Венера Петрова – Харах баайыыта (страница 14)

– Чудик! Тугу артыыстыыгын? Педик буоларыҥ итээтэ дуо? – убайа кэлэйэн сиргэ силлээтэ.

– Туохтааҕый онно? – биирэ үкчү убайа этэр индибиидин курдук чаҥкыныыр.

– Кырбанар суолгун дьэ буллуҥ ини. Бырастыы гыныахтара суоҕа. Акаары, устан кэбис!

– Сонно куруустанаҕын буо, – Куоста тоһоҕолоон биэрэр. – Ытарҕаҕын уурунан кэбис. Көмүс диэн хамнаабат харчы.

– Оттон все золото держи на теле диэн этэ батта, – киһиҥ өссө аахсар.

– Араап үһүгүн дуо, ак-каары! – убай кыыһырыахча.

– Чэ, сөп, сөп, – Үстүүн ытарҕатын устар.

Ытарҕа онно туочука буолан хаалла. Уол оҕото биир түгэҥҥэ сыыстара сыспытын туоһутунан.

– Аптамаакка оонньоон көрүөххэ баара, – киинэнэн иирбиппит атыҥҥа ойоору ыксатар.

– Биирдэ да оонньоон көрө иликкин дуо? – ити өттүгэр доҕоруттан ордон тахсыбыт Үстүүн сөҕөр.

– Суох. Дьээбэлэнэн көрүөххэ баара. Уйбаан, эн?

– Эчи суох, харчыны марайдаан… – тэллэҕин маныыртан ордон онно ойуо дуо.

Эттилэр да эппиэт, Куосталааҕа тилир гынан хааллылар. Оонньуур сирдэрэ бу турар. Чугуйарга чугаһа үчүгэй. Аатырбыт аптамааттар туох да адьырҕа көрүҥнэрэ суох. Чөкө эрээри дьэрэкээннэрэ сүр. Харчы хамныахтаах, хаҥыахтаах. Уонна хаһан эмит арааһыгар аралдьыйыахтаах. Оонньуулара тус-туһунан ис хоһоонноохтор, эҥин ааттаахтар. Кулубуньуучука диэн, буруопкалар диэн, хараас диэн, эбисийээнэ диэн. Биһиги дьоммут арыый да судургутун – сурааһыннар диэни таллылар. Маҥнай балтыынньыгы сиэртибэлээтилэр.

Куоста билбэт буолан бэрт сэрэх. Биэрбиккин барытын ыйыстыах аптамааты кытары аахсан да диэн, кинини өйүнэн хаһан сүүйээри. Үстүүнэ бэйэтэ оонньуур саҕа асаартаах. Кини мииссийэтэ диэн ыйыы-кэрдии эрэ этэ. Киһибит ыйыан оннугар ыххайыах курдук. Ыйааччыта бааттааҕа дуу, оонньооччута оһуобайа дуу – сүүйдүлэр. Аан маҥнай оонньооччуну амтаһытар буоллахтара. Киһибит хараҕа уоттанна, аптамааты кытары аптамаатынан, үлүбүөй оонньоон барда. Үчүгэй күнтэн үчүгэйин барытын ыан ылыахха буоллаҕа. Табыллыбычча табыллаҕын. Бортууна ырбайарын тухары туттуммахтаан хаалаҕын. Бортууната ботуччу биэрдэ. Биэс уонун эргитэн үс тыһыынчаҕа тиэртэ. Үйэтин тухары оонньообуттуу сананна. Кулубуньууканы минньигэһиргэттэ, буруопкаҕа хаайтарбата, харааска муммата, эбисийээнэлиин да биир тылы булла. Буонустаата-хайаата, киһибит харчыта эргийэ-эргийэ эбиллэр. Бу үйэҕэ билбэтэх дьикти иэйиитигэр ылларан истэ. Өрөбөлүүссүйэньиэр дуома букатын бурсууй бодолоноору, хапыталыыс хааннанаары ыксатта.

– Баһан ылбытыҥ бараныан иннинэ баран хаал!

– Аа? Туох диигин? – Куоста атаһыгар балыйар.

– Суох, мин саҥарбакка олорорго дылыбын, – киһим бырахтараары гынна диэн дьиксиннэ быһыылаах.

Куостата оонньууттан ордубат. Үлүбүөй оонньуу олорон дьиҥнээхтик киирсэн барда. Түһээтэхтээҕигэ эрэ төлөрүйэр түгэх санаата кытары үлэлэһэр. Киһибит сүүй да сүүй. Аптамаакка абылаттаҕа ити. Бииртэн бииргэ ойон тиийэн оҕо бөҕөтө. Өйүн сүүйээри массыына оонньоторо дуу, бортууна хотун санаатын таптаҕа дуу – киһи итэҕэйиэ суоҕун курдук. Албын дьол хаарыан уолбутун харааччы иирдииһи.

– Атахха биллэр, ап-паала!

– Босуол!

– Аа? Миигин этэҕин дуо? Эн да үүрүүтэ суох бараары олоробун. Бардым, – Үстүүнэ куттуур.

Биирэ онно эрэ кыһаллыбат. Биирдэ өйдөөбүтэ аптаах аптамаатын кытары суос-соҕотоҕун хаалбыт.

– Бүт диибин дии! Дур-раак! – ким үөҕэрий ити, ээ?

Суос-соҕотох. Үөхтэ ээ ким эрэ. Оруобуна бэйэтин куолаһынан. Бэйэтин бэйэтэ буойа сатыыра буолуо дуо?

– Эрдэ-сылла элэс гыныахха! Бал-даа!

Һуой! Үкчү бэйэтин куолаһа! Иһигэр иҥнэ сылдьар иккис Куоста кокуоскалыан иһин көстүбэт. Оонньоору гыннаҕын аайы киһитин ноҕоруускалыыр, иһиттэн аалан мэһэйдиир. Бэйэтин кытта охсуһа сатаан баран, киһибит син дьиэлээтэ. Буортуйа илик бортууна өһүргэннэ быһыылаах – аны өҥөйдөр эрэ өстүйүүһү. Биһиги киһибит дьарыгын уларытан иһэринэн маладьыас. Бортууна тиэрэ эргийэ илигинэ элэс гынан хаалар. Туһугар үчүгэй таактыка.

Оттон кинилэри иилиир хартыыҥка өҥө-дьүһүнэ уларыйар. Күһүҥҥү биллибэтинэн сымнаҕас кыһыҥҥа көһөр. Барытын кылбаччы мэлдьэһэн кэбиһэр. Саҥа хаары сүгүн сытыарар аат диэн суох – олохпут суола-ииһэ онно хаалан иһэр. Кыһын ыбылы ылан иһиэ. Милииссийэлэр мэнээктииллэрэ уурайыа. Эҥин бэдиктэргэ бэрт кэмнэр кэлиэхтэрэ. Бэргэһэ сөсүөнэ саҕаланыа. Ол иннинэ бу арыый да чуумпу кэм. Бытаан быыһык кэм. Хайаан баччаларга өрөбөлүүссүйэлээбиттэрэ буолла?

Эмискэччитэ бэрт ээ. Быыһык кэмиҥ манна кэлэн быыһын аһан кэбистэҕэ үһү. Куһаҕан хайаан да кутуруктаах. Таалалар сүгүн олороллорун аастылар. Сатамматах уон бииристэр буоллулар.

Аҕата Хатыҥнаахтаабыт үһү. Үлэтинэн хас да хонукка барбыт. Ол хас да хонук ааһар. Уолу сүтүктээбэтэхтэрэ да сүрүкэтэ бэрт. Аллар атастарыттан ким эмит охсуллан ааһыа эбит. Анна Дмитриевнаттан оннугу эрэйэн да диэн. Оскуола оҕону аны ииппэт диэн бириинсиптэнэн ол дьахтар уруогун биэрдэҕинэ баһыыба. Тылынан оонньуурун улахан сах гынар. Буолуох буолбутун кэннэ дьон саҥата дьикти. Эрдэ бэйэлэрин эрэ айдааннарыгар сылдьыбыттара. Онтулара аахсыллыбат үһү.

– Оскуолалар туохха эрэ дылы психологтаахтар ээ. Тугу гынан килиэптэнэрэ буолла? – Аанча айдаарыахха эрэ диэн айдаарар.

– Ии, ким билэр. Иитэр-үөрэтэр үлэ дии-дии ону-маны тэрийдэҕэ буолаллар да, оҕолорбут бэрээдэгэ тупсубута көстүбэт, – кэм да ыала дьахтар ыаһахтаһа киирбит.

– Хайа уонна социальнай педагогтара? Итинник оҕолору кини иилэ хабан ылан дьаһайыахтаах этэ буоллаҕа.

Бэйэтин оҕотун кыайан ииппэт аата, атыттары сиилиэ суохха баара. Этэр баҕас дөбөҥ. Хас баппат, эҥин кыһалҕалаах оҕону сырса сылдьан маныа дуу, ол социальнай. Аанча айдаарарга аллаах, атыттары холуннарарга хотуулаах.

Туолук итини барытын истэргэ дылы да, хайдах эрэ өйүгэр баппат. Јйө бытааран, бэйэтэ дөйүөрэн хаалбыт курдук. Бииртэн биир ынырык. Ол улам чугаһаан, чуо кинини төгүрүйэн иһэр.

– Аҕата кэлэн булбут үһү дии. Айыбын ньии, эрэйдээҕи даа.

– Сүрдээх дии – уола дьыалаҕа эриллэр да, кэргэнэ эмискэ өлөр да, аны уола…

– Быаламмыт үһү. Хочуоҥкаҕа.

– Бу сордооҕу.

– Буолумуна, охсуу бөҕөнү ыллаҕа.

– Дьиҥэр, хаайыыга, баҕар, барыа суох этэ. Алҕаска ыппыт диэн биэрсийэлииллэр этэ дии.

– Оннугун оннук да, оҕо өйүгэр тугу буһара сылдьыбытын туох билиэ баарай.

Барыттан бүтэйэн хаалбыт киһи ньии! Түүлгэ балыйан, уһуктан баран дьиҥнээхтик олорбут киһи ньии! Үчүгэйи эрэ үрүмэлээ уонна. Ол үчүгэйи хантан булабын? Суоҕун кэннэ. Һылааба Өлүөчүгү илдьэ бардаҕа ити. Һылааба өйүттэн арахпат. Аны Өлүөчүктүүн иккиэн анараа олоххо кучуйуохтара. Быаламмыт. Бараары барбыт. Бэйэтин баҕатынан. Көстүбэт кэлгиэни биирдэ быһа сотон кэбистэҕэ. Бу кэбэҕэһин, судургутун. Баарга дылыгын. Эмискэ барыта ньим гынар.

– Бэҕэһээ киэһэ буллахтара. Хаһан… хайаахтаабыта буолла?

– Сарсыардааҥҥы дьыала курдук үһү.

Саҥа саҕаланан эрэри саба тутан кэбистэҕэ. Салгыытын атын кэриҥҥэ көрөөрү, атын кээмэйгэ бас бэринээри. Субу сайын Өлүөчүктүүн бэркэ тапсан сылдьыбыттара. Соторунан ол суох буолан хаалыа диэн ким сэрэйиэ баарай. Өлүөчүк саамай холкулара, дьоһуннаахтара этэ. Биир тыллаах, эппиэт киһи диэн чуо кинини ааттыахха сөбө. Үөрэҕэр ортоһуор да буоллар, чопчу ханнык үөрэххэ барыаҕын кимнээҕэр эрдэ былааннаммыта. Бэйэтигэр эрэнэрэ оччото. Түөрэҥэлээн хаамара, иҥнэх гынаат илии тутуһара, улахан-улаханнык көрө-көрө тугу эрэ омуннура кэпсиирэ бу баар. Баар буолумуна – күн бэҕэһээ олох оҥочотугар олорсон испит баар-суох атаһыҥ. Кини мөлтүүр түгэнигэр Өлүөчүк эрэ өйдүө, туох кыалларынан көмөлөһүө, өйүө-убуо этэ. Бэйэтэ мөлтөөн биэрбитигэр абырыах атас көстүбэтэх. Бэйэлэрин айдааннарыгар аралдьыйан тимирэн эрэргэ тирэх буолбатахтар. Кими да чугаһаппат, куота көтө сылдьар диэн матыыптаан. Оннук гынара сокуоннай. Охсууну ылбыт бэйэтигэр бүгэр. Улахан эбит – таптал, эгиэ. Барыта син ааһыа, орун-оннугар түһүө этэ. Оттон өлбүтү тилиннэрбэккин.

Бүттэ. Туолук букатын бүтэйдэ, бэйэтинэр аны кини бүктэ. Аанча айдаарар, төлөпүөн тырылыыр, ким эрэ кэлэр-барар. Бытаардыллыбыт киинэҕэ курдук.

– Нокоо! Биэрэҥ эрийэр дии, – Аанча онон манчыыктаан уолун бэттэх аҕала сатыыр.

Харда суох. Харан хаалбыт курдук. Саҥарыан санаата кэлбэт. Таптал да курдарбат буолбут.

– Биэрэ-Биэрэ диэн бэһирэн баран, эмиэ тоҕо тиэрэ эргийдэҕэй? Дьэ, муода оҕо дии. Умайаллара улгума, уосталлара түргэнэ. Үөрэнэ баҕас барар инигин?

Үөрэнэ. Һы, туох туһугар? Арай, Аанча хараҕын аалымаары, тахсан барыахха эрэ диэн. Барбатаҕына батарбат. Өлө да сыттаҕына өрө тардар ини. Өлө. Өлүө дуо кини эмиэ? Өлөр диэн ыраах, киниэхэ эрэ сыһыана суох өйдөбүл этэ. Ону санаан алдьаныаҥ дуо – олустаахай олохтон ордон. Өлүөчүк даҕаны олох олоруон баҕарбатах үһү дуо. Һылааба даҕаны. Онтубут итинник эргийэн таҕыстаҕа. Тото-тото ол-бу буолаллар диэн үрдүттэн үөҕэллэр. Туох туһугар олорорбутун быһааран, олохпутун бэрт дьон хайысхалаан биэриҥ ээ. Хантан, бэйэлэрэ да билбэт инилэр. Мээнэ олоруу мээрэйинэн барыта сөп курдук. Олор да олор. Аптамаатынан.

Акаары курдук үөрэн да үөрэн. Бантааһыйалыыр да бокуой суох. Сиэссийэ саҕана букатын буорайыыһылар. Атыттар син холку баҕайытык сылдьаллар ээ. Онтон-мантан устан син барсымалаһаллар. Ол дьонуҥ ааҕар саала, билибитиэкэ диэн ханна баарын да билбэт инилэр. Ааҕар туох куһаҕаннаах үһү. Туһалаах диэн ыйан биэрбиттэрин эрэ ыйысталлар. Ол-бу «буортулаах» кинигэлэргэ бириэмэлэрэ ордубат. Үстүүннээх усталларын улахан сах гыналлар. Онтулара өйдөрүгэр хаалар эрэ суох. Куоста аны үөрэҕинэн үлүһүйүөхчэ. Учуонай буолаары умсугуйара дуу, босхо үөрэххэ көһөрүөхтэрэ диэн кыһаллара дуу – киһибит кэлиҥҥинэн сүрдэннэ. Өссө ким эрэ үөрэҕин таһынан атыҥҥа кэтэхтэн үөрэнэр үһү диэн тыллаһар. Киһиргээн кини үс үөрэххэ киирэн иэдэйэрэ дуу? Үөрэх иннин хаһан ылаары.