Микаель Ниеми – Папулярная музыка зь Вітулы (страница 32)
Бацька ўжо больш ня зьмешваў зь ліманадам, а пачаў адсёрбваць гарэлку з бутэлькі. Цяпер ён перайшоў на тэмы больш агульнага зьместу. Раз я ўжо неўзабаве зраблюся працоўным мужыком, я мушу ведаць імёны тых, хто быў штрайкбрэхерам у часе дарожнага страйку 1931 году ды страйку на лесасплаве ў Аланэн Кіхланкіёкі ў 1933 годзе; таксама тых, хто быў нацыстам — у Тэрэндэ, Антысе ды нават у самой Паяле; яшчэ імёны даносчыкаў — сярод іх былі й такія, хто па-ранейшаму лічыў сябе сацыял-дэмакратам, а сам у часе Другой сусьветнай вайны пасылаў нашых братоў-камуністаў у Стурсьенскі канцлягер, каб іх расстралялі там, калі Гітлер наложыць лапу на Швэцыю. Яшчэ бацька сказаў, хто зь іх павініўся, а хто не, і дадаў, што сваякам апошніх было б няблага нагадаць пра гэта, калі падвернецца добры выпадак.
Бацька назваў мне прозьвішчы натоўпу сваякоў, якія трэба было помніць, і зноў сярод іх патрапілі імёны маіх школьных таварышаў. Бацька лічыў, што трэба паўтарыць усе імёны, што мы як сьлед і зрабілі. Пасьля ён у агульных рысах расказаў мне гісторыю працоўнага руху чаму напрыклад, некаторыя злапомныя сацыялісты яшчэ й сёньня абыходзяць бокам «Хапарандзкі весьнік» і «Норботэнскі кур’ер», чаму трэба хадзіць ва ўнівэрсамы «Консум», а не ІСА, а таксама чаму па-ранейшаму людзі ставяцца зь недаверам да мытнікаў, лесьнікоў, выкладчыкаў вучэльняў і лестадыянцаў.
Пасьля бацька перайшоў да разьдзелу кур’ёзаў і пераказаў мне гісторыю сэкты Корпэлы — дэталёва, з імёнамі ўсіх замешаных родзічаў. Ён што дурны рагатаў, калі расказваў, як тыя, чакаючы крышталёвы каўчэг, размалёўвалі сабе інтымныя часткі, а пасьля скакалі й лаяліся горш за лесарубаў, замест «трахацца» яны казалі «есьці», бегалі з аленевымі рагамі на галаве, сядлалі адзін аднаго, напіваліся брагі, а пасьля накладалі ў штаны ў машыне паліцыі, карацей кажучы, весяліліся так, як толькі можна было на невялікія вясковыя прыбыткі.
Ад зьдзіўленьня ў мяне акругліліся вочы — бацька, напэўна, жартаваў зь мяне, бо я ўпершыню чуў пра такую сэкту. Бацька дадаў, што ён нават зьмякчыў расповед, астатняе ён раскажа, калі я памужнею ў сэксуальным пляне.
Турнэдален проста зьмяняўся перад маімі вачыма. Па ўсёй мясцовасьці, ад чалавека да чалавека, працягваліся цяпер тонкія нябачныя лёскі. Яны ўтваралі моцнае, вялізнае павуціньне з чалавечай нянавісьці, юрлівасьці, страхаў і ўспамінаў. Чатырохмерная сетка, ліпкая павуціна якой цягнула свае ніты ў мінулае, у будучыню, апускалася пад зямлю да памерлых і падымалася ў нябёсы да яшчэ не народжаных, — пад уплыў яе сілавога поля патрапіў і я, хацеў я гэтага ці не. Яе моц і прыгажосьць пужалі мяне. Да гэтага я быў дзіцём, а бацька адкрыў мне на ўсё вочы. На мае карані, культуру — можна называць гэта як заўгодна, але гэта было маё.
Напрыканцы бацька расказаў пра нашыя ўласныя грашкі. Сярод нашых сваякоў былі п’янчугі. Таму ён пакуль мне не налівае, я мушу дачакацца паўналецьця, тады ўжо магу пачынаць труціцца алькаголем; выпіваньне — няпростая навука, якая патрабуе майстэрства й сталага падыходу. А калі мне гарэлка пачне раптам падавацца смачнаю — тут ужо беражыся! Для звычайных людзей гарэлка мае ўласьцівасьць прыносіць цяпло й вясельле, застаючыся між тым горкаю ды дурною. Але бацька неаднойчы чуў ад забулдыгаў, што ім даспадобы сам гарэлачны смак, таму й захрасьлі яны ў гэтай дрыгве.
Да таго ж некаторыя з нашых сваякоў, як напіваліся, зусім шалелі. Але й тут складана што наперад казаць, пакуль сам не паспрабуеш, але ведаць усё ж трэба, бо калі ў цябе слабая ўстойлівасьць да піва, дык і штраф табе могуць уляпіць, і нажом пырнуць, і ў хапарандзкую каталажку засадзіць. Таму спачатку мне трэба будзе напіцца на самоце, зачыніўшыся ў сваім пакоі. І калі ў мяне раптам зьявіцца непераадольнае жаданьне з кім-небудзь пабіцца, тады мне лепш ніколі не выпіваць у прысутнасьці іншых. Тады мне застанецца адно: зь юнацтва вучыцца хадзіць на танцы ў цьвярозым стане — гэта, вядома, неверагодна складана, але ўсё ж магчыма.
Пасьля бацька пачаў пералічаць усіх вар’ятаў у нашым родзе. Некаторых зь іх я сустракаў, адзін сядзеў у вар’ятні ў Еліварэ, яшчэ адзін — у Пітэо. На мэдычнай мове гэта завецца шызафрэніяй і нібыта перадаецца ў спадчыну. Хвароба можа зьнячэўку праявіцца ў васямнаццацігадовым узросьце зь вядомых прычынаў. Адна зь іх — нешчасьлівае каханьне, і бацька даў мне параду берагчыся замарочаных дзевах, якія баяцца сэксу. Ня хочуць яны пускаць у свае пячоры, дык і ня трэба губляць час на ўгаворы, лепш зрабіць паводле бацькавага рэцэпту: знайсьці сабе сьмелую вясковую бабу са здаравенным азадкам.
Другая прычына вар’яцтва палягае ў разважаньнях. Бацька настойліва заклікаў мяне паменш паглыбляцца ў роздумы, а думаць толькі пра самае патрэбнае, бо задуменнасьць — небясьпечная звычка, якая прыносіць зь цягам часу ўсё больш і больш шкоды. У якасьці лячэньня бацька мог параіць цяжкую фізычную працу: чысьціць сьнег, сячы дровы, бегаць на лыжах і гэтак далей, — бо разважаньні звычайна нападаюць на мужыка, які валяецца на канапе або нейкім іншым чынам адпачывае. Бацька таксама раіў прачынацца зь першымі пеўнямі, асабліва на выходных і пасьля п’янак, калі ў галаве пачынаюць раіцца самыя жудасныя думкі.
І галоўнае — не пачаць задавацца рэлігійнымі пытаньнямі. Пра Бога, сьмерць і сэнс жыцьця — усе гэтыя думкі надзвычай небясьпечныя для маладой неакрэплай псыхікі, у гэтым зарасьніку было лёгка зьбіцца са шляху й давесьці сябе да поўнага вар’яцтва. Усе гэтыя разважаньні можна спакойна адкласьці да старасьці, калі ўжо будзеш лепш загартаваны, з моцным шкілетам, да таго ж і вольны час у цябе будзе. Да канфірмацыі стаўся, такім чынам, як да чыста тэарэтычнай рэчы, завучы пэўныя тэксты ды рытуалы, але залішне ў іх не паглыбляйся.
Аднак самым небясьпечным грахом, наконт якога бацька мяне асабліва папярэджваў, было чытаньне кніг, бо яны адныя маглі затуманіць розум вялікага натоўпу людзей. Гэтая дурная звычка яшчэ больш укаранілася ў цяперашнім пакаленьні, і бацька быў невымоўна ўдзячны таму, што я пакуль не выяўляў такой схільнасьці. Вар’ятні былі проста перапоўненыя аматарамі кніг. Калісьці яны былі такімі самымі, як ты ці я, — фізычна здаровымі, бесклапотнымі, ураўнаважанымі ды задаволенымі жыцьцём. Але вось яны бяруцца за чытаньне. Часта зусім выпадкова. Прастуда, некалькі дзён у ложку. Прыгожая вокладка — чаму б не пачытаць. І вось ты ўжо падсеў як наркаман. Дзе першая кніга, там і другая. А за імі трэцяя ды чацьвертая — і ўсе гэтыя зьвёны складаюцца ў адзіны ланцуг, які вядзе наўпрост у чорную бездань шаленства. І ты ўжо ня можаш спыніцца. Гэта нават горш за наркотыкі.
Дапушчальна чытаць, і тое зь вялікай асьцярожнасьцю, кніжкі, якія чаму-небудзь цябе вучаць, напрыклад, даведнікі або інструкцыі па рамонце. Небясьпека хаваецца ў мастацкай літаратуры — вось дзе нараджаюцца ды буйнеюць думкі. Якога чорта! Такі шкодны й небясьпечны тавар мусіць прадавацца пад строгім дзяржаўным кантролем, пасьля спраўджваньня дакумэнтаў, у абмежаванай колькасьці ды толькі паўналетнім асобам.
Тут зьверху маці паклікала нас вячэраць. Мы абгарнуліся ручнікамі ды пачалі падымацца па лесьвіцы. Пахіснуўшыся, бацька выцяўся нагою, але, здавалася, болю не адчуў.
А я ўжо больш ня быў малым хлапчуком.
РАЗЬДЗЕЛ 16
Ніілаў бацька, Ісак, біў сваіх сыноў, каб запаволіць іхняе разьвіцьцё. З кожным годам ён біў іх усё мацней. Запоі Ісака здараліся цяпер часьцей і цягнуліся ўсё даўжэй. У цьвярозым стане ён быў пануры, непрадказальны й раздражняльны. Ён бавіў час тым, што разьвешваў па ўсіх кутах хаты правілы паводзінаў і мэтадычна караў хатніх, калі выкрываў парушэньні.
Сам Ісак лічыў сябе невымоўна справядлівым. Як усе дыктатары, ён часта скардзіўся на тое, якім цяжкім было бярэмя ягоных абавязкаў і якімі няўдзячнымі былі ягоныя хатнія, бо ён ведаў, якія беды чакаюць дом, калі ён сканае, а гэты дзень, прадчувае ён, прыйдзе ўжо хутка. Як усе алькаголікі, Ісак часта разважаў пра сьмерць. Ён жадаў яе, гразіўся ёю ды баяўся яе больш за ўсё на сьвеце. Чым больш лядашчым ён рабіўся, тым мацней апаноўвалі яго гэтыя думкі. Ісак часта сядаў за кухонны стол і, разаслаўшы газэты, прачышчаў паляўнічую стрэльбу. Правяраў спраўнасьць мэханізмаў, разьбіраў і змазваў, падносіў рулю да вока ды глядзеў, як сьпіраль нарэзкі ідзе ў бясконцасьць. Калі ў такі момант яму трапляўся пад руку хто з хатніх, Ісак абавязкова заводзіў размову пра тое, як трэба будзе падзяліць спадчыну, які быў ягоны ўлюблёны псалом і пра тое, якая цытата зь Бібліі магла б, на ягоную думку падысьці да нэкралёгу. Дзеці прывыкалі, як маглі, да гэтай думкі, але яна так і засталася для іх жудаснаю. Калі бацька адсутнічаў даўжэй, чым звычайна, яны заўсёды знаходзілі сабе справу ў сутарэньні, у гаражы або на гарышчы. Іх цікавіла толькі пытаньне, ці прыйшоў урэшце канец, але яны ніколі не задавалі яго ўголас. Калі бацька лупцаваў іх рукой або папругаю, ягоныя вочы кудысьці зьнікалі, чарнелі, як вачніцы чэрапа. Ісак быў ня з гэтага сьвету ён ужо часткова спарахнеў і быў адною нагою ці то на небе, ці то ў пекле. Такім вострым было ягонае пачуцьцё абавязку й справядлівасьці, што Ісак мог біць і рыдаць: зьбіваць сваіх дзяцей са сьлязьмі ўваччу біць, распаляючыся ад пачварнага агню, які ён называў любоўю.