Светлана Алексиевич – Чернобиль таваллоси (страница 11)

─ Қишда тун узун бўлади, ўтириб гоҳида санай бошлаймиз: кимлар ўлди? Шаҳарда асабийлик ва руҳий парокандаликдан кўплар ўлди, қирқ-эллик ёшлилар ўлиб кетди – бу ўладиган ёшми? Биз эса яшаяпмиз. Ҳар куни ибодат қиламиз, Худодан сўраймиз – фақат соғлиқ бергин, деймиз.

─ Айтганларидек: қаерда туғилсанг – ўша ерда азизсан.

─ Чолим икки ой ётди… Жим ётди, гапларимга ҳам жавоб бермади. Мендан хафа бўлгандай эди. Ҳовлини айланиб, қайтиб кираман ва “Чол, қалайсан?” дейман. Овозимни эшитиб, нигоҳини бурса, енгиллашаман. Ётаверсин эди, жим ётса ҳам, уйда борлигининг ўзи катта гап эди. Инсон вафот этаётганда, йиғлаш мумкин эмас. Ўлимини тўссанг, қийналади. Мен шкафдан шамни олиб, қўлига тутдим. У шамни ушлади ва нафас олди… Кўрдим, кўзлари хиралашяпти… Йиғламадим… Бир нарсани ўтиндим: “У дунёга борганингда, қизчамизга ва онамга салом айт”. Бирга бўлишимизни илтижо қилгандим… Айримлар худодан сўраб олади, аммо у менга ўлим бермаяпти. Яшаяпман.

─ Мен эса ўлишдан қўрқмайман. Дунёга ҳамма бир марта келади. Барглар ҳам тўкилади, дарахт ҳам қулайди.

─ Кампиршолар! Йиғламанглар. Йиллар бўйи меҳнатда илғор бўлдингиз. Стахановчи эдингиз. Сталинни кўрдингиз. Урушни енгдингиз! Агар кулмасангиз ва овунмасангиз, аллақачон ўзингизни осиб қўярдингиз. Шундай қилиб, иккита чернобиллик аёл гаплашяпти. Бири: “Эшитдим, ҳаммамизнинг оққон касалимиз бор эмиш?” деса, бошқаси: “Бўлмаган гап! Кеча бармоғимни кесиб олдим, оқ эмас, қизил қон оқди-ку”, дермиш!..

─ Она юртинг – жаннатинг. Бегона ерда қуёш ҳам у ердагидек нур сочмайди.

─ Менинг онам эса қачондир бутни ол ва тескари ўгир, шу ҳолда уч кун осилиб турсин, деб ўргатганди. Шунда қаерда бўлсанг ҳам, албатта, уйга қайтасан. Менинг иккита сигирим ва иккита ғунажиним, бешта чўчқам, ғоз ва товуқларим бор эди. Яна итим бўларди. Қўлларимни бошимга қўйганча боғ айланардим. Олмалар-чи, қанча олмалар-а! Ҳаммаси йўқ бўлди, расво бўлди!

─ Уйни ювдим, ўчоқни оқладим… Дастурхонда нон ва туз, заранг коса ва учта қошиқ қолдириш керак. Уйда нечта жон бўлса, шунча қошиқ… Буларнинг бари яна қайтиб келиш учун…

─ Товуқларнинг тожи қора эди, қизил эмасди – радиация. Пишлоқ ҳам чиқмасди. Бир ой пишлоқсиз ва сузмасиз яшадик. Сут ивимасди, у кукунга айланиб қоларди, оппоқ кукун. Радиация…

─ Бу радиация менинг томорқамга ҳам тушганди. Томорқам тўсатдан оқариб қолди, оппоқ, нимадир сепилгандек. Оппоқ кукун парчалари… Мен ўрмондан нимадир олиб келганми, деб ўйладим. Шамол сочиб юборгандир.

─ Биз кўчиб кетишни истамадик. Эҳ, хоҳламадик!

Эркаклар ичиб олган. Ўзларини машина ғилдираги тагига отишди. Бошлиқлар уйма-уй юриб, ҳар бир одамни кўндиришга уринди. “Мол-мулклар қолсин!” деб талаб қилишди.

─ Жониворлар уч кунлаб суғорилмаган. Озиқланмаган. Нобуд қилиш учун! Газетанинг мухбири келди: “Кайфиятлар қалай? Ишлар жойидами?” Маст бўлиб олган сут соғувчи аёллар мухбирни уриб ўлдириб қўйишларига сал қолди.

─ Раис аскарлар билан уйим атрофида айланади… “Чиқ уйдан ёки ёқиб юборамиз! Қани, бир идиш бензинни келтиринглар!” деб қўрқитади. Югураман – гоҳ сочиқни ушлайман, гоҳ ёстиққа тармашаман…

─ Қани, илмий томондан айтинг-чи, радиация қандай таъсир қилади? Ростини айтаверинг, барибир тез орада ўламиз-ку.

─ Радиация кўзга кўринмаса, нима деб ўйлайсиз – у Минскда йўқми?

─ Набирам кучукча олиб келди… Радий деб лақаб қўйдик, чунки радиацияда яшаймиз. Эй, Радийгинам қайга кетди, доим оёқ тагида ўралашарди? Қишлоқдан ташқарига чиқса, бўрилар ғажиб кетади деб қўрқаман. Кейин бир ўзим қоламан.

─ Уруш пайтида қуроллар тун бўйи гумбурлайди. Ўқ отишади. Биз ўрмонда ертўла қазиб тушиб олганмиз. Бомба ташлашади, тўхташмайди. Ҳаммасини ёндиришди, нафақат уйни, ҳатто томорқани ҳам ёқишди, олчалар ёнди.

─ Фақат уруш бўлмасин… Урушдан қанчалик қўрқаман-а!

─ Арман радиосидан сўрашибди: “Чернобиль олмаларини ейиш мумкинми?” “Мумкин, фақат кейин пўчоғини чуқур ер тагига кўмиш керак”, деб жавоб беришибди. Иккинчи савол: “Етти карра етти неча бўлади?” Жавоби: “Сенга исталган чернобиллик бармоқлари билан ҳисоблаб беради”. Ха-ха-ха…

─ Бизга янги уй беришди. Тошдан. Биласизми, етти йилда биронта мих ҳам қоқмадик. Мусофирчилик! Ҳаммаси бизга бегона. Чолим фақат йиғлагани-йиғлаган. Бир ҳафта колхозда трактор ҳайдайди, якшанбани кутади, якшанба куни деворга суяниб, тинимсиз йиғлайди.

─ Бизни ҳеч ким бошқа алдай олмайди, ўрнимиздан қўзғалмаймиз. Дўкон йўқ, касалхона йўқ. Электр йўқ. Керосин чироқда ва қорачироқда ўтирамиз. Лекин бизга мақбул! Биз – уйдамиз.

─ Шаҳарда келиним изимдан юриб, хонада қўлим теккан нарсани тинмай артиб юрарди, эшик тутқичини, стулларни… Ҳолбуки, ҳаммаси менинг пулларимга сотиб олинган, уй жиҳозлари ҳам, “Жигули” машинаси ҳам. Пулим тугади ва буларга она ҳам керак эмас энди. ─ Пулларимизни болаларимиз олиб кетди… Қолган-қутганини инфляция адо қилди. Хўжалигимиз, уйларимиз учун, олмазор боғларимиз учун берилганларини. ─ Биз барибир шоду хурраммиз… Арман радиосидан “Радиоэнага нима?” деб сўрашибди. “Бу – чернобиллик момо”, дебди у бунга жавобан. Ха-ха-ха… ─ Мен икки ҳафта пиёда юрдим… Сигиримни ҳам етаклаб олганман… Одамлар уйимга киритмади. Ўрмонда ётиб юрдим. ─ Биздан қўрқишади. Юқумлилар, дейишади. Худо нега бизни бундай жазолади? Жаҳли чиқдими? На одамдай яшаймиз, на Яратганнинг йўриғида ҳаёт кечирамиз. Биримиз биримизга жабр қиляпмиз. Шунинг учун. ─ Ёзда набираларим келишди… Дастлабки йиллари келишмасди, қўрқишарди… Энди келишяпти, маҳсулотларимизни олишяпти, берган нарсамизни жомадонга жойлашади. “Буви, – сўрашади, – Робинзон ҳақидаги китобни ўқиганмисиз?” У ҳам бизга ўхшаб бир ўзи яшаган экан. Одамларсиз. Ўзим билан ярим қоп гугурт келтирдим… Болта ва кетмон ҳам… Энди уйимда пўстдумба, тухум, сут бор – ҳаммаси ўзимники. Фақат биргина шакарни эка олмайсан. Бизда истаганча ер бор! Хоҳласанг, юз гектарини шудгор қил. Ҳеч қанақа ҳокимият йўқ. Инсонга ҳеч нарса халал бермайди… Бошлиқлар ҳам йўқ… Биз озодмиз.

─ Биз билан мушуклар ҳам қайтиб келди. Итлар ҳам. Ватанларига… биргаликда қайтишди. Аскарлар бизни киритишмади. “ОМОН”чилар. Биз оқшом қайтдик… Ўрмондаги партизан сўқмоқлари орқали…

─ Бизга давлатдан ҳеч нарса керак эмас. Ҳаммасини ўзимиз етиштирамиз. Фақат бизга тегмасанглар бўлди! Дўкон ҳам керакмас, автобус ҳам. Нон ва туз учун йигирма километрга пиёда борамиз… Ўзига хон, кўланкаси майдонмиз…

─ Бир тўда бўлиб қайтдик. Учта оила… Бу ерда эса уйимиздан ҳамма нарсани ўмариб кетишган экан: ўчоқларни бузишган, деразаларни, эшикларни қўпориб кетишган. Пол тахтасини ҳам. Чироқлар, чироқ ўчиргичларни ҳам – ҳаммасини ечиб олишган. Ҳеч нарса омон қолмаган. Ҳаммасини мана шу қўлларим билан яна тикладим, шу қўлларим билан. Бошқача бўлармиди!

─ Ёввойи ғозлар ғағиллаяпти – баҳор келди.

Экин экиш палласи. Биз эса бўм-бўш уйлардамиз… Фақат томлар бутун…

─ Милиция бақирарди. Машиналарда келишади, биз ўрмонга қочамиз. Немислардан қочгандек. Бир марта прокурор билан ҳамла қилишди, у эса суд қиламан деб пўписа қилди. “Майли, мени қаманглар, ўтираман ва чиққандан кейин яна шу ерга келаман!” дедим. Уларнинг иши – бақириш, бизнинг ишимиз – жим туриш. Мен илғор комбайнчи сифатида орден олганман, у эса менга ўдағайлайди – ўнинчи модда билан қамаласан… Жиноятчи дея…

─ Тушимга ҳар куни уйим кирарди. Қайтиб келдим: томорқамни ковлайман, гоҳида тўшакларимни йиғиштираман… Ва доим ниманидир топиб оламан: гоҳ туфли, гоҳида жўжалар чиқиб қолади… Ҳаммаси яхшиликка, шодликка. Қайтганимиз учун…

─ Кечаси худога ёлворамиз, кундузи – милиционерларга. Сиз мендан: “Нима учун йиғлаяпсан?”, – деб сўранг. Нега йиғлаётганимни билмайман. Ўз ҳовлимда яшаётганимдан хурсандман.

─ Ҳаммасини бошдан ўтказдик, чидадик…

─ Мен сизга латифа айтиб бераман… Ҳукуматнинг чернобилчиларга имтиёзлар бериш ҳақида фармони… Станциядан йигирма километр узоқликда яшайдиганларнинг исми шарифига “фон” қўшимчаси қўшилсин. Станциядан ўн километр узоқликда яшовчиларга “жаноби нурли” насаби берилсин. Станция атрофида яшаб қолганлар “жаноби чароғон” бўладилар. Мана шундай яшаяпмиз, нурланган жаноблар… Ха-ха…

─ Мен шифокорга бордим: “Жонгинам, оёқларим юролмаяпти. Бўғинларим сирқирайди”, десам, “Сигирингизни топширишингиз керак, хола. Унинг сути заҳарли”, дейди. “Вой, йўқ, – йиғлайман, – оёғим оғрийди, тиззам сирқирайди, лекин сигиримни бермайман. У менинг боқувчим-ку.”

─ Менинг еттита фарзандим бор. Ҳаммаси шаҳарда яшайди. Бу ерда бир ўзимман. Соғинаман, уларнинг суратларига қараб ўтираман… Суратлари билан гаплашаман… Ҳамма юмушни ўзим қиламан. Уйни ўзим бўядим, олтита идишда бўёқ кетди. Мана шундай яшаяпман. Тўрт ўғил ва уч қизни катта қилдим. Эрим эрта ўлиб кетган. Болаларимни бир ўзим вояга етказдим.

─ Мен бўри билан шундай юзма-юз келиб қолдим: иккимиз ҳам бир-биримизга қараб турибмиз. Кейин у бошқа томонга қараб сакради… Югуриб кетди… Қўрққанимдан сочим тикка бўлиб, телпагимни кўтариб тургандек эди.

─ Ҳар қандай ҳайвон инсондан қўрқади. Сен ҳайвонга тегмасанг, у ҳам сени четлаб ўтади. Авваллари ўрмонда бошқа овозни эшитсак, одамлар бор томонга қочардик, энди эса одам одамдан яшириняпти. Ўрмонда одамни учратиб қолишдан Ўзи асрасин!

─ Библияда ёзиб қўйилган гапларнинг ҳаммаси воқеликка айланяпти. У ерда бизнинг колхозни ҳам ёзишган… Горбачёв ҳақида ҳам ёзилган… Пешонасида тамғаси бор раҳбар келади ва буюк салтанат қулайди, деб ёзилган. Кейин қиёмат куни келади… Шаҳарларда ҳамма ўлади, ёлғиз қишлоқларда одам қолади. Инсон инсоннинг изини кўрганидан суюнади! Инсонга эмас, унинг изига зор бўлади…