Ольга Ипатова – Перакат (страница 42)

— Ага, — прастадушна пацвердзіла Алена Стэфанаўна. — Праўда, як у бібліятэцы.

— Ды хоць бы прыгожыя былі, а то нейкія патрапаныя, — працягвае бацька. — У майго прыяцеля вунь як паглядзіш — адна да адной, што ў колер, што ў вышыню. Спецыяльна падбірае.

— Тата, — умяшаўся я. — У яго ж лёгкая літаратура, а тут — сур'ёзныя даследаванні. Тут нават дарэвалюцыйныя кніжкі ёсць. Алене Стэфанаўне ад дзеда дасталіся. Ён у радстве нейкім быў з Каліноўскімі.

Глянуў на мяне бацька так, нібыта шылам наскрозь пранізаў.

— Гэта добра, што ты тут вучышся. Можа, і ў інстытут паступіш, — падкалупнуў.— Я, праўда, інстытутаў не канчаў, але жыву — дай бог усякаму!

Ён адным махам садраў фальговы корак з бутэлькі, разліў у чаркі жанчынам, а сабе папрасіў шклянку.

П'е ён шклянку, а я гляджу на Ірчыну маці і думаю, што мужная яна жанчына: хударлявая, крыху жаўтаваты твар, сама ў чорнай сукенцы з нейкім карункавым каўнерыкам сядзіць насупраць майго продка і, не міргпуўшы вокам, глядзіць, як ён тую шклянку вялізнымі глыткамі выпаражняе! А той пачынае выдурняцца, спецыяльна з сябе разыгрывае, як ён гаворыць, «простага чалавека»: рот даланёй падцёр, крэкнуў.

— Ну то што, свацця, — пачынае, — як будзем дзяцей жаніць?

— Як? — перапытвае Ірчына маці.— Звычайна. Хай сабе жэняцца. Толькі дзе жыць ім — не ведаю. Тут, як бачыце, не павярнуцца. Ім жа блага.

— Дзе жыць — гэта пасля. Перш-наперш — як быць з вяселлем?

— А што вы маеце на ўвазе?

Алена Стэфанаўна пачала нервавацца: бачу, чырвань праступіла на шчоках.

Мая мама сядзіць — ні гу-гу. Ды і што яна скажа?

— Грошыкі маю на ўвазе, — гне далей бацька. — Вяселле грошай перш-наперш патрабуе.

— У мяне ёсць, — прамармытала Алена Стэфанаўна, — трыста рублёў на кніжцы.

— Трыста рублё-ёў? — працягнуў бацька. — Не, даражэнькая. Сёння гэтым не абыдзешся. Калі палічыць гасцей — і вашых і нашых, — то набіраецца за сотню. Па дзесятцы на кожнага — і то тысяча. А тут дзесяткай не абыдзешся. Вяселле!

— Навошта ім такое вяселле? Хай лепей паедуць куды-небудзь удваіх. На Каўказ, па лермантаўскіх мясцінах…

— Лермантаў пачакае! Мне перад сваімі нялоўка, калі будзем вяселле сынава рабіць як жабракі. Але і сам не хачу на сабе ўсё несці. Адразу дамовімся: расходы папалам!

Бачу, ад гэтых ягоных слоў Ірка пачала ёрзаць на крэсле і шчокі ў яе таксама расчырванеліся, а вочы зрабіліся калючымі, як быццам у кожнай зрэнцы вытыркнулася іголачка.

— Бацька, — кажу, — не трэба пра гэтыя тысячы. Паклічам сяброў, самых блізкіх родзічаў — і досыць.

— А ты маўчы! — абсек ён мяне. — Нашто тады ўсё жыццё стараюся? Хай хоць цяпер паглядзяць, хто такі Іван Скобіч!

— Іван Вікенцьевіч, — ціхутка кажа Ірчына маці.— Нашто нам гэтыя разлікі? Давайце не будзем жыццё ім з самага пачатку труціць…

Пачуў я гэты ціхенькі голас, глянуў у Ірчын бок — і мяне ўсяго закалаціла: ах, як нядобра ўсё атрымліваецца! Але прывык бацьку слухацца, і як хачу што сказаць — язык ажно аднімаецца.

— Гэта чым жа труціць? — закіпеў і бацька. — Калі я хачу, каб усё па-людску было, то гэта — труціць? Я ім дабра жадаю! Хачу, каб і яны капейчыну якую атрымалі ад гасцей. Сам буду лічыць. У канвертах! Хай хто толькі паскупіцца! I ты, свацця, не скупіся — пазыч, калі няма.

— Не магу я пазычаць, — гэтак жа ціха гаворыць Алена Стэфанаўна.

— Чаму?

— Таму што калі што якое са мной здарыцца, то ёй, — яна кіўнула на Ірку, — пазыку аддаваць. Не хачу ёй на шыю такі хамут ускладаць.

— На маю шыю яго жадаеце ўскласці?! Падхапілася тут Ірка і нечакана для ўсіх бацьку майму на дзверы паказвае:

— Вон адсюль!!!

Аслупянелі ўсе. Цішыня… Бацька мой, вушам не верачы, устае, устае… і за ім усе ўстаді.

— Гэта ты мне кажаш? — пытаецца ён.

— Вам, вам кажу! — крычыць Ірка. Пабялела яна, як палатно, вочы блішчаць. — Ідзіце вон адсюль! З вашымі грошамі, з вашым вяселлем!

— Пайшлі, Сымон, — кінуў мне бацька і да дзвярэй пайшоў.— Вы яшчэ прасіць будзеце, і яна пабегае. Такімі хлопцамі не кідаюцца…

I тут я адчуў — усё, канец! Пайду адсюль за ім — не бачыць мне Іркі ніколі. Не будзе яна бегаць, не, а я ж пасля ўсё жыццё без яе, як воўк, выць буду…

— Не, бацька, — кажу (а язык мой, як жорны, варочаецца, калі мукі і зерня там занадта). — Я з імі застаюся.

Імгненне мы з ім у вочы адзін аднаму глядзелі. Ніколі не забуду той хвіліны, паміраць буду, не забуду, дальбог! Пасля ён выйшаў.

Ён выйшаў, а я застаўся.

I вось цяпер едзем мы з Іркай па БАМ, бо не заставацца ж нам на прыватнай, тым болей, не хочацца нікому тлумачыць, што з дому пайшоў.

Бацька мой, калі я рэчы свае збіраў і вымятаўся з дому, маўчаў. Пасля толькі ў мамы пытаўся, чаму гэта Ірчына маці, калі ён з яе хаты выходзіў, ціха так у спіну яму кінула: «Бедны чалавек». «Які ж я бедны, — пытаўся бацька, — гэта ж яна няўдаліца нейкая, ні кватэры, ні грошай. Але ж сказала так, а не іначай. Чаму?!»

На дрызіне па шчанюка

Раўнамерна лескатаў матор. Расхістаныя ад часу рэйкі, якія за доўгую зіму як улітавала ў мёрзлую зямлю, рыпелі на стыках, дрызіна моцна калывалася. У час асабліва моцпых штуршкоў Кацярына спалохана трымалася за тонкі металічны борцік, а другой рукой у тоўстай скураной рукавіцы прыціскала да сябе нешта, што зрэдку варушылася ў яе пад кажухом на грудзях. Кажух быў цяжкі, дыхтоўны, Кацярынін бацька, саўгасны пчаляр, сам шыў яго для дачкі са скур хатніх авечак, якіх нядаўна зноўку сталі заводзіць у вёсцы. Кажух рабіў стройную высокую Кацярыну няўклюднай, незварушлівай, але сёння, едучы на дрызіне, не стала апранаць сваё святочнае паліто — прыгожае, з чарнабуркай вакол шыі: ехаць трэба было ў адкрытай цялежцы і, хаця нядаўна пасля палярнай начы зноў выглянула сонца, маразы ўпалі да дзесяці — пятнаццаці градусаў, магло да костачак прахапіць ледзяным ветрам. Дый Віктар сам надзеў кажух — яго таксама рабіў Кацярынін бацька — далёка адсюль, у Беларусі, дзе цяпер квола зелянелі палеткі і наліваліся халаднаватым вострым сокам пупышкі на клёнах, што вартавалі Кацярынін дом, вялікі, нядаўна пафарбаваны сіняй фарбай, з высокім ганкам, які ў гарачы летні дзень апякаў ногі сваёй каменнай гарачынёй. Каля ганка, накрыты невялічкім дахам, стаяў калодзеж, і ў ціхі вечар, калі прыходзіла з поля карова, адтуль цягнула прахалодай, чыстай вільгаццю падземнай вады, і цяжка плёхалася ў яе пругкую халаднечу цёплае вядро…

Віктар чакаў, пакуль адбудзе свой тэрмін вярбоўкі, каб паехаць туды, да бацькоў Кацярыны, і жыць у вялікім драўляным доме, выходзіць раніцай па сцяжынцы на лужок, дзе стаялі вуллі, і дыхаць настоем траў, якім патыхае рапішняе поле, і ісці з касой па лузе, пакідаючы халодны ўзорысты след. Кацярына ж, наадварот, за два гады жыцця тут, на Поўначы, асвойталася з маразамі, ад якіх напачатку як заціналася дыханне і, здаецца, спынялася сэрца. Прывыкла яна і да палярнай начы, калі ўсё навокал суткі навылет ахутана шэрай імглой, у вагончыку і на газазборачнай станцыі, дзе яна працавала аператарам, дзень і ноч гарыць жаўтаватае святло, так што нарэшце здаецца, што і ты сам і ўсё навокал робіцца падобным да прывідаў. Чамусьці і вагончык паступова стаў нагадваць ёй смалістым пахам родную хату, а чэзлыя сасонкі каля яго нібыта рабіліся тымі цяжкімі, каржакаватымі, поўнымі сіл і жыцця соснамі, што беглі наўзбоч дарогі ў родную вёску, якая стаяла на самым краёчку славутага Пружанскага бору, апетага калісьці славутым яе земляком. У тым бары і прайшлі, можна сказаць, першыя яе шаснаццаць гадоў. З ранняй вясновай пары, калі на ўзгорках, зарослых ядлоўцам і брызглінай, ледзь растопіць спежныя гурбы і з зямлі праклюнуцца белыя пругкія пралескі і ліловыя калматыя званы сон-травы, і да асенніх нудных дажджоў, калі затопіць далёкую Панкаву нізіну з буйнымі ягадамі журавін і ўдараць першыя маразы, яны, дзятва, не выходзілі з бору. Ды і зімой таксама — то з бацькам ездзіла па дровы на запаветную дзялянку, дзе з лета ляжалі нарыхтаваныя ім альшыны, то да цёткі ў адведкі, месцячыся ў пахкае і ў холад нейкае цеплаватае сена, прыкрытае яркай, у сем нітоў посцілкай, і з бітончыка па-летняму пахла грэчкай — цётцы вазілі мёд. Калі яны вярталіся, нізкае барвовае сонца падала ў заснежаную раўніну, што бачылася між соснаў, а калі яны праязджалі бор, ужо цямнела, і першыя чыстыя зоркі праклёуваліся на небе, і твар дзяўчынкі шчыпаў мароз, а пушыстыя вусы бацькі рабіліся калматымі і снежна-белымі. Імчалі сані, звінелі званочкі — іх надта любіў пчаляр, I цемра цікавала за імі здалёк, ад чаго ёй, малой, рабілася і жудасна, і весела…

Яна ўспаміцала аб тым, цяпер ужо далёкім жьіцці, але ўспамінала без вострага жалю ці суму. Было добра і тут, і гэтак жа — салодка і жудасна — шчымела на сэрцы, калі яна ўпершыню анынулася ў пасёлку, убачыла некалькі вагончыкаў, так-сяк сабраных у гурт, што нагадваў вуліцу толькі здаля.

Цяпер, успамінаючы газетныя рэпартажы, што прывялі сюды яе, сарамлівую дзяўчыну з далёкай вёскі Валеўка, на нафтавыя і газавыя месцанараджэнні, яна радавалася таму, што прыехала. Ну што ж, карэспандэнты! Яны, відаць, упершыню ўбачыўшы і вагончыкі, і станцыю, што здалёку ззяла ў шэрай начы або палярным днём алюмініем і шклом, як нейкі казачны палац, што пабудавалі ў пустэльным месцы веліканы… дык вось яны, карэспандэнты, відаць, сапраўды зайздросцілі тым, хто жыве тут, у цішыні, захапляліся ўсім убачаным і ад'язджалі адсюль нейкія прасветленыя. Але яны пасля вярталіся ў свае вялікія гарады, дзе звінелі трамваі, амаль бясшумна плылі па вячэрніх вуліцах асветленыя перапоўненыя тралейбусы, ззялі вокны, і незнаёмыя людзі былі як абяцанні новых таямніц, новых знаёмстваў і адкрыццяў. А для тых, хто заставаўся ў лесатундры, нічога не змянялася, і час тут, амаль на самым беразе вялізнага Ледавітага акіяна, цёк няспешна, і гэтак жа гарэлі ліхтары ў мяцельнай імгле, і шалясцела снегавая крупа, і на абед у адзінай сталоўцы была ўсё тая ж аленіна — чамусьці прапахлая дымам, крыху цвёрдая, ад якой прыходзілі ў захапленне толькі прыезджыя, і ўсё было ў пакетах, кансервах, сушанае, прапахлае складам і ад таго нясмачнае. Многія, не пражыўшы і года, вярталіся назад. А яна, Кацярына, прыжылася, як прыжываецца на суровай зямлі ўпартая лістоўніца, скрозь, да апошняга свайго колца, пранізаная суровымі вятрамі і маразамі, і ўжо лічыла сябе старажылам пасёлка і нават пачала выпісваць літаратуру аб пчолах, таму што прачытала ў нейкай газеце, што пчол можна трымаць і ў цяпліцах, і яны могуць цэлы год жывіцца толькі сіропамі і сокамі. Чаму б не развесці пчол і тут — і ўраджай будзе ў цяпліцы вышэйшы, і мядок завядзецца?