Венера Петрова – Дьулаан чуумпу (страница 7)
Кырдьык даҕаны, биир бугул баар дуу, суох дуу. Влас от-мас тиэмэтигэр нуул да буоллар, оту муодарҕыы санаата. Биир коза туһугар түбүгүрэн эрдэхтэрэ дуу.
– Ээ, оттон тобох-ибэх.
– Оннук-оннук.
– Чэ, уолаттар, ыйан кулуҥ, …-ха ханан тиийэбит?
– Оттон ол диэкиттэн иһэҕит дии.
– Хайдах? Биһиги улуус кииниттэн иһэр этибит.
– Суох, тиэрэ иһэҕит.
– Оччоҕо бииргит сирдээтин. Массыынаҕа олорус. Эн дуу, эн дуу.
Игирэттэн хайаларын сирдьит оҥостуохтарын билиминэ, мух-мах буоллулар.
– Эс, биһиги атын сиргэ барабыт! – игирэлэр биир тыынынан эттилэр.
Тылынан ыйдара турдахтарына, Влас сыарҕаҕа чугаһаата. Игирэттэн биирэ сирэйэ-хараҕа уларыйбытын бэлиэтии оҕуста. Сыарҕа массыына буолбатах, тугу кистиэҥ буоллаҕай.
– Чэ, биһиги ыксыыбыт, – биирэ бииригэр имнэнэн сыарҕа диэки дьулуһар.
Влас иһигэр итини сөбүлээбэтэ. Куоракка үлүбүөй массыынаны чүүччэйэбин диэн эҥини булбут түгэннэрин саныы биэрдэ.
– Чэ, бардыбыт, күн да ыраатта, – суоппар милииссийэ дьонун тиэтэтэр. Влас тугун гыныан булбакка тэпсэҥниир. Манна куорат буолбатах.
– Оккут тобоҕо дуо бу?
Игирэлэр саҥарбаттар.
– Бардыбыт, Влас!
Дьоно массыынаҕа олорбуттар.
– Ыраахтан тиэйэҕит дуу?
Влас ынан кэлэр. Игирэлэр сол саҥарбаттар.
– Влас!
– Тоҕо саҥарбаккыт? Көр эрэ бу диэки! Арыгы сыта мааны дии.
– Чэ, чэ, барыаххайыҥ.
– Ханна арыгылаатыгыт? Кимнээхтиин? Ааккыт-суолгут, этэ охсуҥ!
Милииссийэлэр киһилэрин өйдөөбөтүлэр. Бу ыксаллаах дьыалаҕа баран иһэн, соруйан гыммыт курдук, тоҕо эмиэ ити дьону хатыстаҕай. Испит да буоллуннар ээ, иһимэҥ диэн сокуон суох. Куораттааҕы куонарын хаһан кини ыһыктар. Влас Васильев туһунан сурах бэйэтин иннинэ кэлбитэ. Бүтүн куоракка баппатах манна сүгүн сылдьар үһүө. Таах да үлэтигэр олох аас этэ дииллэр. Ол да иһин иҥнэн сырыттаҕа. Онтон атын ОСБ эҥин тобуктаппыта ыраатыа этэ.
– Туруҥ диибин! Түргэнник!
Тоҕо сүрэй. Влас эдэр милииссийэлэргэ образцовай-показательнай чүүччэйиини көрдөрөөрү гыннаҕа дуу. Көннөрү рейдэ кэмигэр тугу да гыналлара суох сылдьаллара эбитэ буоллар өссө син этэ. Онто да суох хойутаатылар. Быһылаан буолбут сириттэн оройуоҥҥа эрийэн ырааттахтара. Бэйэлэрин көрдөтө дьону ыыталлара буоллаҕа.
Куорат милииссийэтин киэптээһинэ итинэн эрэ бүппэтэ. Игирэлэртэн биирин саҕатыттан харбаан сууллары тардыан ыккардыгар игирэ аҥаара атын кымньыылаан кэбистэ. Ону эрэ кэтэһэн турбут курдук, Влас биир игирэни массыынаҕа симтэ уонна:
– Гаастаа! – суоппарга хаһыытаата.
Итиччэни көрөн баран, тоҕо да туран биэриэҕэй – игирэ аҥаара куота сатыыр. Милииссийэлэр обургулар өйдөрүгэр туох көтөн түһүөн ким билиэй. Ситэ баттыыллар.
– Тугу тиэйэн иһэҕит?
– От.
– Бу эмиэ от дуо?..
Икки маннааҕы милииссийэ хамнаабат хартыыҥка курдук хатан хаалаллар. Нэһиилэ өй ылан өссө биир игирэни кэлгийэллэр.
Скотчунан эргитиллибит өлүк туһуттан дэриэбинэлээн испиттэрэ, онтулара кэтэһэ сатаан баран бэйэтэ тиийэн кэлбит диэх курдук. Оччоҕо игирэлэр көннөрү куучардар дуо? Ону билэр уустук үһүө. Дьэ бэйэтинэн буола түспүт Влас саарыыр. Бэйэтин үлэтин истиилин уот ааныттан арыйбат буо.
Хайыахтарай, игирэлэр син биир сирдьиттииллэригэр тиийэллэр. Мигалкалаах массыынаны батыһа Влас атынан көтүтэр. Милииссийэ киинэҕэ эрэ харса суох үһү дуо, кини дьиҥнээххэ даҕаны киһи сатыырын барытын сатыыр. Ат буоллун, атын буоллун – Влас сатаабатаҕа диэн суох.
Сити иһэн син саныыр. Хайдах эрэ өйдөммөт. Хайа эрэ дэриэбинэҕэ кимэ биллибэт өлүк көстөр. Ону өссө уораллар. Өйгө баппат суол диэтэҕиӨ. Кэллэ кэлээт манныкка эрэ түбэһиэм диэбэтэҕэ. Наай гыннар күлүгээннэри кытта сэриилэһиэм диэн ностуруойкалааҕа.
Ити аата буруй аараттан арыллан хаалар дуо? Өлөрбүт дьон эрэ өлүгү уорар буоллахтара. Эс, судургута бэрт ээ. Иннэ-кэннэ биллибэт силиэстийэҕэ эриллиэм диэбитэ баара. Буруй син биир арыллыахтаах. Ол эрээри ити курдук ааһан иһэн алҕаска арыллара омуота бэрт ээ. Оскуола оҕолоро булбуттар үһү диэн буолбута. Оннук умуһахха көрүүтэ-истиитэ суох хаалларбыттара эбитэ дуу. Ону тоҕо уордулар? Эрдэттэн дьаһаммакка тугу саныы сылдьыбыттарай? Умуһахха үйэ-саас тухары ким да киириэ суоҕа диэбиттэрэ дуу, кэлин дьаһайаары хаһаанан сылдьыбыттара дуу? Муммут милииссийэлэри кэтэһэ сатаан баран, улуустатан испиттэр диэххэ айылаах. Ыйытыктары боротокуола суох ыйаан да диэн. Өйү ыраас тутуохха. Уларыйбыт бүрүчүөскэ эмиэ көстөн кэллэҕэ үһү. Бэйэ тырагыадьыйата сүүс төгүл ыарыылаах. Онтон атына кини үлэтэ. Ону барытын чугастык ылынан истэххэ, бырахтарарыҥ ыраахтан буолбат ини.
Кини кими эрэ тиэйэн иһэр. Киһи эбитэ буолуо кини да. Арай, ити мумматахтара буоллар, олох да аасыһан хаалыа эбиттэр дии. Милииссийэ саҕа эрэйэлиис диэн суоҕа буолуо эрээри, кинилэр да үлэлэригэр миистикэ кыттыһан ылар. Бэйэтэ арылла сатыыр бөрөстүпүлүөнньэ диэн эмиэ баар. Кыраттан сылтаан эмискэ арыллар. Кыра ымпык хараххар көстөн кэлэр. Эбэтэр дьыала быһаарыллыыта бэйэтэ тахсан иһэр. Силиэстийэ диэн өй үлэтэ. Ол эрээри арыт өйү сынньата сылдьар кэмҥэр бэрт судургу эппиэт хантан кэлбитэ биллибэккэ баар буолар. Арыт ким эрэ санаата буолбакка бэйэтинэн тиийэн кэлэр. Эбэтэр өтөрүнэн көстүө суох туоһу суобаһа оонньоон барар.
Төһөтүн да иһин итиннэ туох эрэ син баар. Оннооҕор Влас курдук кииллийбит киһи ону иһигэр билинэр. Айахтатан киирэн биэрбэтэр да. Аҥаардас суруллубут сокуонунан, үрүт-үөһэ үөрүйэҕинэн буруй арыллыбат. Ити туһугар туох барыта туһалаах. Саҥа дьыалаҕа ылыстыҥ да, искэр туох эрэ холбонор. Уонна хаһан бүтэн кумааҕыга тиһиллиэр диэри олоҕуҥ олордьу онно эрэ ананар. Эн утуйа да сыт, итирэ да сыт – холбоммут мэхэньииһим үлэлиирин тохтоппот. Сонордьут, суолдьут ону өйдүөн сөбө дуу. Таах да, милииссийэни милииссийэ эрэ өйдүүр.
Игирэлэр буола-буола. Эдэр уолаттар. Эҥин-дьүһүн буолаллара түргэн. Бөрөстүүпүнньүк диэн бэчээт сүүскэр турбат. Милииссийэ да кинини сытырҕаан билиэ дуо.
Субу аҕай барбыт массыынаны суоллаан тиийэр ини. Тула тыа. Туох да суох. Кыһыҥҥылыы кырыа дойду. Саас сибикитэ ханан да суох. Өлүктүүн баҕастыын аны кини муннаҕай.
Оннооҕор буолуоҕу көрөн кэлбит Влас хайдах эрэ саллыахча. Саатар бу ат сыылан бүгүн тиийэр эрэ суох.
Хаар, хаар хаачыргыыр, сыарҕа маһа кыычыргыыр.
Агаша уларыйан хаалбыт.
Һуу! Ити ыккардыгар нуктаан ылбыт эбит дуу. Ким эрэ саҥатын истэргэ дылы гыммыта. Эс, наһаа дии. Түһээтэ ини. Ат киһилии саҥарыан остуоруйа буолбатах, сууламмыт суланыан миистикэ буолбатах. Утуктаан быһа сытыйан хааллаҕай.
Тула өттүм тула хаар. Бүппэт хаар. Хаарыан хаар.
Киһи хараҕа саатар. Уута кэлэр. Хаар.
Эмиэ! Влас сатанымаары гынным диэн хараҕын ньухханар. Бу иһэн аны эмиэ мунуо. Тугу эрэ атыны саныахха. Кыргыллыбыт баттахтаах Агашаны дуо? Сакааһынан санаабаттар. Туох эрэ үчүгэйи саныахха. Үлэттэн атыны. Ойохтон атыны? Ама, дьахтартан атын астык бу аан дойдуга суоҕа буолуо дуо?
Аралдьыйбатаҕа ырааппыт. Үлэнэн эрэ олорор үчүгэйгэ аҕалбат. Үлэттэн дьоллонор үйэ буолбатах быһыылаах. Эн үлэлээ-үлэлээмэ, кинилэр үлэлэрэ хаһан да бүппэт. Үчүгэйэ үллэн испэт. Үтүө бэйэлээхтэр үлэлэрин түмүгүттэн астынар үһүлэр. Ити баар аралдьыйбыта. Биир кэм биир. Ол да иһин үчүгэй үлэлээхпин диэн өҥнөр биир да милииссийэ суох. Инньэ диэбэттэр, ити үлэ син биир былдьаһык.
Арай, эмискэ атын үлэ көһүннүн? Эбэтэр букатын атын дьылҕалаах буоллун? Муҥун ытыыр милииссийэ биирдэ ах барар. Ити киһи ымсыырбат диир үлэтин эйэнэн туран биэрбэт. Эмиэ дьикти диэтэҕиҥ.
Хаар, хаар хаачыргыыр, сыарҕа маһа кыычыргыыр. Биир дьоло суох милииссийэ иннин хоту айанныыр.
Хаар, хаар хаачыргыыр, сыарҕа маһа кыычыргыыр. Биир дьон тэҥэ олорорун ордорон, бэйэтин суолуттан туораабыт тиһэх суолугар айанныыр.
Били этэр дэриэбинэлэрэ дьэ көһүннэ быһыылаах. Былаахтаах дьиэ диэки сыҕарыйан иһэр буоллахпыт.
Айан суолуттан туора турар дэриэбинэ чуумпута диибин диэн. Сөҕөн ыт да үрбэт. Ама бу барыта сымыйа чуумпу буолуо дуо?
Былаахтаах дьиэ бу кэллэ. Милииссийэ массыыната суох.
– Умуһахха барбыттара.
Тугу-тугу туойаллар, суута-силиэстийэтэ суох кистээри дьаһаналлар дуо? Влас аччыктаан дуу, сылайбыта таайан дуу дуу-даа курдук. Бу тухары сылдьыбыт суола этэ. Утуйбакка, амтаннааҕы аһаабакка. Итинэн буоллаҕына, биэнсийэҕэ тахсыыһы.
Хаһан Влас аһаан эҥин хараҕа сырдыар, дьыала дьиҥин төбөтө биллиэр диэри балайда бириэмэ ааста. Кинилэр хас буолаллар? Үүт уурар былыргы үйэтинээҕи умуһаҕы чинчий да, сибиинньэ көрөөччү өтөҕүн чүүччэй да, игирэлэри ыххай да. Бүргэс эрэйдээҕи өлөрбүт тэриллэрэ да элбээн таҕыста. Игирэлэр итирбиттэригэр оҕустаран дуу, аараттан алҕаска тутуллан хаалбыттар. Онтон атын Бүргэс сурахтыын сүтүө этэ. Тура тулаайаҕы ким сүтүктүөй? Төрүү дьиктилээх киһи быралгы баран да хаалыан сөбө. Ол Москубаны Москубанан барарыгар кимиэхэ да дакылааттаабатаҕа. Уонна урут күһүн-саас сири-дойдуну кэрийэ баран хаалар идэлээҕэ. Онно балыйан кыһаллыа суох этилэр. Арай, сибиинньэлэрэ сир-халлаан ыккардыгар хаалбыттарын дьиктиргиэ эбиттэрэ дуу. Ити хаһаайыстыба эҥин тэринэн, дьэ киһилии олорон испитэ ээ. Урукку өттүгэр киһи өйдөөбөт ыччата этэ. Баардаах буолуон сөбө да, көрө үөрэммит киһиҥ дьоҕурун соччо итэҕэйбэккин. Онон, дьыала алҕаска арыллан эрэр. Игирэлэр Бүргэскэ аараабыттарын ким билиэ этэй. Уолаттара сүтэ сылдьыбыттарын кырдьаҕас Халадьыастар тоҕо быктарыахтарай. Сыарҕа суолун айылҕа бэйэтэ өтүүктүө этэ. Туран-туран баран эмискэччи ириэрээччи.