыгын.

– Бантааһыйа да баарга тирэнэр.

– Эн төбөҥ иһигэр туох баарын аһан көрбүт киһи баар ини.

– Кэмсинэ сылдьаайаҕын.

– Хата инньэ диэ.

Бантааһыйаһыт Куоста быыһыгар барыны-бары гынар. Ноутбугун экиспэртиисэҕэ биэрдэ. Туга алдьаммытын быһаарыахтаахтар. Тэбэр сүрэҕэ, ис эйгэтэ ыһыллыбыт буоллаҕына, сапчааһын сыаната уон алта-уон аҕыс тыһыынча буолуон сөп үһү.

– Уу! Лучше саҥаны ылбаппын дуо, – Үстүүн туораттан сөҕөр.