Микаель Ниеми – Папулярная музыка зь Вітулы (страница 5)
Ніхто зь вернікаў ня мог утрымацца ад сьлёз. Гэта быў вялікі момант. Яны сталіся сьведкамі клічу Ўсявышняга, які сваёй рукою накіраваў Ісака на шлях праўды, а пасьля пакінуў яго.
Ужо потым, калі ён нанова вучыўся хадзіць, калі стаяў там, разгублены, на дрыжачых нагах, яны падтрымалі яго. Ягоная таўстуха маці абдымала яго ў імя крыві Хрыстовай, арашаючы сьлязьмі ягоны твар.
Так быў паказаны Ісаку шлях прапаведніка.
Як большасьць лестадыянцаў, Ісак быў руплівым працаўніком. Узімку валіў лес, раньнім летам сплаўляў яго ракою, а астатні час працаваў на бацькоўскай гаспадарцы, даглядаючы каровак і небагаты агарод. Працаваў Ісак шмат, патрабаваў мала, цураўся гарэлкі, картачнай гульні й камунізму. Часам гэта выклікала на лесапавале пэўныя нязручнасьці, але Ісак успрымаў пагарду мужыкоў як выпрабаваньне сваёй веры; ён тыднямі маўчаў ды чытаў камэнтары Айцоў Царквы.
У сьвяты Ісак прымаў ачышчэньне малітвамі й лазьняю, апранаў белую кашулю й цёмны касьцюм. Яму ўрэшце дазволілі выкрываць перад вернікамі бруд і д’ябла, паражаць двухканцовым мечам — у імя Закону ды Эвангельля — усіх грэшнікаў сьвету, ілгуноў, распусьнікаў, малавераў, брыдкасловаў п’яніцаў хатніх тыранаў і камуністаў, якія як вошы пракраліся ў турнэдаленскую журботную даліну.
Малады, энэргічны, гладка паголены твар. Глыбока пасаджаныя вочы. Ісак па-майстэрску прыцягваў да сабе ўвагу публікі ды ўрэшце ажаніўся са сваёй паплечніцаю, сарамлівай і простаю, з пахам мыла, фінкаю зь мястэчка Пэла.
Але калі пайшлі малыя, Госпад пакінуў яго. Аднойчы ўсё проста сьціхла. Адказаў больш не прыходзіла.
Засталася толькі адна вялікая, бяздонная роспач. Журба. Ды яшчэ пакрысе пачала абуджацца злосьць.
Ісак пачаў грашыць — так, на пробу. Дробнае зьдзекаваньне са сваіх родных. Калі зразумеў, што з гэтым можна жыць, ён працягнуў зьдзекі. Калі занепакоеныя паплечнікі паспрабавалі зь Ісакам сур’ёзна паразмаўляць,ён апаганіў свае вусны блюзьнерствам. Яны сышлі ды больш не вярнуліся.
Але, не зважаючы на забыцьцё й пустэчу ў душы, Ісак па-ранейшаму лічыў сябе вернікам. Ён прытрымліваўся рытуалаў і гадаваў малых згодна зь Пісьмом. Толькі на месца Госпада ён паставіў сябе. Гэта была найгоршая форма лестадыянства, самая жахлівая й бязьлітасная. Лестадыянства бяз Бога.
На гэтай мерзлай глебе й гадаваўся Нііла. Як і іншыя дзеці, якія жывуць у варожым асяродзьдзі, ён ратаваўся тым, што рабіўся нябачным. Менавіта з гэтым я сутыкнуўся, калі мы ўпершыню сустрэліся на дзіцячай пляцоўцы, — зь ягоным уменьнем бязгучна перамяшчацца. З тым, як ён нібы зьліваецца з колерам асяродзьдзя, робіцца амаль непрыкметным. У гэтым Нііла быў тыповым турнэдаленскім стварэньнем. Ты ўвесь скручваесься, каб захаваць цяпло, і твая плоць з часам грубее, плечы дубеюць і карчанеюць, а праз гады пачынаюць балець. Крокі робяцца карацейшымі, дыханьне запавольваецца, і ад нястачы кіслароду скура пакрысе шарэе. Турнэдаленец ніколі не пабяжыць ад ворага — навошта? Ён проста скруціцца абаранкам і будзе чакаць, калі ўсё скончыцца. У публічных месцах ён заўсёды сядае ў дальнім канцы, такое часта можна назіраць на мясцовых культурніцкіх вечарынах: паміж залітаю пражэктарамі сцэнаю ды публікаю зеўрае прагал зь дзясятка пустых шэрагаў, а апошнія месцы забітыя напоўніцу.
Рукі Ніілы былі ўсе ў ранках, якія ўсё ніяк не зажывалі. Неўзабаве я зразумеў, што ён іх расчухвае. Нііла рабіў гэта машынальна, ягоныя брудныя пазногці нібы самі цягнуліся да ранак і разрывалі іх. Толькі нарастала новая корка, Нііла мацаў яе, адкалупваў і адкідаў яе куды заляціць. Часам яна трапляла ў мяне, а часам ён з’ядаў яе з брыдкім выразам твару. Нават ня ведаю, што было больш агідна. Калі мы былі ў мяне ў гасьцях, я прасіў яго не расчухваць рукі, але Нііла толькі зьдзіўлена глядзеў на мяне нявіннымі вачыма. І неўзабаве рабіў гэта зноў.
Але ўсё ж самым дзіўным было тое, што Нііла не размаўляў. Яму было як-ніяк пяць гадоў. Часам ён разяваў быў рот, каб, здавалася, загаварыць, — было нават чуваць, як у ягоным горле булькоча сьліна. Пасьля — харканьне, і здавалася ўжо, што корак урэшце вылеціць. Але Нііла нечага пужаўся й замаўкаў. Ён разумеў усё, што я яму казаў, таму праблема, бясспрэчна, была не з галавою. Але нешта ў ім замкнулася.
Напэўна, рэч была ў тым, што ягоная маці была зь Фінляндыі. Маўклівая па прыродзе жанчына, яна да таго ж належала да гэтай пакутніцкай нацыі, якую рвалі на шмацьцё і ў часе грамадзянскае вайны, і зімовай расейска-фінскай, і Сусьветнай вайны, у той час як яе сытая заходняя суседка Швэцыя гандлявала жалезнаю рудою ды ўсё багацела. Маці адчувала сваю непаўнавартасьць. Хацела даць сваім дзецям тое, чаго ня мела сама: яны мусілі зрабіцца сапраўднымі швэдамі, таму яна й хацела навучыць іх швэдзкай, а не сваёй фінскай мове. Але сама яна ледзь размаўляла па-швэдзку, таму збольшага маўчала.
У мяне ў гасьцях мы часта сядзелі на кухні, бо Нііла дужа любіў радыё. У адрозьненьне ад ягонага дому, у маёй маці радыё бубніла, як фон, увесь дзень. Што перадавалі, было не істотна: магла быць любая праграма — ад «Аўтарадыё» ці «Песень па заяўках» да званоў стакгольмскіх цэркваў, моўных курсаў ці трансьляцыі набажэнстваў. Сам я ніколі ня слухаў, у адно вуха ў мяне залятала, у другое — вылятала. Нііла, наадварот, атрымліваў, здавалася, неймаверную асалоду ад самога толькі гуку ад таго, што ў пакоі ніколі не павісала цішыня.
Аднойчы я прыняў рашэньне. Навучыць Ніілу размаўляць. Я перахапіў ягоны позірк, паказаў на сябе й сказаў:
— Мацьці.
Пасьля паказаў на яго, чакаючы рэакцыі. Нііла таксама чакаў. Тады я схіліўся наперад і сунуў палец яму паміж вуснаў. Ён разявіў рот, але заставаўся па-ранейшаму бязгучным. Я пачаў мяць яму горла. Ніілу заказытала, і ён адапхнуў маю руку.
— Нііла! — сказаў я, спрабуючы прымусіць яго паўтарыць. — Нііла, скажы Нііла!
Ён паглядзеў на мяне, як на ідыёта. Тады я ткнуў сабе паміж ног і сказаў:
— Пісюн!
Пачуўшы такую дзёрзкасьць, Нііла сарамліва ўсьміхнуўся. Я паказаў на свой зад:
— Дупа! Пісюн і дупа!
Ён кіўнуў і зноўку прыхіліўся да радыё. Тады я паказаў на ягоны азадак, дэманструючы, як зь яго нешта вылазіць. Нііла зьдзіўлена паглядзеў на мяне. Прачысьціў горла. Я замер, напружана чакаючы. Але ён усё маўчаў. Раззлаваны, я шпурнуў хлопчыка на падлогу ды пачаў яго трэсьці.
— Гэта завецца «гаўнячок»! Скажы «гаўнячок»!
Ён ціха вызваліўся з маіх абдымкаў. Кашлянуў і паварочаў у роце языком, нібыта разьмінаючы.
У мяне сьперла дух. Я ўпершыню пачуў ягоны голас. Зусім не хлапчуковы, нізкі й шурпаты. Ня надта прыгожы.
— Што ты сказаў?
Ізноў. Я быў зусім зьбянтэжаны. Нііла размаўляў! Ён пачаў размаўляць, вось толькі я ня мог зразумець, што ён кажа.
З выглядам пераможцы Нііла падняўся, падышоў да ракавіны й выпіў шклянку вады. Пасьля ён пайшоў дамоў.
Здарылася нешта дзіўнае. У сваім маўчаньні, у сваім самотным страху Нііла пачаў ствараць уласную мову.
Бяз гутарак, без суразмоўцаў, ён выдумляў новыя словы, пачаў складаць іх разам і будаваць сказы. А можа; ня ён адзін? Можа, гэта было нешта глыбейшае, прыхаванае ў самых глыбінях мозгу пад дзірваном. Старажытная мова. Стары зьмерзлы ўспамін, які пачаў пакрысе адтайваць.
І ў адно імгненьне мы памяняліся ролямі. Ужо ня я, а Нііла вучыў мяне размаўляць. Мы сядзелі на кухні, маці была ў садзе, радыё балбатала.
Нііла энэргічна патрос галавою.
Нііла ў нецярпеньні прыцмокнуў. У ягонай мове існавалі правілы, яна перарастала ў нашую ўласную прастору, дзе нас ніхто не чапаў. Мясцовыя хлопцы глядзелі на нас зь недаверам, зайздросьцілі, але гэта нам толькі падабалася. Маці з татам былі ўсхваляваліся, думаючы, што ў мяне праблемы з моваю, але доктар, да якога яны зьвярнуліся, патлумачыў, што дзеці нярэдка выдумляюць мовы ды што гэта неўзабаве пройдзе.
А ў Ніілы ўрэшце выскачыў корак з горла. Дзякуючы выдуманай мове ён пераадолеў свой страх і неўзабаве мог размаўляць і па-швэдзку, і па-фінску. Ён жа шмат што разумеў раней і назьбіраў у пасіве вялікі слоўнікавы запас. Трэба было толькі агучыць яго і напрактыкаваць цягліцы рота. Менавіта гэта, як выявілася, і было найцяжэйшым. Яшчэ доўгі час Нііла размаўляў досыць дзіўна: ягонае нёба зь цяжкасьцю змагалася з усімі швэдзкімі галоснымі й фінскімі дыфтонгамі, а вусны сплывалі сьлінаю. Зь цягам часу я навучыўся разумець Ніілу, але яму па-ранейшаму была больш даспадобы нашая сакрэтная мова. Так яму было больш камфортна. Калі мы на ёй размаўлялі, Нііла расслабляўся, і ягоныя рухі рабіліся лёгкімі й павольнымі.
Аднойчы ў нядзелю ў Паяле здарылася нешта незвычайнае. У царкве не засталося ніводнага пустога месца. Ішла звычайная імша, служыў яе, як заўжды, наш мясцовы пастар Вільгэльм Тавэ, і ў звычайныя дні месцаў было б колькі заўгодна. Але гэтаю раніцаю царква была бітком набітая.
Уся рэч у тым, што жыхары Паялы мусілі ўпершыню ўбачыць жывога, самага сапраўднага нэгра.
Усім было так цікава, што нават мае бацькі вырашылі прыйсьці, а іх у царкву й пернікам не заманіш, апроч хіба каляднай імшы. На лаўцы перад намі сядзеў Нііла — з бацькамі ды ўсімі сваімі братамі й сёстрамі. Толькі раз ён паспрабаваў быў павярнуцца ў мой бок, як адразу ж атрымаў ад бацькі ў карак. Усе ў залі шушукаліся й перашэптваліся — і службоўцы, і лесарубы, і нават жменька камуністаў. Усе размовы, зразумела, зводзіліся да адной тэмы. Усіх турбавала, ці ён насамрэч быў чорны, вугальна-чорны, якімі былі джазавыя музыкі на вокладках пласьцінак. Ці, можа, ён проста рудаваты?