Венера Петрова – Харах баайыыта (страница 13)
– Киһини куттаама эрэ.
– Куттуур үһүбүн дуо, биэрсийэлиибин дии. Киһи диэн айылҕа алҕаһа быһыылаах, – уол эмискэ атын тиэмэҕэ көһөр.
– Эс, эн хайдах буоллуҥ? – киһи-аймах айбакаата дэтээри Уйбаан утарарга бэлэм.
– Туораттан кэлэн хаалбыт. Соруйан Сиргэ аҕалбыттара дуу? Алдьатар, ылар эрэ аналлаах харамай уонна баар дуо? Суох. Биһиги эрэ. Баппаппыт, баламаппыт, бардаммыт. Эбэтэр вирус курдук анаан үөрэтээри олохсуппуттара дуу?
– Олох диэн кистэлэҥ экиспэримиэн… – Уйбаан өйүгэр биирдэ баҕас чопчу тиийдэ быһыылаах.
– Оонньоон халлаан куупал, биһиги пробирка иһигэр баарбыт. Таһыттан кэтээн көрөллөр…
– Булан этэр ээ – вирус. Хата, бэйэҕин Вирус диэн ааттаайабыт. Хайа муҥун Кумааҕы Куоста дэниэххиний, – Үстүүн атаһын сүрэхтииргэ баҕата баһаам.
Киһитэ өһүргэммэт. Өйө үлэлиир кэмигэр итинтиҥ бүтэйэн хаалар. Вирус да буоллаҕына, өйдөөх вирус. Куһаҕан да буоллаҕына, үчүгэй куһаҕан, туһалаах куһаҕан. Итинник аптаныабынай өйгө туох үөрэҕэ наада. Хаарыан өйү хайысхалаан биэрбит киһи баар ини.
– Вируһу үөрэтэллэр. Сири исэлээссийэлээн баран. Вирус туһуттан Сиргэ харантыын биллэрилиннэҕэ.
– Үөрэтэн баран үүрэн кэбиһэллэр дуу?
– Тоҕо тарҕатыахтарай, ликибидээссийэлээн кэбиһиэхтэрэ буоллаҕа…
Ситинэн киэһээҥҥи бэсиэдэ бүттэ. Үс вирус сөп буолан сөҥнө, вирус буолан айыллан хаалбыттарыттан абатыйа сытан утуйан быыһаннылар. Түүллэригэр да син биир итинник хааһы ини. Вирус да кымырдаҕас, харчы да Рокфеллер.
– Оҕобут тиллибит дии. Бу дьолу! Сыалай бырааһынньык, – Аанча үөрүөн оннугар үгэргиир буоллаҕа.
Үгэҕэ-хоһооҥҥо эрэ кыһаллыбат – көтүөн кыната суох ыал кыра оҕото. Кини Биэрэлиин кэпсэппитэ. Төлөпүөн барахсан баар буолан. Бэйэм эрийиэм диэбитин иһин аны ол манааһына. Дьонуттан кистээн кэпсэтэр быһыылаах.
– Таһырдьа да быкпат буолбуккун дуу? Дьиэһиттээбиччэ аһы эн астыа, дьиэни да хомуйуо эбиккин.
Ас астаммытын кэннэ астаан да диэн. Тыла эрэ, барытын бэйэтэ гыммыта эрэ баар буолар. Ол туһуттан оҕолуун, оҕонньордуун сүрэҕэ суохтар диэххэ. Кини тиэрэ түһэн кэбистэр, бу дьонуҥ ханна барыахтарай, син хамсыа этилэр. Ийэтин саҥата да бүгүн муусука курдук иһиллэр. Киһи дьоллоноро диэн түргэн эбит. Оскуолаҕа барара син биир ыар эбээһинэс. Онно төлөпүөн суох. Хатыҥнаахха милииссийэлэргэ киирэ сылдьыыта букатын хаатырга.
Оо, төлөпүөн тырылаата! Туолук өрө көтүөн ыккардыгар ийэтэ туруупканы хаба тардан ыллаҕа үһү.
– Дорообо. Аа, Биэрэҕин дуо? Хайа, хайдаххыный? Баар ахан. Нохоо! Төлөпүөҥҥэ, – диэн төлө биэрдэ.
Хостон тахсан бэрт. Кэтэххиттэн кэтээн турдахтарына тугу элбэҕи кэпсэтиэҥий.
– Маама! Эн ханна эмэ барбаккын дуо? – Туолук тулуйа сатаан баран ийэтин холдьоҕор.
– Ээйии, улахан эбит доҕор! Ити Биэрэҕинээн оннооҕор муннум анныгар мучумааннаммыккыт дии. Сарыысса көстөн санаата көммүт дии. Сөбө доҕор, – кэм да кини хос саҥалаах.
Ол да буоллар, айгыста түһэн баран син таҕыста. Һуу! Дьэ, этиэм-тыыныам диэбитэ тыл барыта хайдах эрэ.
– Аа! Манна таскаа! – аҕынным диирин оннугар.
– Манна эмиэ, – кыыс мин эмиэ диэтэ ити аата.
– Халдьаайыга туох баар? – эйиэхэ барыахпын баҕардым диир үһү.
– Туох кэлиэй, барыта уруккутунан, – дьэ ити тугу диэри гыммытын билбит суох.
Төлөпүөн айа дииһи дуо, туох да диэ тулуйуо. Аанча күлүгэр имнэнэр. Уол киһитийэн эрэригэр Биэрэҕэ махтаныан оннугар төлөпүөҥҥэ сүгүрүйүөх курдук. Анна Дмитриевна да үөрэр. Көннөрү кэҥии сатаан ньиэрбинэйдээтэҕэ буолар. Аппанаас барыта урукку чөлүгэр түһэн эрэр диэн ыытынан кэбиһээри ыксатар. Хос сааһыланан хаалыахтаахха куруук баар курус тыына арай мэҥэстэн салгыталыыра дуу. Уонна баҕас барыларын астыннарар сөптөөх барыйаан.
Уола кэһэйэн таһырдьа да быкпат буолла. Иһэр-аһыыр туһунан этэ барыллыбат. Куһаҕан да үчүгэйдээх, устунан букатын көнөн хаалаарай. Уолугар бүк эрэммэтэр да Аанча уоскуйан атыҥҥа, күннээҕигэ аралдьыйан тылынан оонньуура аччаата. Оонньуур да буоллаҕына мэнээк мээрилиир, үөрэнэн хаалбычча.
– Били көлөөк эмиэ ыарыыта киирэн эрэр. Бииртэн биир – барыта мин үрдүбүнэн. Куһаҕантан куотаары, үчүгэйтэн буоллаҕына үөрбүт аатыран кини киһи иһэн эбиэ, арыгылаан абырыа. Киниэхэ сылтах көстөрө дөбөҥ. Дьэ хара накаас диэтэҕиҥ.
Мээрин истэр тылларыгар Туолук кыһаллан эрэр. Аҕата арыгылаара сонун буоллаҕай.
– Адьарай арыгылаан баран өлөн да хаалбат. Сүөһүттэн оччоҕо саатар туһа тахсыа этэ, – диэбитигэр дьэ өйдөннө.
Итинник баҕас ийэтэ тылласпат этэ. Илэ өйүнэн эппитэ толооһун, аньыы даҕаны.
– Итинник аҕаттан ааньалаах айыллыа үһү… Кинини батан дьаабыланаллар… – аны Туолуктааҕы быһа этээри гынна.
Ийэтэ тугу-тугу тыллаһан барда? Ама да мөҕүттүбүт иһин. Бу үйэҕэ арыгылаан кэлбит Аппанааһын эмиэ тоҕо кыраатаҕай, онно өссө оҕолорун кыбыттаҕай. Сорох-сороҕор Туолук ийэтин өйдөөбөт. Тыллаах дьахтартан тугу булан ылыаҥый. Ол эрээри, наһаалыыр дии. Мэнээк тыл диэн биир, ити курдук мэнэрийии атын. Аанча алҕаска дуу, абаран дуу ыһыктыбыт тыллара уол мэйиитигэр бэркэ хатаннылар, хаарыаннаах эйпэриийэтин эһээри ыксаттылар. Аанча да соруйан саҥарбыт үһүө, айаҕа киниэнэ аптаныамыйалаах уорган. Ардыгар бэйэтин бэйэтэ өйдөөбөт. Гыныа суоҕун гыммыта, мэнээк тылласпыта эрэ баар буолар. Саҥаран баран саллар, этэн баран этин сааһа аһыллар. Тыл төлө көттө да бүтүүкэтэ, туох да тохтоппот күүстэнэр. Аанча көрдөххө көннөрү, төрдүн-ууһун ырытан киирэн бардахха, баҕар, баардааҕа буолуо. Киһибит сэрэнэр аат диэн суох, аптамаатынан субурутар. Аппанаас эрэйдээх өлөн да тугу туһалыай. Устурохуопка харчытын сиэхтэрин, ол туһунан өйгө да суох. Күнүнэн олорооччу өлөрүн былаанныы, өлөн да баран туһалыырын торумнуу сылдьыыһы дуо. Аанча аҥаардас хаалан абыраныа үһү – иккиһин эрдэммэтэ чахчы. Биир да сөп гынар.
Туолук истэн эрэ кэбистэ. Бэттэх кэлэн эрэр киһи үчүгэйи эрэ өйдөөн истиэх курдук. Олохтон үчүгэйин үрүмэлээн, атын суох курдук санаан холкутук сылдьаары.
– Өлүөчүккүт баар дуу? Туох да буолбатаҕын курдук үөрэнэ сылдьаар? Дьикти үйэ дии – алҕаска өлөрбүт аатыран таах хаамыталыы сылдьаллар, – Аанча эйигин үрүмэлэтэн бэрт.
Эмиэ тоҕо Өлүөчүккэ ойон тиийдэҕэй. Үрүмэлиэн иһин үчүгэйбит да ордумаары гынна. Кылааһынньыга, бииргэ үөскээбит уола ити айылаах буола сырыттаҕына, кини бэйэтин эрэ айдаана. Бу үлүгэр сумотуохаҕа кини өссө тапталлаах. Туолук санаата түһэрэ түргэн. Кыраттан иҥнэн сылдьаахтыыр. Тыыттылар да тырыттан барыах курдук. Туох эрэ буолуохтааҕын сэмээр кэтэһэргэ дылы. Ханна эрэ ол «туох эрэ» тоһуйан турдаҕа. Ол үлүгэртэн тапталынан хаххаланыам диэтэҕиҥ дуу. Били быһылаантан ыла бары да уларыйдылар. Оҕо буолан бүттэхтэрэ, олох дьэбирин биллэхтэрэ. Биэрэтин саныы сатыыр. Сэгэрин оннугар Һылааба тартара сытара хараҕар көстөн кэлэ турар буоллаҕа.
Ыарахан. Саныахха, салгыы олоруохха. Ити үлүгэртэн хайдахтаах да үчүгэй үргэр буоллаҕа. Биэрэни аһынар, Өлүөчүгү аһынар. Хайыыр да кыаҕа суох. Урукку хаттаан таҥыллыбат. Өлүөчүк хайдах тулуйан сылдьаахтыыра буолла. Иэс иэскэ диэбит курдук, ийэтин сүтэрэр. Бэҕэһээ эмиэ үөрэммэтэҕэ. Аҕатын кытта иккиэйэҕин толугураһан олороохтууллар.
Ноутбук оҥоһулунна! Итиэннэ баҕас олох олоруохха сөп. Кыбартыыра кистэлэҥ устуудьуйаҕа кубулуйда. Үөһэ-аллара туруу буолла. Куостабыт биисинэһин умнан аны киинэ оҥорор. Биидьиккэ уһуллубуту таҥар, хартыыҥкалары, хаартыскалары киллэрэр, муусукалыыр, суруктуур. Онто син дьиҥнээх курдук. Киинэлэрбит ааттара да дьикти – «Однажды в Хальджае», «Мастурбатор», «Revolution». Били бантааһыйабыт ускуустубаҕа туһаайылынна, охсуһар адьынаппыт киинэ буолан туһаланна. Барыны-бары сирэн өрө туруохха эрэ диэн өрөбөлүүссүйэлиир баҕа үчүгэйи, үйэлээҕи айыах баҕаҕа баһыйтарда. Ол үйэлээхпит сатамньыта суох ис хоһооннооҕун да иһин. Баҕар, киһибит киинэ оҥорооччу буолабын диэн туруо. Ол идэ билигин сахаларга муодунай ээ. Киинэ эйгэтигэр өрөбөлүүссүйэни оҥордоҕуна да сөп. Айыллыбыт эйгэҕэ араллаан диэн суох. Бииртэн бииринэн үлүһүйээччи, саҥаттан саҥаны сэргээччи сайдан барааччы. Киһибит үчүгэйтэн үчүгэйгэ чоп гына түһэр үрүмэччи курдук дуу, куһаҕантан куһаҕаҥҥа көтө сылдьар саах сахсырҕата дуу – билиҥҥитэ иннэ-кэннэ биллибэт оҕо эрэ. Уон сэттэлээх диэн аны оҕо дуу, ойохтоноро субу кэлбит уолан бэрдэ дуу – барыта бутуур.
– Туох эрэ кампырамааты устан сантаастаан байыахха баара, – сити баар, киһибит тиэрэ эргийэрэ түргэнэ.
– Дьэ эрэ, дьэ эрэ! – бэлэмҥэ мэҥэстээччи Үстүүн тэптэрэн биэрэр.
Куостабыт устар тэрилэ быыкаа. Үспүйүөннүүргэ баҕас ааттаах тэрил. Онтун укта сылдьар идэлэннэ. Холку олоххо үөрэнэн хаалан дуу, бэйэтигэр эрэнэрэ оччото дуу – охсон ылыахтара диэн куттаммат. Бэлэм сырыттахха эйиэхэ таба туттаран бэртэр – охсооччулар, эҥин охсуһааччылар сурахтыын суохтар.
– Ханна наадата суохха күн ахсын туох эрэ буолааччы. Туох эрэ реалити курдугу устан, таҥан, тупсаран интэриниэккэ саайыахха баара, – аны онтубут итээбит.
Ити кэриэтин оҕобут ортоһуор өйдөөҕө буоллар. Үүнэн иһэр оҕо эҥини сэргиирэ, холонон көрүөн баҕарара сокуон. Дьэ, баһа барар дьыалатын оҥостон эрэр. Бэйэтинэн аны кыттыспат, туораттан кэтиир идэлэннэ. Бэл, үөмэн хаамар, уоран көрөр бырыбыычыкаланна. Үчүгэй үспүйүөн доҕор дьэ.
Атастарын араллааныгар, төбөтүн иһигэр өрүү буолар өрөбөлүүссүйэҕэ үөрэнэн хаалан уолаттар кыһаллыбаттар. Уйбаан тэллэҕин анныгар ууруутун маныыр. Онтон ордон охсуһуо дуу, хайыа дуу. Бэл, кыыстыы барыан баҕарбат. Үстүүн сайдан кулгааҕын үүттэннэ. Ытарҕа ылынан аҥаарын иилиннэ. Аҥаарын ханна гыныан билиминэ бакаа кистээтэ.