– Туох эрэ муннарарыгар дылы буолан, – суоппар тугу да өйдөөбөт.
Суоллара да оһон эрэр суолга дылы.
– Сайылыкка тахсар суолга дылы буолан, – биирэ туустаан биэрэр.
– Уолаттар, мин өйдөөбөтүм. Тугуй, муннубут дуо? – Влас да тулуйбата.
Биир дьыалаҕа тахсыбыта, биирэ бииринэн миистикэлээх буоллаҕай. Антах иһилиннэҕинэ уос номоҕо буолар. Хас эмэ сылга биирдэ буолар ЧП-га тахсан иһэн мунан хаалбыттар үһү диэтиннэр. Эс, аһара дии. Уот ааныттан арыллыан баҕарбат дьыала буолуо дуо? Тыаҕа баҕас буруйдаах булуллуон сөп эбит. Киһи диэн ахсааннаах, ким тугунан тыынара биллэр. Ити өттүгэр төбө ыалдьыа суох этэ.
– Бу курдук бар да бар буолабыт дуо?
– Уонна хайыыбыт? Төннөөрү гынаҕын дуо?
Туох барыта иэстэбиллээх. Сэнээбиккиттэн сэттэҕин ылаҕын эҥин диэн этэллэр дии. Хара дьай хайаан хаалыаҕай, хаһан эмит харыгыттан харбатаҕын. Аҥаардастыы атаҕастаммыт, саҥарар быраабыттан быстыбыт билэрэ эрэ бэйэтэ, санаатынан саҥата. Туох инниттэн чуо кини манныкка тигистэ? Үчэһэ туолар, сэт-сэлээн ситэр диэн тыл эрэ дэгэтэ эбит. Иккиэн даҕаны бэтэрэнэн дьахталлар. Тоҕо кинилэри таҥара накаастаата? Көннөрү дьоло суох дьылҕатыттан кытары матарда? Хара дьай халыҥыыр, буруй-сэмэ дириҥиир, куһаҕан эмиэ сайдар. Ону кытары дьахтар ис санаатыгар атын туох эрэ сайдар. Маҥнай эйэнэн ити иирээкиттэн хайдах босхолонор туһунан тобула сатаабыта. Кини хаайыыга уктарар дөбөҥ да буолуохтааҕа. Биир-икки сылга үөһэ тыыныахтара. Онтон? Ол да дойдуттан төннөллөр. Киһилэрэ өссө ыар тыынынан ыанньыйан тахсан, тыыннарын иһиллиир ини. Киминэн эрэ илдьи кырбатан кэбиһиэххэ баара. Ол кырата бэрт курдук. Бэйэтэ гынарын курдук бэйэтин гыннаттардахха? Эттэххэ дөбөҥ. Хаайыы быһа да сиэтэр, итинтиҥ син эр киһи. Хайаан кинилэргэ кыайтарыай. Оттон өссө биир эр киһи баар дии. Хараҕа баайыылаах, кулгааҕа бүөлээх. Өйүн кытары өһүлэн кэбиспиттэрэ дуу. Ойоҕор биирдэ этэн көрбүтүн:
– Кэбис, хаһан кини итэҕэйиэн. Төттөрүтүн миигин буруйдуо. Кэбиис-кэбис, – диэн букатын буолумматаҕа.
Оттон бэйэтэ? Киһи өйүгэр баппат быһыыны итэҕэйбэт идэлээхтэр. Саата-суута кэм да дьахтарга түһүө.
Ити киһи мэлдьи итинник буолбатаҕа. Хаһыын эрэ атына. Оччотугар хаайыы маатыска дуо буруйдаах? Хаайыыттан даҕаны син этэҥҥэ эргиллэн кэлэллэр. Эҥин бэйэлээхтэр киһи тэҥинэн олороллор. Атын өттүгэр баайыылаахтара, туһунан каасталаахтара буолуо. Ол диэн атын. Арай, ол дьон өйдүө эбиттэрэ дуу? Кырдьык даҕаны. Чугас дьоҥҥуттан, хайа эрэ милииссийэлэртэн көмө эрэйэргин аастаххына, ол эйгэҕэ эрэнэргэр тиийэҕин. Киниэхэ синэ биир. Кыылы кытта кыыллыы сыһыаннаһыахха. Куһаҕан куһаҕан кутуруктаах. Ити киһи киһи да буолбатах. Киһи сиэрин, сирэйин былыр сүтэрбит өссө да киһи дуо? Баҕар, өйө бааллыбыта буолуо. Арыгы быһа сиэн. Өскө суукка биэрдэр, итинник бэрдииги таһаараннар, киһиҥ, хата, ууттан кураанах тахсыа. Өссө инбэлиит аатыран ас таһаарыа.
Сити санаа ытылҕана ньылтаа маҥан сирэйигэр күлүк буолан көстүбэтэ. Төрүү маҥан сирэйэ мааска буолан эрдэҕэ. Онтун биирдэһигэр эмиэ уларсыбыт курдук. Дьоппуон омук гейшалара сирэйдэрин туртаталларыныы биирин сирэйэ куру-кубаҕай. Биирэ маҥан, биирэ кубаҕай. Иккиэн саҥаран эппэттэр. Дьоппуон дьахталларыныы «суох» диири билбэттэр. Анарааҥҥылар лиэксикэлэригэр суоҕунан, маннааҕылар бырааптара суоҕунан.
Саха дьахтара тулуурдааҕын төрүүр дьиэлэр туоһулууллар. Саха дьахтара бэриниилээҕин омук дьонноро ордугургууллар. Саха дьахтара атаҕастаммытын классикаттан ааҕан билэллэр, батталлаах былыргыны сөҕө саныыллар. Саха дьахталларын сүүрбэ биирис үйэтээҕи мэтириэттэрэ дьүһүйүллүө эрдэ ини. Ол хайдах өссө сайдыахтарын билбэт буолбуттар ортолоругар «суох» диэн тылы умна быһыытыйбыт, аҥаардастыы атаҕастанарга үөрэнэн хаалбыт кыргыттар бааллар этэ диэн ким итэҕэйиэй.
Ол саҥата суох дууһаларынан ытыыр, санааларынан эрэ сарылыыр дьахталлар баалларын тухары үрдүлэригэр үҥкүүлээбиттэр үйэлэрэ уһуоҕа, киһинэн аахпакка киэптээбиттэр кэккэлэрэ кэҥиэҕэ.
Арыый эрдэ дуу, «суох» диэн тыл суостаахтык иһиллибитэ, хара дьай халбарыйыа, бэйэтэ-бэйэтигэр хатаныа этэ, баҕар. Куһаҕан арыт куттас. Атын куттастары кини булар. Өскө оннук эбитэ буоллар, куһаҕан үөһэ куһаҕан дьапталланан иһиэ суох этэ. Оччотугар Влас диэн былааһа суох саҕа санаммыт киһи ыҥырыкка тиийиэ суох этэ.
Төннөбүт диэн эбии муннулар. Күлүө эбиттэр – бэйэлэрэ түбэспит буолан, саҥаларыттан маттылар. Эбиитин Влас биири өйдүү биэрэн атын санааҕа ылларда. Били быстах-быстах түһүүрүгэр Агашата кылгас баттахтааҕа. Ол да иһин атыҥыраабыт эбит. Влас киһилии да түүлү түһээбэтэҕэ ыраатта. Милииссийэ түүлэ кытары киһиттэн ураты буоларын ама дьон билбэттэр. Түүнүн кытары түктэрини көрө үөрэнэн хаалан ол дьон кыһаллыбаттар. Ол диэн атын. Кириминээл, өлүү-сүтүү, куотуу-сырсыы. Оттон Агаша баттаҕа кырыллыбыта диэн туһа туспа. Түүл туһуттан бу үйэҕэ эрэнэн кэлбит киһитин бүтэйдии туохха эрэ уорбалыах муҥа дуу. Киһи эҥин эриэнин көрөн-көрөн кэллэҕэ. Оннооҕор буолуохтар киһи үөйбэтэҕэр тиксэллэр. Эҥин аанньал бэйэлээхтэр таҥараны кытары таҥнараллар.
Ис-иһиттэн иитиллэн ону-маны бары санаары гынна. Милииссийэ тыыла кытары тыҥааһыннаннаҕына туох үчүгэйдээх буолуой. Суох, кини Агашата оннук буолуон сатаммат. Ким баҕарар, киниэнэ эрэ буолбатах. Оттон бэйэтэ? Кини туһа туспа. Кини эр киһи буо. Эбиитин милииссийэ. Иһэ-таһа истириэс хаһан эмэ тахсыахтаах.
Тулуйуо этилэр өссө да уон оччону. Куһаҕаны түүнтэн эрэ кэтэһэ үөрэммиттэр били киһи күрүлүүр күнүс көрүлүүрэ киириэ эрэ дии санаабатахтара. Алҕас түбэһэ кэлбиттэрэ. Иккиэн бииргэ. Арыый да эрдэ кэлбиттэрэ буоллар… Ийэ киһи сүрэҕэ хайдыбыта. Сэрэҕэдийэр суола илэ буолан хаалбыта. Биирин кыыһа номнуо итинниккэ тиийбитэ сонно биллибитэ. Иккиэн биирдии кыыстаахтара. Саҥа улаатан эрэр кыргыттар ийэлэрин батан дуу, ситэ өйдөөмүнэ дуу эмиэ «суох» диэни умнары суоллаабыттар.
Хара дьай итинтэн ордук хайдах дириҥиэй. Атаҕастаммыт өссө хайдах атаҕастаныай. Аата суох алдьархай. Итинниги тиэрдэргэ анаан тыл тылдьыкка көрүллүбэтэх. Туох тыла наада. Санаа кытары халыып хайысхатыттан тахсан, быстах-быстах. Күлүм-күлүм. Онон-манан.
Итинник түгэҥҥэ икки дьахтар биир буолуо эбит. Игирэттэн истиҥ чугастыы буолбуттуу. Биирдик дьаһаныа, биирдик быһыыланыа эбиттэр. Өйүҥ хайа эрэ хараҥатыгар, санааҥ хайа эрэ дириҥэр саспыт суостаах суоллар күүскэр күүс эбэллэр. Туох да бэйэлээҕэ тохтоппотун төлө биэрэллэр. Оннук тиһэх эрэсиэрбэ искэр баарын билбэккин. Ол түҥ былыргы сүдү күүс туохха тиэрдиэн сэрэйбэккин. Кыл мүччү түгэҥҥэ барыта оҥоһуллар. Онно туох да үөрүйэҕэ, бэлэмэ, кыаҕа наадата суох. Бэйэтэ тахсар. Билбэт бэйэҕиттэн тахсар.
Ол күүс хас эмэ хос күлүүстээх. Онно тиэрдэр суол үйэ тухары муннарыылаах. Киһи үксэ иһигэр оннуктааҕын арыйымына сирдээҕи эргиирин ааһар.
Ол күүс төлө көтөр түгэнигэр туох да бэйэлээх сокуона, сиэрэ-туома, кэлгиэтэ харгыс буолар кыаҕа суох.
Киһи бэйэлээх бэйэтэ онно утары турар кыаҕа суох.
Киһи бэйэтин билбэт.
Билбэтиҥ буруйтан куоттарбат.
Куһаҕан биирдэ баар буолан хаалбат. Кыраттан иитиллэр. Ол саҕана эрэ саба тутуохха сөп. Ону мүччү көттөҕүнэ куһаҕан дьулааҥҥа кубулуйар, туох да бэйэлээҕэ тохтоппот буолар.
Хайа да суут – санаа буоллун, судаарыстыба киэнэ буоллун, хайа да сокуон – суобас киэнэ буоллун, суруллубут да буоллун, ол кэннэ кыайан үлэлээбэт.
Оттон куһаҕантан куһаҕан эрэ төрүүр. Онно сутуллан санааҥ кытта куһаҕаны суоллуур. Санаанан да оҥорбуккун дьиҥнээх курдук саныыгын. Саатар санаанан куһаҕаны уодьуганныыгын.
Муммут милииссийэлэр мучумааннара диэ. Ойоҕос суолтан аттаахтар биирдэ баар буолан хааллылар. Влас бэйэтин санаатыгар буолан өйдөөмүнэ да хаалла. Сыарҕалаах аты хартыынаҕа эрэ көрбүтэ быһыылааҕа. Алҕаска ааспыт үйэ саҕаланыытыгар тиийэн хаалбыкка дылы буолан.
– На ловца и зверь бежит.
– Ити дьонтон ыйытыахха буо суолу.
– Һок!
Айан суолугар биирдэ баар буолан хаалбыттар соһуйбуттара оччото дуу – төттөрү ыстаннардылар. Аттара сиргэннэҕэ дуу?
– Тоҕо сүрэй дыа.
– Ити дьону куоттардыбыт да бу дойдуттан тахсарбыт саарбах.
– Сырсарга буо.
– Батыллар инибит.
– Оччоҕо тугу предлагайдыыгын?
– Биир аты ситиэхпит суоҕа диэтэҕиҥ дуу.
Милииссийэни көрөөт үргэр диэн туох аатай. Ол аата… Влас билэр ахан туруга манна кытта ситэн ыллаҕа үһү. Аанньалаах дьон милииссийэттэн куоппаттар. Куорат уулуссатыгар өссө син этэ. Мигалканы көрдүлэр да инистиин быһыытынан бытарыс гынар уолаттары саныы биэрдэ. Ол дьонуҥ билэр буолан куоталлар. Милииссийэҕэ түбэһии тугунан эргийиэҕин эттэрэ өссө өйдүүр буолан. Буруйдаах туһа туспа, көннөрү да киһи далбы таарыллыан сөп ээ. Истириэһи итинник эмиэ таһаарааччы Влас билэн эрдэҕэ.
– Ханна ыраатаары ыстаннардахтарай.
Аттаахтар биир хонуу оҕотун нэһиилэ туораатылар. Икки киһини милииссийэлэр тараччы тутан ыллылар.
– Кимнээхтэргитий?
– Оттон… бу эргин дьоммут.
– Тоҕо куотаҕыт, акаарыларгыт дуу?
– Оттон…
– Аппыт сиргэннэ, – биирэ биирин ситэрэр.
Өссө игирэлэр буола-буола.
– Ханна баран иһэҕит?
– …-ха.
– Сирдьиттэр бэйэҕитинэн тиийэн кэлбиккит. Хантан иһэҕит?
– Ээ, биһи… ити…
– От тиэйэн иһэбит ээ, – аны биирэ сытыырхайар.
Маҥнай утаа хайдах буолуохтарын билбэт курдук тутталлара. Аныгы үйэҕэ абааһынан буолбакка, милииссийэнэн да куттуохха сөп эбит. Онтулара милииссийэлэр да дьоннор дии санаан, чобуоххайыах курдуктар.
– Сыарҕанан бытырҕатан төһө бэйэлээҕи тиэйэҕит? – суоппар мыыммыттыы сыарҕа диэки көрөн ылар.
