Микаель Ниеми – Папулярная музыка зь Вітулы (страница 4)
На паніхідзе сьвятар абвяшчае, што ты памёр у жывой веры. Усё зразумела. Ты памёр у жывой веры,
Высьветлілася, што ў хлопчыка было імя — маці звала яго Ніілам. Бацькі Ніілы былі дужа рэлігійныя. І ў іхняй хаце, нягледзячы на вялікую колькасьць дзяцей, заўсёды панавала гулкая, як у касьцёле, цішыня. Нііла меў двух старэйшых братоў і дзьвюх малодшых сясьцёр, яшчэ адно дзіця варочалася ў чэраве маці. І раз кожнае дзіця — гэта дар Божы, з часам колькасьць малых у хаце мусіла павялічыцца яшчэ больш.
Проста неймаверна, як усе гэтыя дзеці маглі так ціха паводзіцца. Цацак у іх было няшмат, дый тыя, зь нефарбаванага дрэва, збольшага змайстравалі старэйшыя браты. Зь імі малыя і гулялі, нямыя як рыбы. Тлумачылася гэта ня толькі рэлігійным выхаваньнем, бо тое самае назіралася і ў большасьці іншых турнэдаленскіх хатаў. Людзі проста больш не размаўлялі. Можа, праз сарамлівасьць, а можа, праз гнеў. Або, можа, проста таму, што ня бачылі ў гэтым патрэбы. Бацькі раскрывалі раты, толькі калі елі, а калі ім было што трэба, яны ківалі ці паказвалі пальцам, а малыя паўтаралі за імі.
Завітаўшы да Ніілы ў госьці, я таксама памоўчваў. Дзеці ўвогуле вельмі чулыя да такіх рэчаў. Я разуўся пры парозе й бясшумна на мяккіх кашачых лапках увайшоў у пакой, не падымаючы вачэй і крыху згорбіўшыся. Там мяне сустрэў рой нямых вачэй — з гушкалкі, з-пад стала, ад сэрванту. Дзіцячыя позіркі, якія то ўтаропліваліся ў мяне, то, наадварот, хаваліся; яны блукалі па кухонных сьценах і сасновай падлозе, але ўвесь час вярталіся да мяне. Я, наколькі мог, вытрымліваў іхнія позіркі. Тварык малодшай дзяўчынкі перакрывіўся ад страху, дзіцячы раток разявіўся, агаліўшы малочныя зубы, на вачах зьявіліся сьлёзы. Яна заплакала, але нават і плач ў яе быў бязгучны. Дзяўчынка толькі наморшчыла шчочкі ды ўчапілася пухлымі ручкамі ў матчыну спадніцу. Маці насіла хустку нават у хаце. Яна стаяла, пагрузіўшы рукі па локці ў кадку зь цестам. Ад яе моцных рухаў мука кружыла ў паветры, золатам успыхваючы ў сонечных промнях. Яна рабіла выгляд, быццам мяне там не было, — Нііла прыняў гэта як знак ухваленьня. Ён пацягнуў мяне да кухоннай канапы, дзе сядзелі ягоныя старэйшыя браты й абменьваліся шрубамі. А можа, гэта была нейкая гульня, мудрагелістае сартаваньне па розных скрыначках і аддзяленьнях. Неўзабаве яны пачалі ўсё больш злавацца, моўчкі вырываючы адзін у аднаго шрубы. Адна гайка ўпала на падлогу, і Нііла адразу ж схапіў яе. Старэйшы брат з маланкаваю хуткасьцю перахапіў ягоную руку й пачаў яе сьціскаць, пакуль Нііла ня страціў ад болю дыханьне й ня быў вымушаны выпусьціць гайку ў празрыстую плястмасавую скрыню. Тады маладзейшы брат перакуліў скрынку, і ўсё, што было ўнутры, з мэталічным звонам пасыпалася на драўляную падлогу.
На імгненьне ўсё замерла. Усе погляды скіраваліся да братоў, якія былі гатовыя вось-вось разгарэцца, як у кінатэатры, калі раптам захрасае стужка, пачынае чарнець, камячыцца, а пасьля — толькі белы экран. Я ўбачыў у іхніх вачах незразумелую мне нянавісьць. Адно імгненьне — і браты ўжо кінуліся адзін на аднаго, счапіўшыся за грудкі. На руках напяліся бугры, хлопцаў цягнула адзін да аднаго, як цяжкія магніты. Пры гэтым яны неадрыўна сьвідравалі адзін аднаго чорнымі, чарнейшымі за вугаль, зрэнкамі — два люстэркі, ушчыльную адзін супраць другога, адлегласьць паміж якімі павялічвалася да бясконцасьці.
Зьнячэўку маці шпурнула анучу. Яна паляцела са сьвістам праз кухню, як хвастатая камэта, пакідаючы за сабою тонкі шлейф мукі, і з пляскам уляпілася ў лоб старэйшага брата. Маці пагрозьліва чакала, павольна выціраючы з пальцаў цеста. У яе не было ніякага жаданьня прышываць увесь вечар гузікі да кашуляў. Браты зь неахвотаю расчапіліся. Падняліся й вышлі праз кухонныя дзьверы.
Маці падняла анучу, спаласнула рукі й вярнулася да цеста. Нііла сабраў усе шрубы ў плястмасавую скрынку й з задаволеным выглядам засунуў яе ў кішэню. Пасьля ён асьцярожна глянуў у акно.
Пасярод двара стаялі браты. Яны мэтадычна адвешвалі адзін аднаму ўдары ў сківіцу. Ад моцных удараў іхныя коратка стрыжаныя чарапы трэсьліся, як капусныя качаны. Але ні крыку, ні лаянкі не было. Аплявуха за аплявухаю — у нізкі лоб, па носе бульбінаю, моцныя ўдары па пунсова-чырвоных вушах. У старэйшага брата рукі былі даўжэйшыя, таму малодшы быў вымушаны падскокваць да яго, калі біў. У абодвух з насоў цякла юшка. Яна капала й пырскала на ўсе бакі, кулакі пачырванелі. А браты ўсё не спыняліся. Бац! Шмяк! Бац! Шмяк!
Нам далі соку й печыва з агню, з жару, такога гарачага, што мы, перш як жаваць, трымалі яго крыху між зубамі. Пасьля Нііла пачаў гуляць са шрубамі. Ён дрыготкімі рукамі высыпаў іх на кушэтку, і я здагадаўся, што Нііла даўно ўжо марыў павазіцца зь імі. Ён пасартаваў шрубы па розных аддзяленьнях плястмасавай скрыні, высыпаў на кушэтку, зноў перамяшаў і пачаў усё нанова. Я паспрабаваў быў дапамагчы, але заўважыў, што Нііла неяк занэрваваўся, таму я ў хуткім часе пайшоў дамоў. Нііла нават не азірнуўся.
На двары ўсё яшчэ біліся браты. Яны так утрамбавалі нагамі друз, што ён утварыў вакол іх насып. Аплявухі былі такімі ж шалёнымі, як напачатку, у вачах — тая ж нямая нянавісьць, толькі рухі цяпер былі больш стомленыя й запаволеныя. Кашулі намоклі ад поту. Акрываўленыя твары пашарэлі, прыцярушаныя зямлёю.
І тут я заўважыў, што браты зьмяніліся. Яны ўжо больш не былі хлопцамі. Сківіцы распухлі, з акрываўленых ратоў вытыркаліся іклы. Ногі зрабіліся карацейшымі й больш моцнымі, нібы мядзьведжыя сьцёгны, і так набухлі, што нагавіцы разышліся па швах. Пазногці счарнелі ды выцягнуліся ў кіпцюры. І тут я ўбачыў, што твары былі не ў зямлі, — гэта было шчаціньне. На сьветлых юначых шчоках прарастала зьвярыная поўсьць — цемра, якая спускалася па шыі ўніз, за пазуху.
Мне захацелася крыкнуць, каб іх папярэдзіць. Я неабачліва ступіў у іхні бок.
Яны рэзка спыніліся. Павярнуліся да мяне. Згрудзіліся, уцягнулі ў сябе мой пах. І тут я ўбачыў прагу. Голад. Яны прагнулі ежы, сьвежаніны.
Я адступіўся, карчанеючы ад страху. Браты зарохкалі, як дзікуны. Пачалі набліжацца, ідучы плячо да пляча, — два пільныя драпежнікі. Паскорылі хаду. Выйшлі за межы сваёй пляцоўкі. Заскрэблі кіпцюрамі аб жвір.
Нада мною вежаю павісла цемра.
Крык застыў у грудзях. Я пачаў вішчаць, як перапужаны парсюк.
Дзынь. Дзынь-дон.
Царкоўныя званы.
Боскія званы. Дзынь-дон. Дзынь-дон. На двары зьявіўся ровар, на ім сядзела істота ў белай вопратцы, ад якой сыходзіла зьзяньне; незнаёмец каціўся ў бялёсым воблаку сьвятла, націскаючы на званок. Ён моўчкі затармазіў. Схапіў зьвяроў вялізнымі кулакамі, падняў абодвух за шкірку й трэснуў лобамі, як два качаны, ажно пырскі пайшлі.
— Тата, — занылі яны, — тата, тата...
І сьвятло расьсеялася, і бацька шпурнуў сыноў на зямлю, і схапіў іх за ногі — па сыне ў кожным кулаку, — і пачаў цягаць іх па друзе, раўняючы іхнімі зубамі жвір, пакуль двор не зрабіўся зноў роўным ды прыгожым. Калі ён скончыў, абодва браты рыдалі — рыдалі ды зноў былі падобныя да хлапчукоў. А я пабег дамоў, панёсься так, што пяткі блішчэлі. А ў маёй кішэні ляжаў шруб.
Ніілавага бацьку звалі Ісак. Ён паходзіў з буйнога лестадыянскага роду. Яшчэ ў раньнім дзяцінстве яго пачалі вадзіць маліцца ў лестадыянскі малельны дом, дзе на цесных лавах, азадак да азадка, сядзелі вясковыя мужыкі ў цёмных сурдутах ды іхнія жонкі з хусткамі на галаве. Было так цесна, што часам вернікі, ахопленыя Сьвятым Духам, стукаліся лобамі аб сьпіны тых, хто сядзеў наперадзе, пачынаючы адбіваць паклоны. Сярод тых вернікаў сядзеў Ісак, хударлявы малы, заціснуты з усіх бакоў сваімі цёткамі ды дзядзькамі, якія пераўтвараліся на ягоных вачах. Дыханьне пачашчалася, паветра рабілася сапрэлым і вільготным, твары пакрываліся барвовымі плямамі, акуляры пацелі, з насоў пачынала капаць, тым часам сьпевы прапаведнікаў усё мацней скаланалі сьцены. Гэтымі словамі, гэтымі жывымі словамі нітка за ніткаю выпляталася мярэжа Праўды: карціны злачынстваў, здрады й грахоў, якія спрабавалі схавацца ў нетрах зямлі, але іх выдзіралі з карэньнем, як гнілую чарвівую рэпу, і трэсьлі імі перад вернікамі. Перад Ісакам сядзела дзяўчынка з коскамі, у паўцемры воблака яе валосься блішчэла золатам, з абодвух бакоў яе сьціскалі разгубленыя дарослыя целы. Дзяўчынка сядзела нерухома, прыціскаючы да сэрца ляльку, а вакол яе бушавала стыхія. Так жудасна назіраць, як плачуць твае маці й бацька. Бачыць, як твае дарослыя разумныя родзічы пераўтвараюцца на вачах, разбураюцца. Жудасна табе, такому малому, адчуваць, як на цябе капае пот, і вінаваціць ува ўсім сябе аднаго. Гэта мая віна, калі б я толькі быў крыху дабрэйшы. Ісак моцна сашчапіў свае дзіцячыя ручкі ў замок і адчуў, як там усярэдзіне нібы пабеглі мурашы. Калі я толькі расчаплю рукі, думаў ён, мы ўсе памрэм. Выпушчу мурашоў — нам канец.
І вось аднойчы ў нядзелю, калі мінула ўжо колькі гадоў падлетак Ісак, высокі й памужнелы, прыйшоў на вячэрню. Усё пайшло з дымам, шкарлупіна трэснула. Яму ўжо споўнілася трынаццаць, і ён адчуў у сваім жываце д’ябла, ды ў вялізным страху, большым за страх лупцаваньня, большым за інстынкт самазахаваньня, Ісак прыйшоў на сабор, абапёрся на сьпіны паплечнікаў пачаў хістацца ўзад і ўперад, а пасьля паваліўся носам на грудзі Хрыста. Над ягонымі грудзямі й цемем распасьцерліся крывавыя далоні — гэта было другім хрышчэньнем. Вось так усё й здарылася. Адчыніў Ісак крывавую скрыню ды патануў у грахах сваіх.