Микаель Ниеми – Папулярная музыка зь Вітулы (страница 10)

Але гэтаму папярэднічаў этап тэрору. Зімовы вечар. Ты імчыш на санках да шапіка, каб купіць аднакронавы скрутак ласункаў. Шарэе. Рэдкія сьняжынкі сыплюцца зь неабсяжнага шэра-блакітнага неба й бліскацяць зоркамі ў сьвятле ліхтара. А ты імчыш сабе паміж сьнежнымі валамі, празь сілу расьсякаючы палазамі сьвежы сьнег, а з Кірунскага тракту даносіцца віскат сьнегапрыбіральнай машыны, якая пракладвае сабе шлях скрозь сьнежныя завалы. Зьнячэўку там, на скрыжаваньні, зьяўляецца нехта са старэйшых хлопцаў. Чорны сылюэт старшаклясьніка. Ён набліжаецца, ты запавольваеш санкі, спрабуючы сьцяміць, хто гэта. Ты зьбіраесься павярнуць, але за сьпінаю ўжо раптам стаіць яшчэ адзін хлопец. У цемры ты ня бачыш, хто гэта, але ён, прынамсі, вялікі. Цябе, малога з санкамі, абкружаюць. У цябе ніякіх шанцаў — застаецца толькі спадзявацца. Уціскаеш галаву ў плечы ды набліжаесься да першага, які ўважліва цябе разглядае, між тым з вулічных ліхтароў сыплецца сьнег, а ягоны твар схаваны ценем, і тваё сэрца замірае ў грудзях. Ты спрабуеш падрыхтавацца: сьнег за каўняром, па ўсёй сьпіне ды нават у нагавіцах, ад аплявухаў, здаецца, лопаецца чэрап, шапка закінутая кудысьці на бярозу, сьлёзы, соплі ды прыніжэньне. Ты дранцьвееш, як цяля на бойні, а хлопец падыходзіць усё бліжэй. І вось ён стаіць перад табою, і ты мусіш затармазіць. Ён дужы, як дарослы мужык, а ты яго не пазнаеш. І ён запытваецца, чый ты будзеш, а ты прыгадваеш, што ў паселішчы цяпер дзеюць ня менш як тры групоўкі, якія ты нэрвова перабіраеш у галаве, а пасьля адказваеш, хто ты, і спадзяесься, што ўгадаў. А хлопец хмурыць бровы ды зьбівае зь цябе шапку. Пасьля кажа:

— Лічы, пашэнціла!

Ты атрасаеш шапку ад сьнегу й коціш далей на сваіх санках. І марыш хутчэй зрабіцца дарослым.

Блізіўся канец зімы, і самыя лютыя маразы ўжо мінулі. Дні па-ранейшаму былі кароткія, але ў абедзенны перапынак мы маглі ненадоўга ўбачыць сонца, якое крывавым памяранцам завісала над заінелымі дахамі дамоў. Мы пілі сьвятло прагнымі глыткамі, і гэты вогненна-жоўты сок напаўняў нашыя душы радасьцю жыцьця. Мы быццам выбраліся зь берлагу, прабудзіліся ад зімовай сьпячкі.

У гэтую пару мы зь Ніілам вырашылі апрабаваць Лестадыянскі спуск. Як толькі скончыліся заняткі, мы нацягнулі на сябе свае драўляныя лыжы з драцяным мацаваньнем і пайшлі кароткаю дарогаю цераз парк. Было ўжо цёмна, лыжы сантымэтраў на дваццаць правальваліся ў глыбокі рыхлы сьнег. Нііла пракладваў лыжню, а я ішоў за ім — дзьве няясныя здані ў паўзмроку. Наводдаль, каля лестадыянскага малельнага дому, пад самае неба ўздымаліся разлапістыя елкі, высокія, як царкоўныя вежы. Сьвятыя маўклівыя волаты, чые думкі ўздымаліся вышэй за нашыя.

Звонка кляцаючы лыжамі, мы перасеклі Лестадыянскі тракт; ужо запаліліся ліхтары. У імгненьне ўскараскаліся на чарговы сьнежны насып і сьлізганулі ў цемру, якая крута спускалася ўніз да ракі. Моўчкі пранесьліся каля бюста Лярса Леві. Ён пільна ўглядаўся скрозь бярозы, на ягонай макаўцы красавалася сьнежная шапка. Неўзабаве ліхтары засталіся далёка за намі, але было ўсё адно ня так цёмна. Сьвятло адбівалася ў безьлічы крыштальных сьняжынак, яно расло й расло, і вось ужо вялікім покрывам ахутвала зямлю. Вочы прызвычаіліся пакрысе да цемры. Перад намі адкрыўся спуск уніз, які доўгаю галавакружнаю стужкаю сыходзіў да ракі. Але па ім пакуль нельга было катацца: мы амаль па пояс вязьлі ў мяккім сьнезе. Тады мы паставілі лыжы папярок і пачалі ўтоптваць сьнег. Перастаўляючы лыжы, мы крок за крокам рухаліся ўніз з гары. Утрамбоўвалі сьнег, прасавалі яго ўсёй сваёй дзіцячаю вагою, пракладаючы вузкі фарватэр празь сьнежныя завалы, уніз да самай рэчкі праз увесь доўгі схіл. Мы працавалі плячо ў плячо, пот струменіўся пад вопраткаю. Калі мы ўрэшце дайшлі да нізу, павярнулі адразу назад. Мы працягвалі ўтрамбоўваць, падымаючыся тым самым шляхам, з асьлінаю ўпартасьцю ступаючы па сваіх сьлядах. Яшчэ больш спрасоўвалі сьнег, робячы яго як мага больш роўным і цьвёрдым.

Вось мы ўрэшце наверсе. Прыйшлі туды, адкуль пачалі сваю непасільную працу. Стаім на дрыготкіх нагах, хапаем ротам паветра, а перад намі ляжыць гатовы ўтрамбаваны спуск. Шырокая роўная вуліца, пабудаваная тысячай лыжных утрамбоўваньняў. Мы становімся поплеч, я й Нііла. Узіраемся ў цемру. Схіл зьбягае ўніз і зьнікае ў зманлівым змрочным сьвеце мараў, нібыта лёска ў палонцы. Няясныя цені, ціхія рухі ўглыбіні. Тонкая ніць паглыбляецца ў сон. Мы пераглядваемся. Схіляемся тады наперад, робім упор лыжнымі бамбукавымі палкамі. І адначасова зрываемся ўніз.

Адарваліся. Сьлізгаем уніз. Імчымся віхурай у ноч. Храбусьціць сьнег. Мароз абпальвае твар. Два распараныя хлопцы, два гарачыя цэпэліны, кінутыя ў лядоўню. Усё шпарчэй і шалёней. Нясемся поруч, разявіўшы раты, усмоктваючы ў гарачыя дзіркі зіму. Клясна ўтрамбавана, проста супэр! Калені нібыта спружына, а ногі — упоры, шчыльна зашнураваныя ў лыжныя боты. Цела разрывае ад шуму, хуткасьць дасягае межаў немагчымасьці, сьнег сьлепіць маланкаю, вецер гудзе ўвушшу, мільгаценьне.

І вось яно! Жудасны гром скаланае лёд Турнээльвэн ажно да Пэраяваары, і паветра трашчыць, як люстэрка. Мы пераадолелі гукавы бар’ер. Нябёсы зрабіліся цьвёрдымі ды крохкімі, нібы з друзу, і мы зрынуліся зь іх адначасова. Мы валімся плячо ў плячо, два гарачыя дымлівыя ядры, і з-пад кожнага ўздымаецца вялікая сьнежная хмара, ляжым з распрастанымі рукамі, а палкі тырчаць уверх, скіраваныя ў космас, кожная да сваёй зоркі.

РАЗЬДЗЕЛ 6

— пра тое, як старая карга села па правы бок Госпада Бога, і пра тое, якою рызыкоўнаю бывае дзяльба зямных багацьцяў

Ёдкім веснавым днём Ніілава бабуля пакінула наш тленны сьвет. Застаючыся ў цьвярозым розуме да апошніх хвілінаў, яна нямоглым шэптам паспавядалася ў сваіх грахах, пасьля лізнула аплатку кончыкам рудога, як пячонка, языка ды арасіла перасохлыя вусны віном. Пасьля сказала, што бачыць перад сабою сьвятло, а яшчэ анёлаў, якія п’юць з каўшоў ражанку; калі яна сканала, цела палягчэла на два грамы — столькі важыла яе несьмяротная душа.

Ha ulosveisu, адпяваньне для бліжэйшых родзічаў, сабраліся ў той самы дзень. Сыны пранесьлі нябожчыцу ў адкрытай труне нагамі ўперад праз усе пакоі ў хаце, каб старая магла разьвітацца з домам; сьпявалі псальмы, пілі каву і ўрэшце пакінулі нябожчыцу ў маразільнай камэры моргу.

Пасьля пачалі склікаць на само пахаваньне. Паяльская тэлефонная лінія распалілася дабяла, а паштовыя службы пачкамі рассылалі запрашальныя па Норботэне, Фінляндыі, паўднёвай Швэцыі, Эўропе ды іншых частках сьвету. Бабуля, наколькі здужала й пасьпела, засяліла сваімі нашчадкамі зямлю. Дванаццаць дзяцей нарадзіла на сьвет, па ліку апосталаў, і, як апосталы, выправіліся яны ўва ўсіх магчымых кірунках. Адныя жылі ў Кіруне ды Люлео, другія — непадалёк Стакгольму хтосьці — у Вэкша й Крыстыястадзе, Франкфурце й Місуры, а яшчэ ў Новай Зэляндыі. Толькі адзін зь іх застаўся ў Паяле — Ніілаў бацька. І ўсе яны сабраліся на пахаваньне, нават бабчыны абодва памерлыя сыны, — так расказвалі пасьля ў царкве празорлівыя цёткі. Яны казалі, што яшчэ ў часе першай псальмы яны дзівіліся, што гэта за хлопцы стаяць ды моляцца каля труны, пасьля толькі заўважылі, што ад іх сыходзіць нейкае сьвячэньне, а целы лунаюць на цалю над падлогаю.

А яшчэ там былі ўнукі ды праўнукі з усяго сьвету дзіўна й прыгожа апранутыя стварэньні, якія размаўлялі на ўсіх магчымых дыялектах. Унукі з Франкфурту мелі нямецкі акцэнт, а амэрыканскія й новазэляндзкія балбаталі на сумесі швэдзкай мовы з ангельскаю. Адзіныя з маладога пакаленьня, хто размаўляў яшчэ па-турнэдаленску былі Нііла ды ягоныя браты зь сёстрамі, але яны сядзелі збольшага моўчкі. У паяльскай царкве панавала вялікая сумесь розных моваў і культураў — відавочны доказ таго, наколькі плодным магло быць чэрава адной турнэдаленскай кабеты.

Разьвітацца са старою каля труны пажадалі амаль усе, ды на словы не скупіліся. Прысягалі, што нябожчыца працавала ў поце чала, жыла ў ахвярнасьці ды малітвах. Цягала й падымала, падымала й цягала, даглядала каровак ды малых, грэбла сена бадай ня горш за кабылу з трайною бараною, саткала пяцьсот мэтраў дывана, назьбірала тры тысячы каўшоў ягадаў, выцягнула з калодзежа сорак тысячаў вёдзер вады, насекла лесу адпаведна маштабу сапраўднай высечкі ў тундры, а з памытай ёй бялізны можна было скласьці гару велічынёю зь Юпуку, без адзінай скаргі яна цягала бочкі зь дзярмом з выграбной ямы, а бульбу закідвала ў бляшанае вядро так, нібы страляла зь фінскага кулямёта. І гэта было далёка ня ўсё.

Апошнімі гадамі, каля яна ляжала прыкаваная да ложка, старая перачытала Біблію ад вокладкі да вокладкі васямнаццаць разоў — натуральна, у старым фінскім перакладзе, не запаганеным атэістамі з навамодных камісій трактаваньня Бібліі. Слова Напісанае, вядома, не ідзе ні ў якое параўнаньне са словам Жывым, якое высякалася двухбаковым мечам у часе набажэнства, але калі час усё адно дазваляе, чаму б і не пачытаць.

Як звычайна бывае на ўрачыстых пахаваньнях герояў-турнэдаленцаў, прапаведнікі збольшага казалі пра пякельныя пакуты. Яны малявалі жудасныя карціны вогненнай вугольнай ямы, дзе грэшнікі ды малаверы смажыліся, як тыя скваркі, у смале на распаленай дабяла патэльні, а сам д’ябал пратыкаў іх трызубцам, каб сьцякаў сок. Народ на лаўках хрысьціўся; асабліва ўразіліся бабчыны дочкі, з хімічнымі завіўкамі ды ў навамодных прыкідах, — зь іх так і ліліся кракадзілавыя сьлёзы, а іхнія закаранелыя мужы занепакоена круціліся на сваіх месцах. Аднак цяпер ім даецца шанец адным махам разьнесьці насеньне раскаяньня й літасьці амаль па ўсім зямным шары, і было б проста недаравальна не паспрабаваць. Да таго ж бабуля пакінула пасьля сябе сшытак з нататкамі, дзе ў дэталях апісала, якім мусіла быць пахаваньне, каб у пропаведзі было шмат павучаньняў і ў меру Эвангельля. І ніякіх танных індульгенцый направа й налева.