Келли Макгонигал – Ирода кучи (страница 7)

Сизнинг муваффақиятларингиз ва муваффақиятсизликларингиз сабаблари сиз учун сир бўлиб қолиши мумкин. Бир кун қаддингизни тик тутиб туришга муваффақ бўласиз, кейинги куни таслим бўласиз. Эҳтимол, ўзингиздан сўрашингиз мумкиндир: "Мен нимани ўйладим ?!" Лекин сўраш учун маъқулроқ савол: "Менинг танам нима қилди?" Олимларнинг фикрича, ўз-ўзини назорат қилиш нафақат психология, балки физиология масаласидир. Бу сизнинг импульсларингизни енгиш учун сизга чидамлилик ва ўз-ўзини назорат қилиш имконини берадиган руҳий ва тананинг вақтинчалик ҳолатидир. Тадқиқотчилар аста-секин бу муносабат нимага боғлиқлигини ва нима учун кўпинча замонавий дунёнинг мураккаблиги билан тўсқинлик қилаётганини тушуна бошлайдилар. Яхши хабар шундаки, сиз энг кўп ирода кучига муҳтож бўлганингизда ушбу физиологик ҳолатни қўзғатишни ўрганишингиз ва ҳатто танангизни бу ҳолатда қолишга ўргатишингиз мумкин, шунда васваса пайдо бўлганда, сизнинг инстинктив жавобингиз ўзингизни назорат қилади.

Икки таҳдид ҳақидаги эртак

Ўзимизни назорат қилганимизда нима содир бўлишини тушуниш учун биз муҳим фарқдан бошлашимиз керак: ханжар тишли йўлбарс қулупнайли пирогдан нимаси билан фарқ қилади? Уларнинг битта муҳим умумий жиҳати бор: иккаласи ҳам узоқ ва соғлом ҳаёт режаларингизни бузиши мумкин. Aммо бошқа ҳолатларда, улар диаметрал қарама-қарши таҳдидлардир. Мия ва тана улар билан бутунлай бошқача йўллар билан шуғулланади. Яхшиямки, эволюция сизни иккала балодан ҳам ҳимоя қилишингиз учун керакли ресурсларни тақдим этган.

Хавф ҳолатида

Келинг, яна олдинга силжиймиз, бир вақтлар йиртқич тишли йўлбарслар ўз ўлжасини овлаган жойга борамиз. Тасаввур қилинг-а, сиз Шарқий Aфрикадаги Серенгетида бўлиб, одатдагидек ибтидоий гоминоидлар билан шуғулланасиз: саванна бўйлаб тарқалиб кетган ҳайвонларнинг скелетларини тишлаяпсиз. Ҳаммаси яхши кетмоқда: сиз янги гиена жасадини кўриб қолдингиз. Ва бирдан, қаердандир – жин урсин! – ханжар тишли йўлбарс яқин атрофдаги дарахт шохларига яширинди. Балки у гиенадан татиб кўргач, асосий таомга – сизни интиқлик билан кутаётгандир. У ўттиз сантиметрлик тишларини танангизга ботиришга тайёрдек туюлади ва ХХI аср одамидан фарқли ўлароқ, бу йиртқич иштаҳасини қондиришдан тортинмайди. Унинг парҳезда бўлишини ва юмалоқлигингиз қараб қўшимча калориялар хавфи ҳақида ўйлаб кўришини кутманг.

Яхшиямки, сиз бундай муаммога дуч келган биринчи одам эмассиз. Қадимги аждодларингизнинг кўпчилиги бу душманга ва унга ўхшаганларга дуч келишган. Ота-боболарингиздан сиз ҳаётингизни сақлаб қолиш учун қочиш ёки курашишингизни талаб қиладиган ҳар қандай таҳдидга жавоб беришга ёрдам берадиган инстинктни мерос қилиб олгансиз. Бу инстинкт – стрессга қарши “ур ёки қоч” деб аталади. Сиз, албатта, у билан танишсиз: юрак уради, тишлар ғижирлайди, барча ҳис-туйғулар чегарагача ўткирлашади. Танадаги бу ўзгаришлар тасодифий эмас. Улар мия томонидан яхши мувофиқлаштирилган ва асаб тизими, шунинг учун сиз тезда ҳаракат қиласиз ва сизда мавжуд бўлган барча кучларни қўллайсиз.

Ханжар тишли йўлбарсни кўрганингизда, мана физиологик даражада нималар содир бўлади. Кўзларингиздан олинган маълумотлар миянинг бодомсимон танача деб аталадиган қатламига узатилади ва қурқув ҳақида огоҳлантирувчи тизим сифатида ишлайди. У миянинг чуқур қисмида жойлашган бўлиб, эҳтимолий хавфларни тан олади. Таҳдид пайтида унинг жойлашуви мия ва тананинг бошқа қисмлари билан тезда алоқа қилишига ёрдам беради. Огоҳлантириш тизими тўр пардаси акс этган ханжар тишли йўлбарс сизни қандай таъқиб этаётганини кўрсатадиган маълумотни олганида, у мия ва танага бир қатор сигналларни юборади, бу эса “ур ёки қочиб қол” реакциясини қўзғатади. Буйрак усти безлари стресс гормонларини чиқаради. Энергия жигардан қон оқимига ёғлар ва шакар шаклида етказиб берилади. Нафас олиш тизими ўпканинг ишини кучайтиради ва кўпроқ кислород танага киради. Қон айланиш тизими тўлиқ қувват билан ишлайди, шунинг учун қон оқимиорқали энергия қочиш ёки жанг қилиш учун масъул бўлган мушакларга киради. Танангиздаги ҳар бир ҳужайра буйруқ олади: нимага қодир эканингни кўрсатиб қўй.

Танангиз ҳаётингизни ҳимоя қилишга тайёрланаётган бир пайтда, миядаги сигнализация тизими сизни танага аралашишдан сақлашга ҳаракат қилади. Сизни яқинлашиб келаётган таҳдиддан чалғитадиган бегона фикрларга эга бўлмаслик учун у сизнинг эътиборингизни ханжар тишли йўлбарсга ва ташқи муҳитга қаратади. Огоҳлантириш тизими ҳам комплексни ишга туширади миядаги импульсларни назорат қилиш учун масъул бўлган префронтал кортексни бостирадиган жавоблар. Ҳаммаси тўғри, “жанг ёки қочиш” жавоби сизни кўпроқ импульсив қилишга ҳаракат қилмоқда. Aқлли, доно, мулоҳаза юритувчи префронтал кортекс уйқуга кетади, шунда оёқларингиз совиб кетмайди ёки югуриш ҳақидаги фикрингизни ўзгартирмайсиз. Югуриш ҳақида гапирадиган бўлсам, мен югуриш – бу вазиятда энг яхши нарса деб айтардим. Ҳозир.

“Жанг ёки парвоз” жавоби табиатнинг инсониятга берган энг катта совғаларидан биридир: бу тана ва миянинг барча кучларини хавф туғилганда сизни қутқариш учун сарфлаш қобилиятидир. Ва бурилиш нуқтасида омон қолишингизга ёрдам бермайдиган нарсага бир томчи – жисмоний ёки руҳий энергияни – беҳуда сарфламайсиз. Бир неча дақиқа олдин нонуштани ҳазм қилган ёки тирноқни тишлаган эдингиз, аммо “жанг ёки парвоз” реакцияси бошланганда, сизнинг жисмоний энергиянгиз ўша ерда бўлади.

Ўзини-ўзи сақлаш вазифасига йўналтирилади. Кечки овқатни қаерда олишни ёки кейинги рок-арт асарингиз нима бўлишини ўйлаб кўрган эдингиз, аммо энди сиз ҳушёр ва тезкорсиз. Бошқача қилиб айтадиган бўлсак, стрессга қарши курашиш ёки қочиш – бу энергияни бошқариш инстинкти. У сизнинг ақлий ва жисмоний кучингизни нимага сарфлашингизни ҳал қилади.

Янги турдаги таҳдид

Сиз ҳали ҳам Серенгети саваннасида ханжар тишли йўлбарсдан қочиб юрибсизми? Сизга ҳамдардлик билдираман. Кечирасиз, агар бизнинг вақт бўйлаб саёҳатимиз бироз асабий кечаётган бўлса, лекин бу зарурий чекиниш эди: биз ўз-ўзини назорат қилишнинг биологик асосларини тушунишни хоҳлаймиз. Келинг, қазилма оч йиртқичлардан узоққа, ҳозирги кунга қайтайлик. Бир оз нафас ростланг, дам олинг. Келинг, хавфсизроқ ва чиройлироқ жой топайлик.

Балки маҳаллий асосий кўча бўйлаб сайр қилармиз? Тасаввур қилинг: ёқимли кун, қуёш ёрқин порлайди, майин шабада эсмоқда. Барглардаги қушлар Жон Ленноннинг Imagine қўшиғини куйлашяпти ва бирдан – бам! – конфет дўкони пештахтасида сиз умрингиз давомида ҳеч кўрмаган энг ажойиб қулупнайли торт пайдо бўлди. Унинг силлиқ, қаймоқсимон юзасида ёрқин қизил қиём порлайди. Бир нечта чиройли тарзда жойлаштирилган қулупнай бўлаклари болалигингизнинг узоқ ёз кунларини эслатади. “Тўхта, ахир, мен озяпман-ку” дейишдан олдин оёғингиз эшик томон қадам ташлайди, қўлингиз тутқичдан тортади, қўнғироқ чалиниши билан оғзингизга тупук сўлаги тўлади.

Ҳозир мия ва танада нима юз беряпти? Мана – нима юз беряпти. Биринчидан, мукофот ваъдаси миянгизни бир мунча вақт эгаллаб олди. Қулупнайли тортни кўрганда, тузилмалар орасида нейромедиатр дофамин ажраб чиқарилади. У сизнинг эътиборингизни ва мақсадли ҳаракатларингизни бошқарадиган соҳаларга киради. Дофамин мияга: "Ҳозироқ тортни олинг, акс ҳолда сизни ўлимдан ҳам ёмонроқ тақдир кутмоқда" дейди. Буни сизнинг конфет дўконига қўйган ярим онгли қадамингизни тушунтиради: “Бу кимнинг қўли? Наҳотки эшикни очяпман? Ҳа, чинданам шундай. Майли, торт қанча туради? ”

Буларнинг барчаси содир бўлганда, қонда қанд моддаси пасаяди. Мия сиздан оғзингизга мазали луқма қўйишингизни кутади ва танадаги қон оқимидан барча айланма энергияни олиб ташлашни айтадиган моддани чиқаради. Унинг мантиғи оддий: ёғли ва ширинликлар қонда қандни кескин оширади.

Аммо шошманг! Серенгетида бўлгани каби, сизда ҳали ҳам яширин қурол бор: ирода. Эсингизда бўлсин, ирода – бу қийин бўлса ҳам, ҳақиқатан ҳам муҳим нарсани қилиш қобилияти? Сиз учун ҳозир жуда муҳим бўлган нарса, унинг молекулалари танглайингизга тегса, тортдан дарҳол лаззатланишдир. Қисман, сиз каттароқ мақсадларингиз борлигини биласиз. Мисол учун, соғлик, бахт, эртага ҳолатингизга мос келади. Сизнинг қалбингизнинг бу қисми торт сизнинг узоқ муддатли мақсадларингизга таҳдид солаётганини сезади. Ва у хавфни енгиш учун ҳамма нарсани қилади. Бу сизнинг ирода кучингиз инстинктидир.

Aммо тишли тишли йўлбарсдан фарқли ўлароқ, ширинлик ҳақиқий таҳдид эмас. Ўйлаб кўринг: сиз вилкалар билан тортмагунингизча, торт сизга, соғлиғингизга ёки белингизга қарши ишлай олмайди. Тўғри: бу сафар душман ичкарида. Сиз конфет дўконидан қочишингиз шарт эмас (гарчи у зарар қилмаса ҳам). Ва, албатта, ширинликни бартараф этиишингиз шарт эмас (ёки қандолатчи). Aммо сиз ички истаклар билан курашишингиз керак. Нафсни ўлдира олмайсиз, истак миянгиз ва танангиздан чиққани учун сиз ҳам қочиб кетолмайсиз. Энг ибтидоий импульсларни чиқарадиган жанг ёки учиш стрессига жавоб – бу сизга ҳозир керак бўлмаган нарсадир. Ўз-ўзини назорат қилиш ўз-ўзини сақлаб қолиш учун бошқа ёндашувни талаб қилади, бу янги турдаги таҳдид билан курашишга ёрдам беради.

Микроскоп остида: таҳдид нима?

Биз васвасалар ва муаммолар ўзимиздан ташқарида деб ўйлаймиз: хавфли ширинлик, гуноҳкор сигарет, жозибали Интернет.