Микаель Ниеми – Папулярная музыка зь Вітулы (страница 8)
Вялікі Парадак, такім чынам. Станавіцца ў шарэнгу перад дзьвярыма клясы на пачатку заняткаў. Хадзіць строем у школьную сталоўку пад правадырствам настаўніцы. Падымаць руку, каб запытацца. Падымаць руку, каб папрасіцца ў прыбіральню. Паварочваць аркушы дзірачкамі ў бок акна. Выходзіць з клясы, калі пачынаецца перапынак. Адразу ж вяртацца на месца, калі перапынак канчаецца. Усё рабілася на загад, які аддаваўся са спакойнаю швэдзкаю ветласьцю, і толькі зрэдку моцная рука настаўніцы хапалася за чуб якога гарэзы з групы нумар два. Настаўніца нам падабалася. Яна дакладна ведала, як зрабіць з нас людзей.
Побач з настаўніцкаю катэдраю стаяў руды пэдальны арган. Ён гучаў штораніцы: усе вучні зьбіраліся ў клясе, а настаўніца сядала на зэдлічак і пачынала націскаць на пэдалі. Яе тоўстыя лыткі ў бэжавых гольфах напружваліся, акуляры затуманьваліся, а маршчыністыя пальцы нязграбна пачыналі поўзаць па клявішах, беручы тон. Яна зацягвала дрыготкім бабскім сапрана, увесь час сурова косячы вокам, ці ўсе сьпяваюць. Праз старыя вокны прабівалася сонечнае сьвятло й цёплымі жоўтымі плямамі клалася на пярэднія парты. Пах крэйды. Мапа Швэцыі. Мікаэль, у якога нярэдка ішла носам кроў, і таму ён часта сядзеў закінуўшы назад галаву з папераю ў носе. Кенэт, страшэнны непаседа й гарэзьнік. Аніка, якая размаўляла шэптам і ў якую ўсе мы, хлопцы, былі закаханыя. Стэфан, які па-майстэрску гуляў у футбол, але які праз тры гады разьбіўся на сьмерць аб дрэва, спускаючыся на лыжах з гары. А яшчэ Турэ ды Андэрс, Эва ды Оса, Анна-Карын, Бэнгт і ўсе астатнія.
Паяла месьцілася на далёкай поўначы, таму мы заўсёды цягнуліся ў хвасьце. У атлясе Швэцыі самаю першаю ішла правінцыя Сконэ, надрукаваная ў надзвычай вялікім маштабе; яе ўсю сьпярэшчвалі чырвоныя рыскі, якія пазначалі шашы, і чорныя кропкі — населеныя пункты. За ёю ішлі астатнія правінцыі, у звычайным маштабе, і чым далей вы гартаеце старонкі, тым больш набліжаецеся да поўначы. А самай апошняй ішла Паўночная Нарляндыя — надрукаваная ў надзвычай малым маштабе, каб зьмясьціцца на старонцы, але вось рысак або кропак там бадай што не было. І амаль на самым версе мапы месьцілася Паяла, акружаная бураю тундраю, — вось там мы й жылі. Адгартаўшы атляс назад, можна было падумаць, што нашая самая паўднёвая правінцыя, Сконэ, не саступала памерам усёй Паўночнай Нарляндыі, толькі яна, халера, была ўся зялёная дзякуючы сваёй урадлівай глебе. Мінула шмат гадоў, пакуль я не навучыўся разьбірацца ў маштабах і не зразумеў, што Сконэ, уся гэтая паўднёвая правінцыя ад краю да краю, магла б зьмясьціцца паміж Хапарандаю ды Будэнам.
Мы мусілі зазубрыць, што вышыня Кінэкуле складае 306 мэтраў над узроўнем мора. А пра Кяймяваара, вышынёю 348 мэтраў не было ні слова. Мы скорагаворкаю паўтаралі назвы Віскан, Этран, Сьпюан і Галян або як іх там, чатырох самых паўнаводных рэк Паўднёвашвэдзкага ўзвышша. Прайшло колькі гадоў і я ўбачыў іх на свае вочы. Я мусіў спыніць машыну, выйсьці зь яе й працерці вочы. Мізэрныя канавы. Лясныя раўчукі, па якіх і бярвеньня ня сплавіш. Ня большыя за нашую Каўнісьёкі або Лівіёёкі.
Такой самаю чужароднасьцю веяла й ад культуры, якую нам навязвалі ў школе.
— Ці бачыў ты спадарыню Лісічку? — мусілі мы сьпяваць.
На гэтае запытаньне я мог дакладна адказаць «не». Ні спадара Ліса, ні якога іншага іхняга родзіча я не сустракаў.
Часам нам дасылалі з ашчадкасы часопіс «Шчасьлівая манетка», вокладку якога ўпрыгожваў іх вячысты дуб. Будзеце адкладваць грошы, і яны вырастуць да памераў такога вось дуба, вучылі нас. Але ў нашай мясцовасьці дубоў увогуле не было, таму наконт гэтай рэклямы меўся пэўны сумнеў. Тое самае датычыла й крыжаванак з часопісу: там часта траплялася высокае пірамідальнае дрэва зь сямі літараў. Слушны адказ — ядловец. Але ж мы дакладна ведалі, што ядловец — гэта кудлаты калючы куст, не вышэйшы за калена.
Музычныя заняткі былі рытуалам самі па сабе. Настаўніца ўсталёўвала на катэдры грувасткі прайгравальнік з бабінамі (велічэзную скрыню з рычажкамі ды кнопкамі), павольна ставіла бабіну й разьмяркоўвала тэксты песень. Пасьля пільна аглядала клясу сваімі савінымі вачыма — і ўключала. Бабіны пачыналі матаць магнітную стужку, і з дынамікаў гучала бойкая музычная застаўка. Пасьля чуўся бадзёры жаночы голас з моцным стакгольмскім акцэнтам. Радасна гукаючы, яна праводзіла свае ідэальныя музычныя заняткі! Вучні былі з музычнай школы ў горадзе Нака, і для мяне ўсё яшчэ не зразумела, чаму мы мусілі слухаць, як гэтыя паўднёўцы сьпявалі сваімі чыстымі анёльскімі галасамі пра нейкія першацьветы, пралескі ды іншую трапічную расьліннасьць. Часам хто-небудзь з вучняў Накі сьпяваў сола, ды, як на ліха, адзін з хлопцаў быў маім цёзкам.
— Мат’яс, прасьпявай, калі ласка, гэты ўрывак яшчэ раз, — ціўкала дама на стужцы, і хлапец пачынаў сьпяваць надзвычай звонкім, падобным да дзявочага сапрана. Усе ў клясе адразу паварочваліся, каб вытарашчыцца й пазьдзекавацца зь мяне. А самому мне хацелася праваліцца скрозь зямлю.
Праслухаўшы й разабраўшы як сьлед матэрыял з настаўніцаю, мы мусілі сьпяваць разам са стужкаю — нешта сярэдняе паміж Венскім хорам хлопчыкаў і трывожнаю сыгналізацыяй. Вочы настаўніцы пільна сачылі за клясаю: дзяўчаткі пачыналі ледзь чутна шамацець, як кволая траўка пад парывамі ветрыку. Мы ж, хлопцы, сядзелі нямыя як рыбы, і калі настаўніца накіроўвала свой радар у наш бок, мы пачыналі варушыць вуснамі, але ня больш за тое. Сьпяваць — гэта бабская справа.
Зь цягам часу мы зразумелі, што нашая мясцовасьць насамрэч не належала да Швэцыі. Мы быццам трапілі туды толькі выпадкова. Паўночны атожылак, забалочаныя пусткі, дзе зрэдку трапляліся людзі, якія швэдамі былі толькі часткова. Мы былі не такія — крыху адсталыя, крыху неадукаваныя, крыху бедныя духам. У нас не было ні казуляў, ні вожыкаў, ні салаўёў. У нас не было знакамітасьцяў. Не было амэрыканскіх горак, сьвятлафораў, замкаў або шляхецкіх сядзібаў. У нас была хіба што безьліч камарэчы, турнэдаленскай лаянкі ды камуністаў.
Мы гадаваліся ў дэфіцыце. Не ў матэрыяльным — мы ўсё ж маглі пракарміцца, — а ў дэфіцыце самаідэнтыфікацыі. Мы былі нікім. І бацькі нашыя былі нікім. Нашыя продкі былі пустым месцам і ня мелі ніякага значэньня для швэдзкай гісторыі. Нашыя прозьвішчы немагчыма было перадаць на пісьме, нават вымавіць іх было складана тым нешматлікім выкладчыкам, што на кароткі час траплялі да нас з сапраўднай Швэцыі. Ніхто з нас не наважыўся напісаць на праграму «Да трынаццаці», бо яе вядоўца Ульф Эльвінг мог прыняць нас за фінаў. Нашыя вёскі былі залішне малыя, каб патрапіць на мапу. Мы нават ледзьве маглі самі пракарміцца й жылі на дзяржаўную дапамогу. На нашых вачах адбывалася выміраньне сямейнага земляробства, сенажаці зарасталі хмызьняком; мы сталіся сьведкамі апошняга сплаву дрэва па Турнээльвэн — больш ніколі ўжо там ня зьявяцца платы; на нашых вачах на зьмену сарака дужым лесарубам прыйшла адна сьмярдзючая дызэльная машына, і нашыя бацькі павесілі свае рукавіцы на цьвік і сышлі з дому: каб здабыць свой заробак, яны тыднямі не вылазілі з кірунскіх шахтаў. Мы горш за ўсіх у Швэцыі пісалі стандартызаваны тэст па швэдзкай мове. Мы ня ўмелі паводзіцца за сталом. Мы не здымалі, уваходзячы, шапкі. Ніколі не хадзілі ў грыбы, усяляк пазьбягалі гародніны, не праводзілі Сьвята ракаў. Не маглі весьці дыскусій, дэклямаваць вершаў, ня ўмелі запакоўваць падарункаў ды рабіць урачыстых прамоваў. Мы хадзілі, выварочваючы ступні. Мы размаўлялі па-швэдзку зь фінскім акцэнтам, хоць мы й не былі фінамі, а ў нашай фінскай мове чуўся швэдзкі акцэнт, хоць і швэдамі мы таксама не былі.
Мы былі нікім.
Існавала толькі адно выйсьце. Адзіная магчымасьць кімсьці зрабіцца ў жыцьці, няхай і кімсьці нязначным. Трэба было зьехаць. Нас рыхтавалі да гэтага з раньняга дзяцінства, пераконвалі, што гэта быў наш адзіны шанец у жыцьці, і мы падпарадкоўваліся. У Вэстэросе можна было ўрэшце выбіцца ў людзі. І ў Люндзе. У Сёдэртэльі. У Арвіцы. У Буросе. Гэта была ўсеагульная эвакуацыя.
Плынь уцекачоў, якая спустошыла наш край; але ўсё адбывалася, на дзіва, добраахвотна. Нябачная вайна.
Назад з поўдня вярталіся хіба што ў труне. Ахвяры дарожных здарэньняў. Самагубцы. А зь цягам часу да іх далучыліся й ахвяры СНІДу. Цяжкія труны апускаліся ў прамерзлую зямлю сярод бярозак на паяльскіх могілках. Зноў дома.
Ніілаў дом стаяў на адной з самых старых паяльскіх вуліцаў, адкуль адкрываўся прыгожы від на рэчку. Прасторная, добра пабудаваная хата канца мінулага стагодзьдзя зь вялікімі вокнамі ўздоўж усёй сьцяны. Калі прыгледзецца, можна заўважыць на фасадзе стык: да дому зрабілі прыбудову. Усё яшчэ захаваліся дзьве трубы ад дзьвюх розных печак: дом быў завялікі, каб абагравацца адною топкаю. У час росквіту лестадыянства дом быў натуральнага шэрага колеру, але ў саракавыя гады яго зрабілі чырвона-бурым зь белымі аконнымі рамамі. Ды яшчэ — па апошнім патрабаваньні моды, каб дом не нагадваў разрослую адрыну, — адпілавалі ў яго па краях бярвеньні, на вялікі жаль сапраўдных знаўцаў даўніны ды эстэтаў. З боку ракі да хаты цягнуліся сенажаці, якія вякамі шчодра ўгнойваліся рачным глеем у час паўнаводзьдзя й былі таму багатыя на сакавітую траву, ад якой каровы так і наліваліся малаком. Менавіта тут і спыніўся адзін зь першых пасяленцаў некалькі стагодзьдзяў таму, зьняў зь сябе паходны клунак і пабудаваў тут сядзібу. Але ўжо колькі часу сенажаці стаялі някошаныя. Паўсюль тырчаў хмызьняк. Змрочнасьцю, заняпадам дыхала гэтае месца. Было нейкім няўтульным. Ад яго цягнула сьцюжаю, нібыта ад чалавека, пакрыўджанага ў дзяцінстве, які прытаіў гэтую злосьць у сабе.