Светлана Алексиевич – Чернобиль таваллоси (страница 14)

А…а…а…

Қадимий қўрқув ҳақида уч монолог ва яна аёллар гапирганда, нега эркак жим ўтиргани ҳақида

К-влар оиласи. Она ва қизи. Бир сўз демаган эркак (қизнинг эри).

Қиз:

– Мен дастлабки пайтлар кундузи ҳам, кечаси ҳам фақат йиғлардим. Йиғлашни ва сўзлашни истардим… Биз Тожикистондан, Душанбеданмиз. У ерда – уруш…

Бу ҳақда гапиришим мумкин эмас… Мен бола кутяпман, ҳомиладорман. Лекин сизга айтаман… Куппа-кундузи автобусга паспорт текшириш учун чиқишади… Оддий одамлар, фақат автоматлари бор. Ҳужжатларни кўришади ва автобусдан эркакларни ҳайдаб, пастга туширишади… Кейин шу ернинг ўзида, эшикнинг ортида… отиб ташлашади. Ҳатто четроққа ҳам олиб ўтишмайди… Биров айтса, ҳеч қачон ишонмасдим. Бунга эса ўз кўзим билан гувоҳ бўлдим… Кўрдим, икки эркакни олиб чиқишди, бири жуда ёш, ўктам йигит, уларга нимадир деб қичқирди. Тожикча, русча гапирди… Хотини яқинда туққанини, уйда учта гўдаги борлигини айтиб бақирди. Улар эса фақат кулишди, улар ҳам ёш йигитлар эди, жуда ёш. Оддий одамлар, фақат автомат ушлаб олган. У йиқилди… Уларнинг пойабзалини ўпди… Ҳамма жим, бутун автобус. Автобус юрар-юрмас: та-та-та… Ортга ўгирилиб қарашга ҳам қўрқдим… (Йиғлайди.)

Бу ҳақда гапиришим мумкин эмас… Бола кутяпман… Лекин сизга айтиб бераман… Фақат бир нарсани ўтинаман: фамилиямни айтманг, исмим – Светлана. У ерда қариндошларимиз қолган… Уларни ўлдиришади…

Аввал бизда ҳеч қачон уруш бўлмайди деб ўйлардим. Мамлакатимиз улкан, уни жондан севамиз. Энг кучли мамлакат! Аввал бизга совет мамлакатида қашшоқ яшаймиз, камтарона, чунки катта урушни бошдан ўтказдик, халқ азоб чекди, енгиб чиқдик, энди армиямиз қудратли, энди ҳеч ким бизга тега олмайди, дейишарди. Енга олмайди! Ўзимиз бир-биримизни ота бошладик… Ҳозирги уруш аввалгидай эмас. У урушни бобомиз эсларди, у Германиягача жанг қилиб борган… Берлингача… Ҳозир қўшни қўшнисини отмоқда, бир мактабда бирга ўқиган болалар энди душман бўлиб бир-бирини ўлдиряпти, мактаб партасида бирга ўтирган қизларни зўрлашмоқда. Ҳамма ақлдан озган…

Эрларимиз жим. Эркаклар сукутда, улар сизга ҳеч нарсани айтиб бермайди. Уларнинг ортидан бақиришди, аёлдай қочяпсизлар, дейишди. Қўрқоқлар! Ватанфурушлар. Уларнинг айби нима? Бировни ота олмаса, буни хоҳламаса, бу уларнинг айбими? Менинг эрим – тожик, у урушга бориши ва ўлдириши керак эди. У эса: “Кетамиз, кетдик. Мен уришишни хоҳламайман. Менга автомат керакмас”, деди. Дурадгорлик қилишни, отларга қарашни ёқтиради. Ўқ отишни истамайди. Унинг қалби шунақа, раҳмли… Ҳатто овни ҳам ёқтирмайди… У ёқда унинг ери, унинг тилида гапиришади, у эса барини ташлаб кетди. Чунки ўзига ўхшаган бошқа бир тожикни ўлдиришни истамайди. Таниш бўлган, бирор марта хафа қилмаган одамни… У ерда ҳатто телевизор кўрмасди… Қулоғини ёпиб оларди… Бироқ бу ерда ҳам зерикади, ёлғиз, у томонда акалари жанг қиляпти, биттасини аллақачон ўлдиришибди. У ёқда онаси яшайди. Опа-сингиллари. Биз бу ёққа Душанбе поездида келдик, ойналари синган, изиллаган совуқ, вагонлар иситилмайди, ўқ отишга-ку, отишмади, лекин йўлда тош отишарди, деразаларни синдиришарди: “Ўрислар, йўқолинглар! Босқинчилар! Етар бизни шунча талаганларинг!” Эрим тожик-ку, бу гапларнинг барини эшитди. Болаларимиз ҳам. Қизимиз биринчи синфда ўқирди, синфдош болани ёқтириб қолган. Тожикни. Мактабдан келганида сўрарди: “Онажон, мен кимман – тожикманми ё русманми?” Унга тушунтириб бўлмайди…

Бу ҳақда айтишим мумкин эмас… Лекин сизга айтаман… У ёқда Помир тожиклари Кўлоб тожиклари билан уришмоқда. Улар – ҳаммаси тожиклар, Қуръони битта, дини бир, лекин кўлобликлар помирликларни ўлдиряпти, помирликлар эса кўлобликларни. Аввал улар майдонда тўпланишди, бақир-чақир қилишди, дуо қилишди. Уларни тушунишни истардим, мен ҳам ўша ерга бордим. Қариялардан сўрадим: “Кимга қарши чиқяпсизлар?” Улар жавоб беришди: “Парламентга қаршимиз. Бизга айтишдики, у – Парламент жуда ёмон одам экан”. Кейин майдон бўшаб қолди ва отиш ма бошланди. Бирдан мамлакат ўзгарди, нотаниш… Шарққа айланди! Унгача ўз еримизда яшаяпмиз деб ўйлардик. Совет қонунлари асосида. У ерда қанча рус қабрлари қолди, биров уларнинг устида йиғламайди… Бу қабристонларда сигир подаларини боқишяпти… Эчкиларни… Рус қариялари ювинди, ахлат титиб, топганини еб ўтирибди…

Туғуруқхонада ҳамшира бўлиб ишлардим. Тунги навбатчилик. Аёл туғяпти, дарди оғир, қичқиряпти… Санитар қиз чопиб кирди… Стерилланган қўлқоп ҳам, стерилланган кийим ҳам киймаган… Нима гап? Нима!!! Бунақа аҳволда туғуруқ залига кириш мумкинми?! “Қизлар, босқинчилар!” деди у. Улар эса қора ниқоб таққан, қуроллари бор. Дарров бизга бақиришди:

– Наркотик бер! Спирт бер!

– Наркотик йўқ, спирт ҳам йўқ!

Шифокорни деворга тирашди: “Бер!” Туғаётган аёл енгиллаганидан ингради. Қувонч билан… Ва эндигина дунёга келган гўдак йиғиси эшитилди… Мен болага эгилдим, ҳатто эслаб қола олмадим – у ким эди: ўғилми ёки қиз? Унинг ҳали ҳеч нарсаси, исми ҳам йўқ эди. Босқинчилар бизга бақиришди: ким бу гўдак – кўлобликми ёки помирлик? Ўғилми ёки қизми эмас, кўлобликми ёки помирлик? Биз – жиммиз… Улар қичқиришади: “Ким бу?!” Биз жим ўтирибмиз. Шунда улар болани тортиб олишди (у, эҳтимол, бу дунёда бор-йўғи беш ёки ўн дақиқа яшади), кейин гўдакни деразадан улоқтиришди… Мен ҳамшираман, болаларнинг ўлимини кўп бор кўрганман… Лекин бунақа ўлимни…

Юрагим қинидан чиқиб кетаёзди… Буни эслашим мумкин эмас… (Яна йиғлай бошлайди.) Шу воқеадан кейин… қўлларимга тошма тошди. Томирларим шишиб, бўртиб чиқди. Ҳамма нарсага шунчалар бефарқ бўлиб қолдимки, ҳатто тўшакдан бош кўтаргим келмай қолди… Касалхона яқинига келаман ва ортга қайтиб кетаман. Ўзим ҳам фарзанд кутаётгандим… Қандай яшайман? Қандай қилиб ўша ерда туғаман? Бу ерга келдик… Беларусга… Наровля – сокин шаҳарча, кичкина. Бошқа нарса сўраманг… Менга тегманг… (Жимиб қолади.) Тўхтанг… Сиз билишингизни истайман… Мен Худодан қўрқмайман… Одамлардан қўрқаман… Дастлабки пайтлар бу ердагилардан: “Радиация қаерда?” деб сўрардик. “Қайда турган бўлсангиз, шу ерда”, дейишди. Демак, бутун замин шунақа?! (Кўз ёшларини артади.) Одамлар кетиб қолишди… Улар қўрқишади…

Менга бу ер у ерчалик қўрқинчли эмас. Биз ватансиз қолдик, биз – ҳеч кимники эмасмиз. Немислар Германияга кетди, татарлар рухсат берилгач, Қримга йўл олишди, руслар эса ҳеч кимга керак эмас. Нимага умид қиламиз? Нимани кутамиз? Россия ўз одамларини ҳеч қачон қутқармаган, чунки у бепоён, улкан. Ростини айтсам, мен буни сезганим йўқ, менинг ватаним Россия деб билмайман, биз бошқача ўсганмиз: бизнинг Ватан – Совет Иттифоқи. Мана, энди жонимизни қандай қутқаришни билмаймиз. Бу ерда ҳеч ким автоматини ўқталмаса, шунинг ўзи ҳам яхши. Бизга бу ерда уй беришди, эримга – иш. Танишларимга хат ёздим, улар ҳам кеча етиб келишди. Батамом. Кечқурун келишган ва вокзал биносидан чиқишга қўрқишган, болаларни ташқарига чиқаришмаган, жомадонларининг устида ўтиришган. Тонг отишини кутганлар. Кейин қарасалар: кўчаларда одамлар юрибди, кулишяпти, чекишяпти… Уларга бизнинг кўчани кўрсатишибди, уйимизгача олиб келишибди. Улар ўзига кела олмасди, чунки у ерда биз оддий, тинч-осойишта ҳаётни унутгандик. Кечқурунлари кўчада юриш мумкинлигини унутгандик. Кулиш мумкинлигини… Улар эрталаб озиқ-овқат дўконига боришибди, у ерда ёғ, қаймоқни кўришибди, ўша ерда, дўконда – ўзлари айтиб беришди – беш шиша қаймоқни сотиб олиб, турган ерларида ичиб олишибди. Уларга ҳамма жиннига қарагандек тикилармиш… Улар икки йил на ёғ, на қаймоқни кўрган. У ерда нон ҳам сотиб ололмайсан. У ерда – уруш… Буни бугун урушни кўрмаган… ёки фақат кинода кўрган одамга тушунтириш қийин…

У ёқда қалбим ўлик эди… Ўлик қалб билан у ерда кимни туғардим? Бу ерда одам кам… Уйлар бўмбўш… Ўрмон ёнида яшаймиз… Одам кўп бўлишидан қўрқаман. Уруш пайти… вокзалда бўлганидай… (Ўкириб йиғлаб юборди ва жимиб қолди.)

Она:

─ Фақат уруш ҳақида… уруш ҳақида гапира оламан… Нега бу ёққа келдик? Чернобиль тупроғига? Чунки бизни бу ердан ҳайдашолмайди. Бу заминдан. У энди ҳеч кимники эмас. Худо қайтариб олди… Одамлар ташлаб кетишди…

Душанбеда вокзал бошлиғининг ўринбосари эдим, яна бир тожик бошлиқ ўринбосари бор эди. Болаларимиз бирга ўсишди, ўқишди, байрамда бир дастурхон атрофида ўтирардик: Янги йил, Биринчи май… Ғалаба куни… Биргаликда шароб ичардик, палов ердик. У мени “Опа. Опажон. Менинг ўрис опам” деб чақирарди. Битта хонада ўтирардик ва бир куни у тўсатдан кириб келиб, менга яқинлашди-да:

─ Сен қачон Россиянгга жўнаб кетасан? Бу – бизнинг еримиз! – дея ўшқирди.

Ўша пайтда ақлимни ўзимга бўйсундиролмадим. Сапчиб унга қарши чиқдим:

─ Устингдаги кийиминг қаерники?

─ Ленинградники, – жавоб берди у ҳайрат билан.

─ Еч рус кийимини, аблаҳ! – тармашдим унинг курткасига. – Телпагинг қаерники? Сибирдан юбо ришди, деб мақтанардинг! Телпакни ҳам еч, аблаҳ! Кўйлагингни еч! Шимингни ҳам! Улар Москва фабрикасида тикилган! Улар ҳам руслар!

Иштонигача ечиб олган бўлардим! Қаршимдаги – бақувват эркак, елкасидан келаман, лекин шунча куч қаердан келди, билмадим, сал қолса, ҳамма кийимини ечиб олардим. Атрофга одамлар йиғилди. У чинқирарди:

─ Нари қоч, кет, қутурган ит!

─ Йўқ, ҳаммасини, рус кийимларимни бер бу ёққа! Ўзимники бўлган ҳамма нарсани олиб кетаман! – ақлдан озишимга сал қолди. – Пайпоғингни еч! Пойабзални ҳам!!!