Венера Петрова – Дьулаан чуумпу (страница 8)

Били чуумпуттан туох да ордубата. Дьон онон эрэ олорор курдук. Милииссийэлэр эбилиннилэр. Үс киһиэхэ кыайтарыа суох быһыы. Игирэлэр билиммиттэрэ бүрүчүөм, Бүргэс өлүгэ буолара быһаарыллыбыта бүрүчүөм – быһылаан биир эрэ буолбатах ээ. Киһи өйүгэр баппат быһыы. Бу тухары чуумпутук, туох эмэ баарын да иһин, бэйэ ыккардыгар быһаарсан син олорбуттара ээ. Кыра дьыала аайы тугун эмиэ милииссийэлэнэн диэн буолара. Хас охсуспуту, кыралаан кып гыннарбыты, түннүгү солообуту, ойоҕун кырбаабыты, бэл, хайа эрэ саарбах дьахтары атаҕастаабыты үҥсэн истэххэ, кимнэрэ ордор? Барыта миэстэтигэр өтүүктэнэн, милииссийэ субуоткатыгар кыттыһымына хаалан иһэрэ. Туох да буолбатаҕын курдук, уу чуумпутук олорбуттара. Бүгүн кэлэн биир-биир ол хостонон истэ. Ыйыттылар эрэ диэн, Халадьыастар сиэннэрин хас хардыыта ааҕылынна. Дьыала өссө дириҥиэх курдук чинчилэннэ. Үтүктүһэ-үтүктүһэ тылынан оонньоотулар. Кырдьаҕас Халадьыастар дьиэлэригэр бүктүлэр. Оҕонньордоох эмээхсини аһынар ааттаахтар да, кинилэр аһара атаахтатан итинниккэ тиэртилэр эҥин дэтэлээтилэр.

Сорох сууттааҕар-сокуоннааҕар ордук дьон саҥатыттан саллар. Ол иһин биирин үксүн баар дьыаланы үҥсүмүнэ хаалларан иһэр. Тыл диэн тыл. Тулуйа түстэххэ, дьон саҥара сатаан баран син тохтуур. Уонна сороҕу туох да бэйэлээх тыла хотуппат. Бэйэҕиттэн буоллаҕа. Халадьыастар эрэ бүкпэтилэр, куһаҕан чуумпу хаатыйаламмыт дьиэтэ эмиэ иһийиэҕинэн иһийдэ.

Сиҥнэн эрэр умуһахтан суулааҕы булан тыллаабыт уолаттар букатын дьоруой тэҥэ сананнылар. Кинилэр иҥэ-бата сатаан онно киирбэтэхтэрэ буоллар, өлүк өссө хас сыл хата сытыа биллибэт этэ. Оччотугар милииссийэлэр тахсыа суох этилэр. Бүргэс эрэйдээҕи булуллубат сиригэр кистиэ этилэр. Кыракый дэриэбинэ икки олохтооҕо сурахтыын сүтүө этилэр.

Биир сырыынан икки өлүгү булбут милииссийэлэр биирдэ баҕас хайҕаналлар ини. Кинилэр муна оонньуу сылдьан алҕас түбэспиттэрэ эрэ ахтыллыбат. Таах да дьиктитик муммуттара. Баардаах булларар эбит. Инньэ гынан Бүргэс киһилии харалынна. Оттон иккис өлүк кимэ сол биллибэт. Суу иһигэр суу, кэлгиэ үөһэ кэлгиэ – эмиэ Бүргэс курдук. Аптамаатынан игирэлэр балыллыах курдуктар. Умуһахтан булуллубут киһи хараара хатан, кумуччу кууран букатын муумуйа буолбут. Былыр умуһаҕы үйэлээхтик уонна кичэйэн оҥороллор эбит. Ол иһин ити кимэ биллибэт киһи ымыйбатаҕа, көннөрү хаппыта эрэ буолуо дуо? Хаһан өлбүтүн хараххынан көрөн хайдах быһаарыаххыный. Оттон кимин хайдах билэллэр? Ким да буолумматын иһин, баһылыгы хаайан көрдөрбүттэрэ – ыраахтан билбэппин диэтэх буолла.

Өлүк кириминээлинэй суоллааҕа биллэр. Уонна тоҕо кистиэхтэрэй? Игирэлэр? Итиччэтигэр ити уолаттар дьыалара өссө дириҥиир. Эрдэттэн киксэн баран, хас да буолан оҥорбут аатыраллар. Өссө биирдэ эрэ буолбатах. Бүргэһи дьаабылаабыттарынан оҕустахха, ити да киһини хайдах кэбилээбиттэрэ биллибэт.

Киһи барыта билээҕимсийэр, бэйэтин милииссийэ саҕа сананар.

Ким буолуой ити – иккис суорума суолламмыт? Туора киһини тоҕо чуо итиннэ кистээтилэр?

Дэриэбинэ да кыра. Киһи ахсаана да биллэр. Ким, ханна, хаһан барбыта-кэлбитэ ааҕылынна. Оттон бары баарга дылылар.

Игирэлэр иккис дьыалаҕа билиммэттэр үһү. Дьон истибитэ-билбитэ эрэ баар буолар. Бу күннэргэ онон эрэ олорор курдуктар.

Арыый атын сирэ эбитэ буоллар, кыратык үлэлии түстэххэ, оннооҕор буолуоҕу бэйэлэригэр ылыныа этилэр. Оттон манна бары-барыта биллэр. Икки дьыаланы сэргэ силиэстийэлиир Влас илиитэ кэлгиэлээх. Оннооҕор уонча дьыаланы биирдэ сүктэрээччилэр. Син ортотунан көрдөрүүнү оҥорор этэ.

Син биир барар уолаттарга айбакаат эҥин наада буолуо. Халадьыастар эрэйдээхтэр ууга-уокка түстүлэр. Айаҕалыы сатаан, Атлааһаптарга кытта тиийэ сырыттылар. Баарычча муннунан да, айаҕынан да тыыммат. Кийиитэ дэнээччи Натааһаттан да мэһэйдэтэр быһыылаах. Онтуон буоллаҕына таба туттарбат. Үлэттэн ордубат дииллэр да, үлэтигэр да булбатылар. Куота көтө сырыттаҕына да көҥүл. Аатыгар эрэ аҕалаах игирэлэргэ уонна ким көмөлөһүөй. Босхо айбакаат төттөрүтүн сыл эптэрэр ини. Үчүгэй айбакаат богуоданы оҥоруон сөп дииллэр. Уонна судьуйа билэр буоллаҕа. Аҕа курдук аҕалаах оҕолоро эбитэ буоллар, итинникккэ тоҕо тиийиэхтэрэй. Оҕонньордоох эмээхсин аан дойдуну буруйдаан аһыыларын намырата сатыыллар. Арыгы буруйдаах. Ити Бүргэс тоҕо да ити оҕолору иһэрдэ турбута буолла. Бэйэтин тэҥнээхтэрин кытта иһиэҕин дуу, хайдах дуу. Ол да иһин түүл-бит мөкүтэ. Һуура билигин кэлэн түһээбит аатырда. Уонна көрөн турбут суох. Ол киһи урут буулаабыт үһү курдук.

– Арай, чахчы ити оҕолор аҕалара Онтуон буолбатын? Арыйаан, арай, буоллун? – эмээхсин үөйбэтэх өттүттэн киирдэ.

– Оттон этэ сатыырым дии. Ол дьонуҥ эмиэ игирэлэр дии.

– Ол да иһин ити уолаттар… Аҕаларын суолун батан, хаайыы дьоно буолуох муҥнара дуу?

– Хаайыы диэн хаанынан бэриллэр ыарыы үһү дуо? Таах да арыгыны батан иһии бэриллэр быһыылаах.

– Биһиэнэ биһиэнин курдук. Киһи баранан… Арыйаан буолан…

– Ол саҕана Арыйаан да киһилии киһи этэ. Оҕолор этэ буоллаҕа.

– Оҕобун диэбэккэ оҕо оҥоро турбут.

– Оттон инньэ диэн хайыахпытый, буолуохтаах буоллаҕа.

Куһаҕан чуумпуну эрэ үрэйэ сатаан кырдьаҕастар саҥара-иҥэрэ сатыыллар. Күҥҥэ көрдөрбүт кыыстарын сүтэрэн баран хас сыл айманнылар этэй? Өссө ити игирэлэр хаалан, кинилэри киһи-хара гынаары олоҕу тутуспуттара. Оттон билигин? Онтуларыттан кытары илии соттон хаалан баран хайыыллар? Саас да ыраатта.

– Саатар соруйан анарааҥҥы игирэлэр ааттарын биэрбитэ. Онтуон да Арыйаан – атын аат суоҕар дылы.

– Онтон атын биллиминэ да хаалыа этэ. Биир дэриэбинэҕэ билэр тухары иккилии игирэлэр бааллар. Онтуон да Арыйаан, Арыйаан да Онтуон.

– Оҕолор курдук доҕордоһон-хайаан итинниккэ тиийбиттэрэ буоллар, өссө син этэ.

– Биһиэннэрэ уора-көстө, көссүүлэһэргэ дылы буолан.

– Биһиги бэрт диэбэппитин билэн ини.

– Төһөтүн да иһин.

Отур-ботур кэпсэтии аайы куһаҕан чуумпу кыһаллыбат. Кини обургу буулаабытын ыһыктыбат.

– Муумуйа курдук этэ.

– Хап-хара.

– Хатан хаалбыт.

– Ноо, кырдьык, ынырык чэпчэки этэ.

Уолаттар өргө диэри итинник кэпсэл оҥостубуттара.

– Аныгы оҕолор куттамматтара да бэрт.

– Түүллэригэр киириэ ини.

– Киинэ ити буортулаата. Онно оннооҕор буолуох көстөр.

– Ону көрө үөрэнэн хаалан туохха да дьыалайдаабаттар.

Оҕолору мөҕүттэллэр да, бэйэлэрэ даҕаны ол эрэ туһунан кэпсэтэллэр. Кырдьаҕас өттө эрдэттэн биттэммит аатырда.

Маҥнай булуллубут өлүгү милииссийэлэр илдьэ барбыттара. Кимэ биллибэтэ хас киһини аалан, кэпсэл ол эрэ туһунан.

– Ити милииссийэлэр куһаҕан да үлэлээхтэр. Хас өлүгү тутан-хабан.

– Үлэлэрэ буо, үөрэнэн хаалаллар үһү.

– Оннооҕор киһи уҥуоҕун хаһар үлэлээх учуонайдар бааллар дии.

– Былыргы үйэтээҕини буола-буола.

– Бу да диэки хаспахалаабыттара. Кэлин үбүлэммэт эҥин диэннэр тохтотулар быһыылаах.

– Ии, тохтоотуннар. Ону-маны сөргөйөн кинилэр куһаҕаны күөртүүллэр.

– Аньыы буо, кырдьык.

Көстүбэт дьон кэпсэтиилэрэ күөдьүйэн кэлэ турар. Ол ити дэриэбинэҕэ кими эрэ, кимнээҕи эрэ дуу, уотунан хаарыйар курдук. Куһаҕан чуумпу курдуу иилиирэ дуу, дьон тыл ситэн кэлэр куттала дуу – хайата ордук куһаҕана билиҥҥитэ биллибэт.

Влас бэлэм сылтах куораттыыр буолла. Муумуйа дэнэ охсубут өлүгү илдьэ. Онно да өтөр быһаарыллыбат дьыала буолуо. Оттон биир дьыалата бэрт түргэнник силигэ ситтэ. Игирэлэр, хата, биири этэллэр. Атын-атыннык туойан дьыаланы ытыйбатылар. Баар аата баар. Аһаабыттар. Атааннаспыттар. Саалаах тахсыбыт киһини самнарбыттар. Соннук ыстаадьыйаҕа хаалбыта буоллар, уолаттар дьыалалара син бэтэрэнэн буолуох эбит. Бэйэни көмүскэнэн эҥин охсубуппут диэн турдаллар, тугу булуоҥуй. Туоһу суох. Ону баара бу бэдиктэриҥ салгыы кэйгэллээбиттэр, кистии сатаабыттар. Кыратык миистикэ кыттыспатаҕа буоллар, игирэлэриҥ букатын да ууттан кураанах тахсыа эбиттэр. Син хаһан эмит дьыала күөрэйиэ эбитэ буолуо да. Баҕар, соннук хаалыа этэ. Тылгын эрэ күлүүстээ. Суох, мантыларыҥ атыннык дьаһаммыттар. Дьиикэйдэрэ оччото дуу, акаарылара оччото дуу? Арыгы түҥ-таҥ ыыталаата ини. Билигин сокуон атын. Арыгы испитиҥ дьыалаҕын өссө эбии дириҥэтэр. Урут испитим, тугу да өйдөөбөппүн диэтэргин, буруйтан мүччү көтүөххүн сөбө. Эҥин куһаҕаҥҥа далаһанан буолар арыгыны испит син биир иһэ турар.

Иккис дьыала иннэ-кэннэ биллиэр диэри игирэлэр дьылҕалара салгыҥҥа ыйанар. Төһө билиммэтэллэр, син биир уорбаланаллар. Аптамаатынан. Барытыгар буруйдаах скотч. Таах да ити абыраллаах тэрил туохха барытыгар туһаныллар. Ол эрэ үһүө – икки дьыала майгыннаһар өрүттээхтэр.

Барыта бакаа салгыҥҥа ыйанар. Өлүк кимэ билиннэҕинэ, туохтан өлбүтэ быһаарылыннаҕына эрэ, дьыала оннуттан хамсыа. Өссө дириҥиир дуу? Барыта судургу курдук да, Влас саарбахтыыр. Саарбахтыыр диэн кини үлэтин биир өрүтэ. Көстөн турары кытары итэҕэйбэт буолуохтаах. Агаша, арай, чахчы баттаҕын кырыттарбыт буоллун? Оччоҕо кини түүллээх дуо? Били муна сылдьан игирэлэри көрсө түһүөҕүттэн миистик буолаары гыннаҕа дуу. Миистик милииссийэ – уустук кэмбинээссийэ.

Влас Васильева суох куорат, дьэ, хайдах олордуҥ? Эн искин-таскын төһө да биллэрбин, син биир суохтуу саныыр эбиппин. Мин куоратым. Куоракка киирэн иһэн Влас, бэл, сирэйдиин сырдаата.

Куорат диэн куорат. Бэйэтэ тыыннаах организм. Күннэтэ сайдар, кыралаан уларыйар-тэлэрийэр, тупсар. Туох да бэйэлээх кириминээлэ ону кыайан кэрбээбэт. Туох да диэбит иһин, үчүгэй олоххо үгүс.

Куоракка чугаһаатын кытары суотабайа умайа сыспыта. Кини кэлэн иһэрин куорат милииссийэтэ барыта билбитинии. Арай, Агаша сэрэйбэт. Сотору төннөрө буолуо, суол эҥин алдьаныа. Онон, хас күнүн толору туһаннаҕына сатанар.