Венера Петрова – Дьулаан чуумпу (страница 5)

– Экстрасенспын дэнэриҥ. Дьэ, тоҕо өлөр быаттан эн киһи мүччү көппөтүҥ? Билэ-билэ өлө сатаатыбытыҥ дуо? – онтуларын быыһыгар өлөн эрэр киһини ыххайаллар.

– Өлөр өлүү иннигэр бары биирбит. Ыйааҕыҥ дуо, биһиги?

Тугу саҥаралларын билбэттии ону-маны бары тыллаһаллар. Саха куттас. Куттал субу суоһаатааҕына, эр хаанын киллэриэ. Оттон ол-бу көстүбэттэн, бэл, күлүктэн сүрэҕэ хайда сыһыа. Оччотугар маннык быһыы тоҕо тахса турарый? Сахатыттан-кимиттэн тутулуга суох киһи ис дириҥэр куһаҕаҥҥа тиллэр туох эрэ инистиин баар дуу? Туох эрэ сылтахтан ол мэхэнииһимэ үлэлээбитинэн барар дуу? Ол дириҥҥэ кииримининэ, ортоһуордук олордорбут. Өлөрүмүнэ-өлүмүнэ бэйэ чааһыгар кыл-мүччү тиийдэрбит.

– Москубаны Москубанан эргийэн кэлбитиҥ, бэртэри кытта тэҥҥэ күрэстэспит үһүгүн. Ама, тугу да биттэммэтэҕиҥ, сибикилээбэтэҕиҥ дуо?

Тоҕо да ыйыта турдахтарай. Хантан билиэхтэрэй кинилэр бэйэ дириҥэ бүрүөһүннээҕин. Аан дойду аһаҕас, ону ааҕар кэбэҕэс. Оттон бэйэ киэнэ бэчээттэммит кэриэтэ биллибэккэ хаалар.

Билэр диэн сэрэхтээх. Билэр эмиэ сэттээх. Айылҕа кистэлэҥин ааҕа арыйарга дьулуһаллар, бүтэр уһугу уон оччонон тиэтэтэллэр.

Үөһүгэр киирэн иһээччини туох да бэйэлээх тохтоппото. Биир түүн көстүбэппин дэммит күтүр обургу кыыска үөмээри гыммытын туттулар. Киһи эрэ буоллар биирдэрэ мах бэрдэрэн тохтоото.

Ити түүнтэн ыла икки дьахтар уйатыгар уу киирдэ. Икки өттүттэн оҕолоохтор. Иккиэн улаатан эрэр кыыстаахтар. Бу – гарем буолбатах этэ. Өссө биир эр киһи ханна көтө сырытта? Муннун анныгар буолар дьаабыны түһээн да баттаппата буолуо дуо? Дьахталларбыт да саатыганнара. Былыргы дьыллар быыстарыгар буолар дьаабы диэхпитин, наай гыннар, биир-икки сыллаах түбэлтэ бүгүҥҥү күөнүгэр күөрэйтэлээн ылар.

Хас дьахтар саатарыттан хара дьай өй түгэҕэр үтэйиллэн сылдьара биллибэт. Дьон саҥатыттан саллаллар. Дьон онто да суох саҥарыа. Ол иһин дьон буоллаҕа.

Дьэ сойдо ини диэн ойбоҥҥо тимирдэ сатаатылар. Киһилэрэ онно тиллэн, тыын быһаҕаһынан дьэ тыына сатаан, ууга чачайталаата. Өлүө суохтааҕы соруйан сойуоласпыттара аанньа буолуо дуо. Кырата-хачаайыта билбэт эбит, Бүргэс олоххо тардыһар күүһэ киһиттэн ураты күүстээх эбит. Хайыыр да кыах суох, киһилэрин быраҕан, тилир гынан хаалыахтара дуо. Өр да өр ырычаахтаһан дьэ ситистилэр быһыылаах. Киһи тимирэр аат диэн суох. Аны ол кыһалҕата. Күрүлүүр күнүс бүтүн киһини ханна кистииллэр, суолларын хайдах гынан сиппийэллэр?

Халадьыастар тугу саныахтарын да билиминэ күнү быһа сатаатылар. Үөҕэ сатаан баран, муҥатыйан бараллар. Муҥатыйан иһэн мөҕүттэллэрэ киирэр.

– Атлааһаптар сыдьааннара аанньа… – оҕонньорун эмиэ саҕалыыр.

– Саҥарба диибин! Дьон курдук дьон дии, онон эмиэ тоҕо киирдиҥ?

– Булан-булан били кыыс…

– Истэҕин дуо эн? Аны кэлэн айбыты уларытаары гынаҕын дуо? Онтуон оттон киһи тэҥинэн дии.

– Эн ону хантан билэҕин? Игирэлэр дии кинилэр.

– Эс, Арыйаан олох атын. Уонна өлбүтэ-тыыннааҕа биллибэти эмиэ тоҕо аҕынныҥ.

– Мин көрдөхпүнэ бииргэ дылылар.

– Суох, Онтуонтан ээ, ити оҕолор. Мин билэбин дуу, эн дуу?

– Уонна ол Арыйаан тоҕо өлүөй. Үөн өлбөт. Арыгыһыты биир сиргэ баайбаккын. Ханна-ханна сылдьарын ким билиэй.

– Эмискэччитэ бэрт этэ ээ, сүппүтэ.

– Хантан билэҕин, баҕар, хаайыытыгар хат киирбитэ буолуо. Ону ити Баарыччалаах кистииллэрэ буолуо.

– Ким билэр сатаналары. Онтуон да буоллун. Оҕолордооҕун билбэккэ дылы кымаардаан да көрбөт.

– Хантан билиэй.

– Киһи барыта билэр, кини эрэ сэрэйбэт дуу?

– Уонна бэйэтин киэниттэн ордон биһиэннэрин мэҥийиэ дуо? Балтын, кини оҕотун эмиэ кини иитэр аатырар. Мэҥийэн да диэн, аны кэлэн, итиччэ дьону. Син таҥара көмөтүнэн этэҥҥэлэр дии. Тулаайах аатырдахтарай, биһиги баарбыт тухары.

Бүргэс эрэйдээҕи салапаанынан бүрүйэн, таһынан дэлби скотчунан чороччу кэлгийэн кэбистилэр. Кинилэр киэннэрэ бэлэмэ бэрт ээ. Биир тулаайах сирдээҕи эргиирэ итинэн бүттэҕэ. Кимнээх буолан кимэ сүтүктүөй, суохтаан, аһыйан хараҕын уутунан суунуой. Сиргэ төрөөбүт сити курдук сиик буолан симэлийэр аналлаах эбит буоллаҕа. Саатар киһилии хараллыбат, хара буорга хаайтарбат. Туох атаҕастабылай бу? Атаҕастаммытыҥ бу олоҕунан бүппэт. Ол да дойдуга куһаҕаннык утаарыллан эрдэҕэ.

Итириктэрэ былыр үйэҕэ ааспыт игирэлэр саныыр санаалара биир үһүө – саҥата суох тус-туспа туруктарыгар састылар. Кэмниэ-кэнэҕэс киһини кистиир суолу тобуллулар. Ыар суолу тулуйбут, оннооҕор буолуоҕу көрөн кэлбит сир кимэ-туга биллибэт өлүгү ыйыстыа суоҕа диэтэххит дуу.

Атыырҕаабыт күтүр амтаһыйан баран араҕыа дуо – эмиэ уруккулуу дьаабы салҕанна. Харан хаалбыт хатан хаһыы, харах уута суох ытабыл куһаҕан чуумпуга холбосто. Ыар тыыннаммыт эргэ дьиэ өссө да үгүһү тулуйуох быһыылаах. Дьахтар оннооҕор тулуурдаах. Санаанан кыраан да диэн – күтүрү туох да ылбат. Убай диэн тыл ураты куһаҕан хос суолталаах. Оттон биирэ эрдээх ааттаах. Хара дьай тастан өтөн киириэ эбит. Бэйэ дьоно итинник, бэйэҥ дьиэҥ итинниккэ хос эбилик буолара баар эбит – аана суох алдьархай. Тулуй диэбит үһү таҥара. Тулуйаргар эрэ тиийэҕин, уонна тугу гыныаҥый? Сүрүн ньии, сүрүн… Бу кэриэтин олорботох көнө ини. Иккиэн оҕолоохтор. Оҕо туһугар олоруллар, оҕо туһугар тугу барытын тулуйуллар. Бэйэҥ диэн. Оҕо туһугар тугу барытын оҥоруохха син…

Оччону булан баран атахха биллэриэхтэрэ дуо – суу бүтэй чинчийэ сатаан баран, скотч эргиирин сүөрэн киирэн бардылар. Бэркэ кичэйэн кэлгиллибит ылбычча сөллөн биэрбэт. Билиэх-көрүөх баҕа ханна-ханна тиэрдибэтэҕэй. Орой-мэник уолаттар эргитэ саныыр диэни билбэттэр. Сөллөн быстыбаты кытта мөхсөллөр. Быа буоллар син этэ. Оттон ити үөдүйбүт устуука сууга сыстан хаалбыт. Быһыта да тыытыллыбат. Быһа кырыйыах иһин биилээх кэлииһи дуо. Тэпилииссэ салапаана бөҕөтө киирдэҕинэ бөҕө эбит. Онтон өй ылан, дьөлөҕөстөөн баран көҥү тардаллар… Оонньуур сир баранан, быраҕыллыбыт умуһахтары кэрийбиттэрэ ити баар. Былыргы оҕо кута көтүөр диэри куттаныа эбит. Эҥин дьулааны киинэ гынан көрө үөрэммит бэдиктэр сууну салгыы саралаатылар. Бэл, сарылаабатылар даҕаны. Арыый да обургулара, куоракка эбитэ буоллар, төлөпүөнүнэн даҕаны хаартыскаҕа түһэриэ эбиттэр. Дьулаан көстүүнү сэргээччи, хата, көстүө.

Хаһан кинилэр дьонноругар тыллыахтарын, ол дьон өмүрэн, хаһан итэҕэйэн быстыахтарыгар диэри хараҥаран барда. Оттон милииссийэҕэ тыллыыр диэн биир уһун мучумаан. Ол дьонуҥ төһө да дьулаан түбэлтэтин иһин түүннэри тигинээн кэлбэттэр.

Уон араас чуумпунан иилэнэн олорбут дэриэбинэҕэ сарсын туох-туох буолар? Арай, били куһаҕан чуумпуну иитэн олорор дьиэ чуумпута өссө эбии хойунна. Онно да мөкү сурах тиийдэҕэ. Халадьыас Һуура бырааһы ыҥыртарбыт сураҕа иһилиннэ.

Үһү хоту милииссийэлэр тугу быһаарыахтарай, быһылаан тахсыбыт сиригэр үс киһини ыыттылар. Ол иһигэр куораттан субу аҕай кэлбит Влаһы. Оннооҕор буолуоҕу көрөн кэлбит сурахтаах. Уонна саҥа киһи көрүүтэ атын буолуо. Киһи өйүгэр баппат быһыы. Киһи итэҕэйиэн суоҕун курдук. Күн бэҕэһээ бу диэки быһылаан тахсыбатаҕа ырааппытын туһунан ыастыйалаан байбыттара. Ити кэннэ киһи хайдах аньыырҕаабат буолуоҕай. Кэм да киһи айахтатан быстарар. Куһаҕаны үөдэн түгэҕиттэн куйуурдаан булан таһаарар.

Иннэ-кэннэ биллибэт. Өлүк кимиэнэ буолара эмиэ. Тыаҕа киһи-киһини билэн бөҕө буоллаҕа. Туора киһи хантан кэлиэй? Скотчтаммыт өлүк эрэ диэн билиҥҥитэ билэллэр. Уонна кистэммит.

Бу диэки бөһүөлэк бөһүөлэктэн чугас турар. Адьас сотору астаран тиийиэхпит диэбиттэрэ ханна баарый – тиийиэ буолуо тиийбэттэр. Бачча сырдыкка муна оонньуу сырыттахтарай? Айан суолуттан туораамына баран иһэргэ дылылара. Влас көннөрү барсан эрэ иһэр.

– Хайа бу хаһан тиийэбит? – дьонуттан кини урут сураһар.

– Оттон тиийиэхтээх этибит.

– Мин буоллар муннубут дуу диэтим.

– Эс, хайаан. Оттон сөпкө баран иһэргэ дылы этибит да…

– Тугуй ол, суолун чопчу билбэккит дуо?

– Мин лично аан маҥнай баран иһэбин.

– Мин биирдэ эрэ бу диэки сылдьыбытым, – суоппар милииссийэ баҕас билиэ эбит.

Таах да саҥа суоппардаан эрэр үһү. Саатар участковай уоллара үөрэнэ диэн барбыт. Чуумпу дэриэбинэҕэ баран иһэр диэх курдук.

– Трассаттан сөпкө туораабытыҥ дуо?

– Оттон сөп этэ. Ыйынньык баара дии.

Инньэ диэн хайыахтарай, төттөрү-таары хатайданыахтара дуо. Баран истилэр, баран истилэр. Арай, суол бараныах чинчитэ суох. Влас утуктаан умса бара турар. Быста-быста көстөр түүлүн иһигэр эмиэ киирэн хаалар. Куоракка эбит. Агашатын кытары. Аттыгар баарын саҕана түүл гынан көрүүһү дуо. Билигин кэлэн кинини эрэ көрөр. Ахта охсубуттуу. Агашата уруккутунан. Ол эрээри тугун эрэ атыҥырыахча. Тугун бу диэн билбэт. Унаарытан, хайдах эрэ муннунан саҥарар. Тугу эрэ кэпсии сатыыр да, ол сэһэн ис хоһооно өйдөммөт. Түүлүн иһин ини.

Уһуктубута – өссө да айаннаан иһэллэр.

– Хайа?

Суоппар хараҕын суолтан араарбат. Онто да суох аралдьыйан бу буоллахпыт диэбиттии. Хаста сүүстэ хатайдаммыт суолугар мунна диэн сүөргүлүөҕү биирдэ сылдьыбытын умнуон да сөп. Биир улуус иһигэр уонна каарталаах сылдьыахтара дуо. Араассыйа манна хаппат. Суотабай эгэ үлэлиэ дуо. Оттон бириэмэ ыгар-ыгар. Анарааҥҥы дьон милииссийэлэр кэлиэхтэрэ диэн тугу да дьаһаммакка олорор буолуохтаахтар.

Влас дьаһалымсыйыан, маннааҕы балаһыанньаны өссө да атыҥырыыр. Уот ааныттан бэйэтин истиилинэн киэптээн киирэн бардаҕына, өйдүөхтэрэ суоҕа. Бас-баттах барыахча Васильев куоракка хаалбыта. Былааһа суох Влас саҥата суох олороругар тиийэр. Онуоха-маныаха диэри.