Ольга Ипатова – Перакат (страница 34)

— Позна ўжо. Пойдзем.

— I зноў як не чуў! Зноў як быццам нічога не гаварыла! Скажы хаця нешта!

— Столькі ўжо гаворана.

— О, я ненавіджу яе! Яна ўсё нам перакрэсліла! Няхай бы яна памерла!

Яна адпусціла яго плечы, закрыла твар рукамі, затрэслася ў плачы.

Антон моўчкі сядзеў, працяты болем і гневам. Калісьці за гэтыя словы аб маці ён ударыў Кацю — яна адляцела ў кут, ударылася, і ў вачах яе заіскрыўся жах, а ён таропка, як уцякаючы, пайшоў з дому, і кожны крок адклікаўся ў галаве тым жа тупым, раздзіраючым болем, як і цяпер…

— Замаўчы.

— Ты зноў пачні гаварыць мне пра абавязак, пра цярпенне! Пра дабрыню! — Каця адняла рукі ад твару, і словы яе секлі, сцябалі, нібы пугай. — Восем гадоў ты ёй служыш! Восем гадоў, якія яна забрала ў мяне!

Словы біліся ў ім — біліся таксама балюча, словы суцяшэння. Калі яна не ведала, што такое шкадаванне, цярпенне, ёй варта было спагадаць. I біліся таксама словы гневу — не захацела анічым паступацца, патрабавала ўсяго яго, не пакідаючы болей нікому і нічому! Але ён зноў маўчаў — усё, што маглі сказаць словы, было толькі бледным адбіткам таго, што бушавала ў ім, што душыла і што немагчыма было бясконца паўтараць, таму што яно не даходзіла да яе душы. Тое, чым ён жыў,— змаганне са смерцю, з нерухомасцю, было ў Каціных вачах глупствам. Ён дзівіўся з таго, што яна можа жыць толькі сваім каханнем, не думаючы ані пра тых, хто побач. Было нешта страшнае і ў тым, што такія ж словы — пра неразумнасць яго, пра тое, як легка было б яму, калі б памерла маці,— ён чуў і ад іншых.

Антону ўвогуле здавалася, што ў апошнія гады як бы нешта гублялася ў навакольным жыцці — меней спагадалі адзін аднаму, болей гаварылі пра. дабрабыт, падрабязна пералічвалі рэчы, якія купляліся, забываючы запытацца пра здароўе… Тое, што Каця хацела судзіцца з маці і айчымам, жахнула яго. Але за апошнія гады на вуліцы, дзе ўсе ведалі адзін аднаго, некалькі разоў судзіліся — дзеці з бацькамі, нявесткі са свякрухамі — з-за метраў жылплошчы, за дываны ці сумы на ашчадкніжках.

Ён глытнуў цяжкі камяк.

— Маўчыш, усё маўчыш! Гэткі ціхі мужычок-маўчальнік, ты… — яна захлынулася абразлівымі словамі, а ён усё болей шкадаваў жонку. Раздаўся грукат, і далёка ў небе ўзляцеў букет рознакаляровых агнёў, што асвяціў парк, Каціну постаць, заплаканы твар і растрапаныя валасы, што з-пад шапкі рассыпаліся па плячах. Ён пацягнуўся, каб паправіць яе валасы, але яна адхінулася, выкрыкнула самае злоснае, несправядлівае. Паляцела на зямлю банка, белыя пластмасавыя кубачкі. Ён пацягнуўся за імі, але Каця імкліва тупнула нагой, пасля зноў. Затрашчала пластмаса, белы аскабалак вылецеў з-пад абцаса. I тады ён падняўся і цяжка пабрыў прэч, а рознакаляровыя букеты ўсё ўзляталі, і з розных бакоў парку, там, дзе пачыналіся асветленыя вуліцы, былі чуваць маладыя крыкі: «ура», пасля яшчэ, яшчэ… Парк асвятляўся зялёным, сінім, чырвоным, самі панурыя ствалы таполяў, здаецца, выпрасталі худыя спіны, а ён ішоў, машынальна адзначаючы толькі, як мякка, раздаўлена чвякала пад нагамі мешаніна лістоты і вільгаці, бо брыў напрасткі, не разбіраючы дарогі. У вачах стаяў той вечар, калі Каця, бледная, з ценямі вакол вачэй, заявіла яму, хутаючы плечы ў цёплы пуховы шалік:

— Я болей не магу… Гэта катарга. Яна ўсё роўна памрэ, нашто ж ты выцягваеш душу і мне і сабе?!

Тады, у першыя месяцы, было сапраўды цяжка спраўляцца з нерухомым целам маці, бачыць неразумны яе погляд, што праясняўся часамі і ненадоўга, карміць з лыжачкі, рабіць мноства чорнай, непрыкметнай работы, якая цяпер была звыклай I ўжо не такой пякельнай. Ён разумеў Кацю: маці была для яе чужой — амаль чужой. Самому ж пераступіць праз сябе Антон не змог бы. Ён ведаў: здарылася б што з Кацяй — гэтак бы ўпарта і штодзённа глядзоў бы і за ёй, бо і яна была — родны чалавек, родны, крэўны, на якога распаўсюджваліся законы сям'і… Маці вырасціла яго адна — не, не адна, з дзедам, сваім бацькам, бо ўласны Антонаў бацька загінуў пры нейкім выбуху на ТЭЦ, дзе быў качагарам. Але заўсёды з ім, у ім, было гэтае адчуванне сям'і, крэўнасці, абавязку. I Каця не змагла прымусіць яго жыць па-іншаму…

Калі ён прыйшоў дадому, дзед сустрэў яго ў сенцах.

— Лепей маці, ты ўжо пасядзі з ёю…

Ён зайшоў у пакой, і выцвілыя, спакутаваныя вочы маці сустрэлі сына такой замілаванасцю, што ён ажно сумеўся. Падышоў, захутаў ёй ногі:

— Што ты, мама… Усё ж добра.

Яна слаба абняла яго худой рукой, па-дзіцячы жаласна сказала:

— А мой жа ты сынок… Вось пабачыла цябе — і памерла б. Чаго ж гэта бог не дае смерці? Перашкаджаю табе…

— Ты што, мама? Ты што? — нешта паднялося ў ім і сціснула горла спазмай. — Наадварот…

Гэта было дзіўна — але кволая, худая рука маці як бы з'ядноўвала яго з жыццём, рабіла сувязь тую моцнай, надзейнай, сумленнай. I ён заплюшчыў вочы, прыціспуўся да матчынай рукі вуснамі.

Яшчэ адзін каляровы букет узляцеў над далёкай плошчай і рассыпаўся дробнымі вогненнымі пырскамі, асвятліўшы іх ціхую вуліцу, тоўстыя шурпатыя кляны, агароджы і прывялыя кветкі ў палісадніках.

— Свята, — уздыхнула маці, і журботныя вочы яе асвяціліся радасцю.

Антон як упершыню ўбачыў успышкі салютаў, што налягалі на цемру, нібыта прымушалі яе раз за разам адступаць. Ён сутаргова глытнуў, як чалавек, што вынырнуў па паверхню са шчыльнай, аглушальнай глыбіні.

Усё было як заўсёды.

Ластаўка

Я заўсёды прачынаюся на досвітку, у той глухі, пераходны час, калі яшчэ маўчаць птушкі і цемра ахутвае ўсё вакол і сон так падобны да явы, што не адразу разумееш, дзе ты і што з табой. Прачынаюся цяжка і адразу ж спрабую заснуць нанова. Часам гэта ўдаецца, і я зноў правальваюся ў сон, правальваюся з палёгкай, з радасцю. Але часцей — ды амаль заўсёды! — страх перад абуджэннем працінае з такой сілай, што сон імгненна, як спалоханы гэтым жахам, уцякае, і я альбо ўстаю — першая ў гарадку, таму што вокны наўкол доўга яшчэ застаюцца цёмнымі,— альбо ляжу, баючыся разбудзіць мужа, які, калі ўстаю, таксама не засынае, і бурчыць, і злуецца, хаця вельмі добра ведае, чаму я не сплю, а можа, якраз ад таго, што ведае.

Абое мы ведаем. Толькі мне чамусьці здаецца, што ён, як усе мужчыны, спакайнейшы. Ён змірыўся. Я змірыцца не магу. Мне здаецца: як толькі зміруся, супакоюся, Люся знікне — цяпер ужо назусім, канчаткова, і я забуду яе голас, забудуся, якія ў яе валасы, як яна ўсміхалася, гаварыла. Забыла я многае з таго, што, здаецца, забываць немагчыма: малады твар мужа, забыла, як ён выглядаў, калі мы распісваліся з ім у прасторным халодным ленінградскім загсе, забылася на твары лепшых сябровак — помняцца толькі ўчынкі, нейкія асобныя моманты, хваляванні… я не памятаю твараў суседак, з якімі пражыла многія гады. А калі Люся адыдзе, як буду гаварыць з тымі, хто кожны год прыязджае, прыходзіць да нас, у Любчу, каб сустрэцца са мною, каб яшчэ і яшчэ раз пачуць пра Люсю?

Калі б я пастаянна не бачыла яе перад сабой, калі б кожны раз, калі расказваю пра яе, не адчувала сябе так, што вось нанова сустрэлася, пабачылася з дачкой, — я, відаць, не вытрымала б усе гэтыя даўгія, цяжкія гады.

Ведаю і спрабую супакойваць сябе тым, што дзяцей у гады вайны страчвалі многія — о, як многа іх, бацькоў, што перажылі сваіх дзяцей! Але веданне, што гэты боль, гэты жах страты перажылі многія, супакойвае толькі трохі — так, як быццам безнадзейна хвораму даюць укол, што супакойвае на нейкі час. Супакойвае — таму што пераносяць жа ішныя, у іншых хапае мужнасці і сілы волі. Але ўсе кажуць, што хапае яе і ў мяне. I тады я думаю — другія, можа быць, гэтак жа прачынаюцца на досвітку і ляжаць, гледзячы на акно, якое сінее — ох, як павольна яно сінее, пасля святлее, гэтае акно! — і кідаюць у агромністае бяздоннае неба адчайны, безнадзейны кліч, быццам спрабуюць абудзіць нешта ў прасторы, выклікаць, вырваць… А пасля днём, як і я, патанаюць у мітусні будзённасці і забываюцца на ўсё і радуюцца сонцу, чырванаватым яго водбліскам на жоўтай, чыста памытай падлозе і першай расцвітаючай галіне яблыні, якая быццам працягвае насустрач светлыя пругкія пялёсткі з бліскучай кропелькай, што дрыжыць і пераліваецца на сонцы… I ўсміхаюцца суседцы, і гамоняць пра нейкія дробязі, і прыбіраюць хату, якая днём зусім не здаецца такой

вялікай, як ноччу, — не, не ноччу, а перад світаннем, калі як быццам ажываюць прывіды і бязгучна слізгаюць па пакоі. Дзіўна — Люся ніколі не брыла па хаце прывідам. Яна прыходзіла проста, вельмі будзённа, так, як уваходзіла ў хату заўсёды. I нахілялася нада мной, і нешта весела гаварыла, а я заўсёды радавалася ёй і разам з тым разумела, што гэта ўсяго толькі сон, і адчайна баялася, зноў баялася прачнуцца…

Яе сарочка ляжыць у школьным музеі. Сарочка з беленага льну, які я ткала амаль сорак гадоў назад. Сувой даваўся мне ў знакі, я не надта звыклая да такой работы, але хацелася, каб усё было як у людзей, каб мяне не лічылі тут чужаніцай, і я кожную свабодную хвіліну прысаджвалася за кросны і ткала, шчыравала над імі. Затое як радасна было потым бяліць разам з суседкамі свой сувойчык — на досвітку, рассцілаючы на вільготным, ужо дымлівым лузе сваю ўласную дарожку — крыху рудаватую, натапырлівую! Жанчыны перагаворваліся паміж сабой, маё ткацтва прыдзірліва разглядалі з усіх бакоў, а пасля Ганна, суседка, пахвальна засмяялася: «Глядзі ты, не падкачала Міхайлаўна!» Я ціха радавалася яе словам, і хіба магло прыйсці ў галаву, што збіраць буду сваю запаветную дарожку плачучы, рукі будуць дрыжаць, а ў скронях стукаць адно: «Вайна, вайна». Няўжо сэрца адчувала, што вайна, пра якую толькі што аб'явілі, навісла над пашымі галовамі, над гэтымі белымі, бялюткімі сувоямі, што стануць не толькі адзеннем, але і саванам? Як мне хацелася ўберагчы свой сувойчык ад пылу, як асцярожна несла яго дадому, трымаючы на плячы, стараючыся не ўздымаць за сабой пясок на дарозе, каб не прыліпалі да вільготнага палатна пясчынкі. Ён прасох, стаў бялюткім, чыстым. Але як грэбліва адкінуў яго нагой немец, калі я ўпала яму ў ногі, заклінаючы адпусціць дачку, а сабранае абы-як сямейнае дабро распаўзалася ў мяне ў руках, падала на пясок. Ён агледзеў усё ўважліва, паглядам паказаў другому на футра з вавёрчыных шкурак, на чырвоны аксамітавы абрус і пайшоў у дом, не гледзячы болей на мяне.