Светлана Алексиевич – Чернобиль таваллоси (страница 12)

─ Бизнинг чироғимиз – фонус. Керосин чироғи.

Ҳм-м… Кампирлар сизга айтиб бергандир. Тўнғизни ўлдирсак, ертўлага олиб тушамиз ёки ерга кўмамиз. Гўшт ер остида уч кун ётади. Қўлбола ароғимиз ўзимизнинг маҳсулотдан чиқади. Мураббодан олинади.

─ Икки қоп тузим бор… Давлатсиз ҳам йўқ бўлиб кетмаймиз! Ўтин мўл – атрофимиз ўрмон. Уйимиз иссиқ. Чироқ ёнади. Яхши! Эчким, улоғим бор, учта чўчқа, ўн тўртта товуқ боқаман. Ер етарли, емиш мўл. Қудуқда сув бор. Эркинлик! Бизда жуда яхши! Бизда энди колхоз эмас, бу – коммуна. Коммунизм! Агар яна битта от сотиб олсак эди. Кейин бизга ҳеч ким керак эмас. Битта отимиз бўлса…

─ Битта мухбир келиб ҳайрон бўлганидек, биз уйга қайтмадик, балки юз йил орқага қайтдик. Ўроқ билан ўрамиз, чалғи билан кесамиз. Донни тўқмоқ билан асфальтнинг ўзида янчамиз. Чолим саватча тўқийди. Мен қиши билан жундан кийим тўқийман. Тикаман.

─ Урушда қариндош-уруғларимдан ўн етти киши ўлди. Иккита акамни ўлдиришди… Онам йиғлагани-йиғлаган. Бир кампир қишлоқларни айланиб тиланчилик қилиб юрарди. “Ғамга ботдингми? – деди онамга. – Қайғурма. Биров учун жонини берган одам жаннати одамдир.” Мен ҳам Ватан учун ҳамма нарсага тайёрман… Фақат одам ўлдира олмайман… Мен – муаллимаман, одамларни севинг, ардоқланг деб ўргатганман. Эзгулик ёвузлик устидан ғалаба қилади, деганман. Болалар – мурғак гўдакларнинг қалби тоза…

─ Чернобиль… Урушлардан ҳам оғир уруш. Инсон ундан қутула олмайди: на ерда, на сувда, на кўкда.

─ Радиони дарҳол ўчиришди. Ҳеч қандай янгиликдан хабаримиз йўқ, лекин қулоғимиз тинч яшаймиз. Кайфиятимиз бузилмайди. Келган одамлар айтиб беришади: ҳамма ёқда уруш эмиш. Социализм тугаганмиш, капитализмда яшарканмиз. Шоҳ қайтиб келаркан. Шу ростми?!

─ Ўрмондан келиб, гоҳ тўнғиз, гоҳ буғу боғимизга оралайди… Одамлар камдан-кам келади. Фақат милиционерлар…

─ Менинг уйимга ҳам киринг.

─ Меникига ҳам. Уйимга биров кирмаганига, эҳ-ҳе, қанча замон бўлди.

─ Чўқинаман, ибодат қиламан… Худойим! Милиция икки марта печкамни бузиб ташлади… Тракторга ортиб кетишди… Мен эса қайтиб келдим! Агар рухсат берганларида одамлар эмаклаб бўлса-да, уйга қайтарди. Бизнинг дардимизни дунёга сочишди. Фақат ўлганларга қайтишга рухсат беришади. Олиб келиб, кўмишади. Тириклар эса тунда қайтади. Ўрмон оралаб…

─ Радоница9 пайти ҳамма бу ёққа ўзини уради.

Ҳамма. Ҳар ким ўзиникиларни хотирлашни истайди. Милиция рўйхат билан киритади, ўн саккиз ёшгача бўлган болаларга мумкин эмас. Келиб, бир зум ўзи нинг уйи ёнида турганига ҳам хурсанд… Боғидаги олма дарахтининг ёнида… Аввал қабристонда йиғлашади, кейин ҳовлиларига тарқалишади. У ерда ҳам илтижо қилишади ва юм-юм йиғлашади. Арвоҳлар хотирасига шам ёқишади. Қабр панжарасига суянгандек, уйларининг деворига суянишади. Уйларининг ёнига гулчамбар осиб қўйганлари ҳам бор. Кўча эшигига тўқилган сочиқ илиб қўйганлар ҳам бор… Руҳоний отахон дуо қилади: “Ака-укалар ва опа-сингиллар! Сабрли бўлинглар!”

─ Қабристонга тухум, ёпилган нон олиб келишади… Кўплари ноннинг ўрнига қуймоқ олиб келади. Ҳар ким топганини келтиради… Кейин қариндошининг қабри олдида ўтиради. “Опажон, сени кўргани келдик. Чиқ, бирга тушлик қиламиз”, деб чақиради. Ёки: “Онажонимиз… Отажонимиз… Холажонимиз…” Самодан руҳларни чорлашади… Яқинларидан кимдир шу йил ўлган бўлса, келганлар йиғлайди, кимидир олдинроқ ўлганлар йиғламайди. Гаплашишади, хотирлашади. Ҳамма ибодат қилади. Билмаганлар ҳам ибодат қилаверади.

– Ўлганлар учун кечаси йиғлаш мумкин эмас. Қуёш ботганидан кейин йиғини тўхтатиш керак. Худойим, уларнинг руҳини тинчлантир. Жойлари жаннатда бўлсин!

─ Йўрғаламаган йиғлайди, дейдилар… Хохол аёл бозорда чиройли, катта-катта олма сотяпти. У харидор чақиради: “Олма олинглар! Катта-катта, Чернобилники!” Кимдир унга: “Ундай дема, холажон, Чернобилники дема. Заҳарланган деб олишмайди”, дея маслаҳат беради. “Унақа деманг! Олишяпти! – дейди аёл. – Кимдир қайнанасига оляпти, кимдир – бошлиғига!”

─ Биттаси қамоқхонадан афв этилиб, чиқиб келди. Ҳеч кими йўқ. Қўшни қишлоқда яшарди. Онаси ўлган, уйларини кўмиб ташлашган. Бизникига келди. “Холажон, бир парча нон ва пўстдумба беринглар. Ўтинларингни ёриб бераман”, деди. Тиланчилик қилиб юради.

─ Мамлакатда тартибсизлик – одамлар шу ёққа қочиб келяпти. Одамлардан қочиб келишмоқда. Қонундан қочишяпти. Бир ўзлари яшашади. Бегона одамлар… Баджаҳл, кўзида хайрихоҳлик йўқ. Ичиб олади, ўт қўйиб юборади. Кечаси ўринжойимиз остида болталар, паншахалар билан ётамиз. Ошхона эшиги олдида – болға.

─ Баҳорда қутурган тулки чопқиллаб юрарди, тулкининг қутургани жуда ёқимтой бўлади. Фақат сувга қарай олмайди. Ҳовлига бир челак сув қўй – қўрқмасанг ҳам бўлади! Кетади.

─ Келишади… Биз ҳақимизда фильм олишади, лекин уларни ҳеч қачон кўрмаймиз. Бизда телевизор ҳам, электр ҳам йўқ. Фақат деразадан қараймиз. Ва, албатта, тавалло қиламиз. Аввал Худонинг ўрнига коммунистлар бор эди, энди фақат Худо қолди.

─ Биз – хизмат қилиб қўйган одамлармиз. Мен партизанман, бир йил партизанликда бўлганман. Бизникилар немисларни улоқтирганда, жанггоҳга тушдим. Рейхстагга ўз фамилиямни ёзганман: Артюшенко. Ҳарбий кийимни ечдим-у, коммунизм қуришга тушиб кетдим. Қани ўша коммунизм?

─ Шу ерда, бизда коммунизм. Яшаяпмиз – биродарлар, ака-сингиллар.

─ Уруш бошлангандаёқ, ўша йили ўрмонда на қўзиқорин, на мева бўлди. Ишонасизми? Замин фалокатни сезгандай эди… Қирқ биринчи йил… Вой, эсимда! Мен урушни унутмадим. Бизнинг асирларни олиб келишибди, ким ўзининг эрини таниса, олиб кетиши мумкин, деган миш-миш тарқалди. Хотинлар дарров қўзғалиб, етиб боришди! Кечқурун кимдир ўзиникини, кимдир қутқариш учун бегонани олиб келди. Битта аблаҳ ҳам топилди… Биттаси бор эди, ҳамма қатори, оилали, иккита боласи билан яшарди. Комендатурага бориб, бизникилар украиналикларни ҳам олиб кетганини айтибди. Васько, Сашко… Эртасига немислар мотоциклларда етиб келишди… Илтижо қилдик, тиз чўкдик… Улар эса йигитларни қишлоқдан олиб чиқишди ва автоматда отиб ташлашди. Тўққизта одам. Ёш-ёш ўктам йигитлар! Васько, Сашко…

─ Фақат уруш бўлмасин. Урушдан жуда қўрқаман!

─ Бошлиқлар келади, бақиради-чақиради, биз кар ва гунгмиз. Ҳаммасини кўрдик, чидадик…

─ Мен ҳам ўз ҳикоямни айтай… Ўзимникилар ҳақида ўйлайман, ўйлайвераман… Қабр устида… Кимдир овоз чиқариб, жарангдор гапиради, кимдир сассизгина ўтиради. Бошқалар гоҳида: “Сариқ саҳро, очил, сариқ қум. Очила қол, қаро тун”, дейди. Ўрмондан кутиш мумкин, аммо қумдан биров чиқиб келмайди. Мен эса ёлвораман: “Иван… Иван, энди қандай яшай?” У эса менга жавоб бермайди, яхши гап ҳам, ёмон гап ҳам айтмайди.

─ Мен эса… Мен ҳеч кимдан қўрқмайман: на ўликдан, на ҳайвонлардан, ҳеч кимдан. Шаҳардан ўғлим келади ва: “Нега ўзинг ўтирибсан? Биров бўғиб, ўлдириб кетмасин!” деб койийди. Мени ўлдириб, нимамни олади? Фақат бошим тагидаги ёстиғим бор, холос… Одмигина уйда бор матоҳим – ёстиқлар. Агар босқинчи кирса, у ахир деразадан бошини тиқади, мен болта билан кесиб отаман. Ўзимизнинг усулда, секеркачасига…10 Эҳтимол, Худо йўқдир, бироқ у ерда, юксакликда бошқа кимдир бор… Ва мен яшаяпман.

─ Қишда бир чол ҳовлига сўйилган бузоқни осиб қўйганди. Чет элликларни олиб келиб қолишди. “Бобой, нима қилдинг, бу шафқатсизлик нечун?” деб сўрашса, у: “Э, ҳа-а, радиацияни ҳайдаяпман!” дермиш.

─ Бўлган воқеа… Одамлар сўзлаб беришганди… Эр ўлган хотинини кўмган, қўлида кичкина болачаси қолганди. Эркак ёлғиз… Аламидан ичиб оларди… Боласининг ҳўл бўлган кийимларини ечиб, ёстиқ остига қўярди. Хотини эса – балки ўзидир, балки унинг арвоҳи – кечаси келиб, кирларни ювиб, қуритиб, бир ерга тахлаб қўяркан. Бир марта у хотинини кўриб қолибди… Чақирган экан, эриб кетибди… Ҳавога айланибди… Кейин қўшнилар унга маслаҳат беришган, сояси пайдо бўлган заҳоти эшикни қулфлаб ол, эҳтимол, шунда қоча олмас деб. Хотин эса келмай қўйибди. У ерда нима бўлган? Келган ким эди?

Ишонмаяпсизми? Унда айтинг, эртакларимиз қаердан пайдо бўлган? Ахир улар қачондир ҳақиқат бўлгандир? Эҳ, сиз, саводлилар…

─ Чернобиль нимадан вайрон бўлди? Бировлар айтади – олимлар айбдор. Худонинг соқолидан тортиб кўришади, у эса қиқирлаб кулади. Бизга эса сабр қилишни буюришади!..

Биз ҳеч қачон яхши яшамаганмиз. Тинч яшамаганмиз. Урушдан олдин ҳам одамларни олиб кетишарди… Гумдон қилувчилар бўларди… Бизда учта эркакни… қора машиналарда келиб, даланинг ўзидан олиб кетишди ва улар ҳалигача қайтишмади. Ҳаммамиз қўрқиб яшардик.

─ Мен йиғлашни ёмон кўраман… Янги латифаларни эшитишни яхши кўраман… Чернобиль худудида тамаки ўстиришибди. Фабрикада бу тамакидан сигарет тайёрлашибди. Ҳар бир қутисида ёзув бор эмиш: “Соғлиқни сақлаш вазирлиги сўнгги бор огоҳлантиради – чекиш соғлиққа зарар”. Ха-ха-ха… Чолларимиз эса чеккани-чеккан…

─ Битта, фақат битта сигирим бор. Агар уруш бўлмаса, уни ҳам топшириб юборардим. Урушдан қўрқаман!

─ Какку куккулайди, зағизғон шақиллайди. Буғулар юрибди. Улар кейин ҳам бўладими, йўқми, ҳеч ким бир нарса демаяпти. Эрталаб боққа кирсам – тўнғизлар ҳамма ёқни ковлаб ташлабди. Ёввойилар. Одамларни кўчириб кетиш мумкин, буғу ва тўнғиз кўчиб кетмайди. Сув ҳам чегарани билмайди, ердан йўл топиб оқаверади, ер тагида ҳам оқади…

Уй инсонсиз бўлмайди. Ҳайвонга ҳам одам керак. Ҳамма одамни ахтармоқда. Лайлак учиб келди… Қўнғизлар ер тагидан чиқди. Ҳаммасига хурсанд жониворлар.