Микаель Ниеми – Папулярная музыка зь Вітулы (страница 6)
Пачалі біць званы, і дзьверы рызьніцы расчыніліся. Зь іх выйшаў Вільгэльм Тавэ ў акулярах з чорнай аправаю. Адчувалася, што ён крыху нэрвуецца. А за ім! Таксама ў пастарскім адзеньні, але ў афрыканскім, з бліскучаю мантыяй, вось дык...
Чорны, як вугольле! Настаўніцы нядзельнай школы пачалі ажыўлена перашэптвацца. Нават не руды, а, хутчэй, сіне-чорны. Побач зь ім тупала старая дыяканіса, якая ўжо колькі гадоў таму прысьвяціла сябе місіянэрству, — уся ссохлая, з жоўтаю, як пэргамэнт, скураю. Мужчыны пакланіліся перад алтаром, жанчына зрабіла рэвэранс. А потым айцец Тавэ пачаў імшу ды павітаў усю вялікую паству — і найперш нашых гасьцей з далёкага, разьдзіранага войнамі Конга. Тамтэйшыя хрысьціяне мелі пільную патрэбу ў матэрыяльнай дапамозе, і сёньняшні збор без астатку мусіў пайсьці на карысьць нашых афрыканскіх братоў і сёстраў.
Пачалі адпраўляць службу. А ўсе ў залі так і вытрэшчваліся на нэгра й не маглі наглядзецца. Калі засьпявалі псальмы, усе ўпершыню пачулі голас афрыканца. Ён ведаў усе мэлёдыі — пэўна, там, у Афрыцы, сьпяваюць такія самыя псальмы. Нэгар сьпяваў іх на роднай мове з сапраўднаю глыбінёй і запалам, між тым як паства сьпявала ўсё цішэй і цішэй, каб чуць ягоны голас.
Неўзабаве надышоў час пропаведзі, і айцец Тавэ падаў знак. Тады здарылася нешта неверагоднае: нэгр, разам з дыяканісаю, узышоў на катэдру.
Паства ўсхвалявалася: гэта ж адбывалася ў шасьцідзясятыя гады, калі па-ранейшаму лічылася, што жанчына ў царкве мусіла маўчаць. Тавэ адразу ж патлумачыў, супакойваючы прысутных, што жанчына будзе толькі перакладаць. На катэдры зрабілася крыху зацесна, калі жанчына асьцярожна праціснулася й прымасьцілася каля мажнога чужаземца. З-пад яе капелюша ручаём ліўся пот. Дыяканіса ўчапілася ў мікрафон і пужліва агледзела публіку. Чарнаскуры акінуў спакойным поглядам царкву, у востраканцовым блакітна-залатым капелюшы ён падаваўся яшчэ больш высокім. Ягоны твар быў такі цёмны, што на ім былі бачныя толькі бліскучыя бялкі вачэй.
І вось ён пачаў гаварыць. На банту. Без мікрафона. Ён нібыта выкрыкваў словы, гучна й зазыўна, быццам шукаў кагосьці ў джунглях.
— Дзякуй табе, Божа! Дзякуй табе, мой Божа! — перакладала дыяканіса.
Тут яна выпусьціла з рук мікрафон і са стогнам пачала завальвацца наперад і, напэўна, звалілася б з катэдры, калі б нэгр не падхапіў яе.
Першым быў на месцы царкоўны вартаўнік. Ён пасьпешліва ўскараскаўся на катэдру закінуў хударлявую руку дыяканісы за сваю бычыную шыю й павалок яе да выхаду.
— Малярыя, — прастагнала яна. Твар зрабіўся жоўта-бурага колеру, дыяканісу калаціла, і яна магла вось-вось страціць прытомнасьць. Яшчэ два чальцы царкоўнае рады ўзьняліся са сваіх месцаў, вывелі хворую з царквы ды пасадзілі яе ў аўто, якое на ўсіх парах памчалася ў лякарню.
Паства й нэгр засталіся сам-насам. Усе адчувалі сябе зьбітымі з панталыку. Айцец Тавэ ступіў быў наперад, каб узяць слова, але нэгр сыходзіць з катэдры не жадаў. Калі ўжо ён праехаў паўсьвету, дык з гэтым ён ужо мусіць справіцца. У імя Госпада.
Крыху паразважаўшы, ён зьмяніў банту на суахілі. Гэтая шматмільённая мова была, напэўна, пашыраная ў розных частках афрыканскага кантынэнту, але тут, у Паяле, яна, на жаль, была зусім невядомая. Адказам місіянэру быў пусты выраз на тварах. Нэгр зноў памяняў мову, гэтым разам на крэольскі дыялект францускай, але ён быў такім мудрагелістым, што нават настаўніца францускай не зразумела ні слова. Нэрвуючыся яшчэ больш, афрыканец вымавіў некалькі сказаў па-арабску. Пасьля ў роспачы паспрабаваў на флямандзкай мове, якой ён крыху нахапаўся ў часе сваіх экумэнічных падарожжаў па Бэльгіі.
Вынік — нулявы. Ніхто не зразумеў ніводнага слова. У гэтых глухіх краях дабіцца чаго-небудзь можна было толькі па-швэдзку або па-фінску.
У поўнай роспачы нэгр вырашыў памяняць мову апошні раз. Ён зароў так, што адгукнуліся рэхам арганныя хары, прачнулася цётка, якая была заснула, спалохана запішчала немаўлятка ды з шолахам перагарнуліся старонкі пастарскай Бібліі.
Тут з лавы падняўся Нііла ды крыкнуў яму ў адказ.
У царкве запанавала мёртвая цішыня. Уся паства павярнулася, каб паглядзець на бессаромнага блазьнюка. Бліскучыя бялкі нэгра зьвярнуліся да хлопчыка, але ў той момант Ісак яго ўжо рэзка ўсадзіў кухталём назад на месца. Афрыканец узьняў дагары сваю далонь — скура на тыльным баку была надзіва белаю. Ісак адчуў на сабе ягоны позірк і адпусьціў сына.
Вагаючыся, Нііла праціснуўся ўздоўж лаваў і спыніўся ў праходзе. На імгненьне падалося, што ён хоча зьбегчы. Афрыканец паклікаў яго бліжэй, памахаўшы белаю далоньню. Пад пільнымі поглядамі паствы Нііла зрабіў некалькі дрыготкіх крокаў. Сагнуўшыся, ён нерашуча падышоў да катэдры — малы забіты хлопчык з выродліва абскубанаю галавою. Нэгр дапамог хлапчуку ўскараскацца па прыступках. Ніілу ледзь было бачна за краем, і афрыканец падняў яго на сваіх дужых руках. Ён трымаў хлопчыка, нібыта ягня. З дрыжаньнем у голасе афрыканец прадоўжыў перарваную пропаведзь:
— Айцец наш, Ты пачуў малітвы нашыя, — бойка пераклаў Нііла. — Сёньня Ты паслаў нам хлопчыка. Хвала Табе, Божа, хвала Табе...
Нііла разумеў усё, што казаў нэгр. Паяльцы слухалі як аслупянелыя, а Нііла пераклаў пропаведзь нэгра да канца. Між тым бацькі Ніілы, ягоныя браты й сёстры застылі як каменныя балваны зь перапуджанымі тварамі. Яны былі ў поўным шоку, бо разумелі, што перад іхнімі вачыма адбываўся Божы цуд. Шмат хто ў царкве рыдаў ад замілаваньня, усе былі кранутыя й расчуленыя да глыбіні душы. Радасны шэпт пранёсься па шэрагах і неўзабаве ахапіў усю царкву. Знак літасьці! Божы цуд!
Я ж нічога не разумеў. Як гэты нэгр мог вывучыць нашую таямнічую мову? Менавіта на ёй яны й размаўлялі, нэгр і Нііла.
Пра гэты выпадак шмат потым гаварылі, і ня толькі ў царкоўных колах. Яшчэ доўгі час тэлефанавалі з газэтаў і тэлебачаньня, каб узяць у Ніілы інтэрвію, але Ісак адмаўляў усім.
Сам я сустрэўся зь Ніілам толькі празь некалькі дзён. Пасьля абеду ён прашмыгнуў на нашую кухню, і выгляд у яго па-ранейшаму быў зацюканы. Мама прыгатавала нам лусьцяні, і мы пачалі жаваць. Часам Нііла неяк напружана прыслухоўваўся.
Як звычайна фонам балбатала радыё. Тут я быццам пачуў нешта знаёмае й дадаў гучнасьці.
Я ажно падскочыў. Нашая таемная мова! Кароткая мэлёдыя, а пасьля голас дыктара:
— Вы толькі што праслухалі наш сёньняшні ўрок эспэранта.
Урок эспэранта. Дык ён вывучыў мову па нашым радыё.
Дужа павольна я павярнуўся да Ніілы. Той задуменна глядзеў некуды ўдалячынь.
РАЗЬДЗЕЛ 3
Па суседзтве зь дзіцячым паркам стаяў вялікі, падобны да шляхецкага маёнтку будынак зь безьліччу вокнаў уздоўж усяго фасаду. Гэта была старая рамесная школа Паялы, дзе на той момант яшчэ праводзіліся заняткі для дзяўчатак-падлеткаў па кухарстве й вязаньні. Навошта хадзіць беспрацоўнымі, калі можна атрымаць першаклясную адукацыю ў хатняй гаспадарцы. Каля школы, якую мы, малыя, празвалі Вязальнаю школаю, месьцілася старое, пафарбаванае ў чырвоны колер сховішча. Яго загрувасьцілі розным мэталяломам і старым школьным халусьцем, у якім мы ў дзяцінстве так любілі корпацца. З аднаго тарца сховішча дошкі крыху расхісталіся, і можна было залезьці ўсярэдзіну.
Стаяў сьпякотны дзень, было самае лета. Сьпякота цяжкою заслонаю павісла над нашым паселішчам, пах лугавой травы ў дзіцячым парку быў моцны, як гарбата. У адзіночку я, крадучыся, прабраўся да сьцяны сховішча. Трывожна аглянуўся, ці не ідзе наш школьны вартаўнік. Мы дужа яго баяліся. Бамбіза ў заляпаным фарбаю камбінэзоне, ён ненавідзеў усіх цікаўных дзяцей. Вартаўнік заўсёды зьяўляўся нечакана, нібы з паветра, і спапяляў нас сваім позіркам-радарам. На нагах у яго звычайна былі драўляныя чаравікі: у імгненьне вока ён скідваў іх і тыгрынымі скокамі наганяў сваю здабычу. Ніводны малы ня мог яшчэ ад яго зьбегчы, ягоныя пальцы абцугамі сьціскаліся на шыі ды адрывалі ахвяру ад зямлі, амаль аддзяляючы галаву ад цела. Я бачыў, як мой сусед, найкруцейшы пацан, рыдаў як немаўля, калі яго занесла на мапэдзе туды, куды ня трэба.
Але я ўсё ж вырашыў рызыкнуць. Сам я яшчэ ніколі ня быў у гэтым сховішчы, але шмат начуўся пра яго ад сьмельчакоў. Я моцна нэрваваўся ды ўвесь час аглядаўся па баках. Усё нібыта было спакойна. Я хутка стаў на карачкі, адсунуў дошкі, прасунуў галаву ў цёмны лаз і запоўз.
Пасьля сонечнага сьвятла я апынуўся ў апраметнай цемры. Вочы пульсавалі ад сьлепаты й цямрэчы. Я пэўны час пастаяў зусім нерухома. Пасьля пачаў пакрысе распазнаваць контуры прадметаў. Старыя паліцы, сьпісаныя школьныя парты. Зваленыя кучаю дровы, цагліны. Расколаты ўнітаз бязь вечка. Скрынкі са старою праводкаю ды ізалятарамі. Я асьцярожна пачаў усё аглядаць, спрабуючы не зачапіць чаго на шляху. Пахла сухасьцю, пілавіньнем, цэмэнтаваю рошчынаю ды яшчэ цёплым асфальтам ад разьмяклага на сонцы рубэройду на даху. Я сьлізгаў наперад, амаль плыў у прыглушанай цемры. Усё было аліўкава-зялёным, нібыта я апынуўся ў гушчары сасновага бору. Я быццам рухаўся сярод паснулых. Ціха дыхаў носам, адчуваючы, як пыл казыча ноздры.