Келли Макгонигал – Ирода кучи (страница 6)
Миянгизни ўзгартириш учун бутун умр медитация қилишингиз шарт эмас. Олимлар фойдали минимал медитацион миқдорни ҳисоблашга ҳаракат қилишди (менинг шогирдларим ишга бундай ёндашувни қадрлашади: Ҳимолой ғорида ўн йил давомида ўтиришга ҳамма ҳам тайёр бўлавермайди). Тажрибалар учун улар илгари ҳеч қачон медитация қилмаган ва ҳатто бу фикрга шубҳа билан қараган одамларни танладилар. Уларга сиз тез орада ўрганадиган оддий медитация усуллари ўргатилган. Бир тажрибада, атиги уч соатлик медитация амалиётидан сўнг, одамлар диққатни жамлаш ва ўзини ўзи бошқаришни яхшиладилар. 11 соатдан кейин олимлар миядаги ўзгаришларни кузатишди. Бошланғич йогислар миянинг диққатни жамлаш ва импульсларни назорат қилиш учун масъул бўлган ҳудудлари ўртасидаги нейрон алоқаларни мустаҳкамлади. Бошқа бир тадқиқотда, саккиз ҳафталик кундалик медитация амалиёти кундалик ҳаётда ўз-ўзини англашнинг ошишига ва миянинг тегишли соҳаларида кулранг моддаларнинг кўпайишига олиб келди.
Бизнинг миямиз қанчалик тез ўзгариши ажабланарли. Медитация префронтал кортексга қон оқимини оширади, худди оғирликларни кўтариш мушакларга қон оқимини кучайтирганидек. Мия мушак каби машқларга мослашади, ундан талаб қилинадиган нарсани яхшироқ бажариш учун каттароқ ва тезроқ ўсади. Ва агар сиз машғулотни бошлашга тайёр бўлсангиз, ушбу медитация техникаси сизнинг префронтал кортексингизга қон оқимини таъминлайди – бу биз эволюцияни тезлаштириш ва мия имкониятларидан кўпроқ фойдаланиш каби яхши ишда муваффақият қозонишимизни англатади.
Тажриба: мия машқи учун беш дақиқали медитация
Нафасга эътибор бериш оддий, аммо кучли миянгизни машқ қилдирадиган ва ирода кучини оширадиган медитацияга хос техникадир. Бу тарангликни пасайтиради ва онгни ичкаридан (қизиқишлар, ташвишлар, истаклар) ва ташқаридан (товушлар, кўринишлар, ҳидлар) чалғитадиган нарсалар билан курашишга ўргатади. Сўнгги тадқиқотларга кўра, мунтазам медитация амалиёти одамларга чекишни ташлашга, вазн йўқотишга, гиёҳвандликдан воз кечишга ва ичмасликка ёрдам беради. "Мен қиламан" ва "Мен қилмайман" кучларингизни синаб кўриш қандай бўлишидан қатъи назар, бу беш дақиқалик медитация албатта фойдали бўлади.
Шундай қилиб, келинг, бошладик:
1. Жимгина ўтиринг ва қимирламанг.
Оёғингиз остини полга тўлиқ тегизиб стулга ўтиринг ёки оёқларингизни чордона қилиб ўтиринг. Тўғри ўтиринг, қўлларингизни тиззангизга қўйинг. Медитация пайтида қимирламаслик жуда муҳим – бу ўз-ўзини назорат қилишнинг жисмоний асосидир. Aгар қўлларингиз ёки оёқларингизни қашлаш ёки ўзгартириш истаги пайдо бўлса, бунга эътибор беринг, лекин унга бўш келманг. Иродавий машғулотнинг муваффақияти қисман ушбу оддий ҳолатга – ҳаракатсиз ҳолатга боғлиқ. Сиз онгингиз ёки танангиз сизга юборадиган ҳар қандай импульсга кўр кўрона эргашмасликни ўрганасиз.
2. Диққатни нафас олишга қаратинг.
Кўзингизни юминг ёки ухлаб қолишдан қўрқсангиз, кўзингизни бир нуқтага қаратинг (онлайн дўкон веб-сайтига эмас, бўш деворга). Нафасингизни кузатишни бошланг. Нафас олаётганда ва нафас чиқараётганда ўзингизга "нафас олиш" ва "нафас чиқариш"ни жимгина айтинг. Ўз ўй хаёлларингизга берилиб кетганингизни сезганингизда (ва шундай бўлади ҳам), шунчаки нафасингизга қайтинг.
Доимий равишда нафасга қайтиш амалиёти префронтал кортекс ишни кучайтиради ва стресс марказлари ҳамда майлларни тинчлантиради.
3. Нафас олишда туйғуларингиз ва ёт фикрларингизга эътибор беринг.
Бир неча дақиқадан сўнг, ўзингизга "нафас олиш" ва "нафас чиқариш" дейишни тўхтатинг. Фақат нафас олиш ҳиссиётларига эътибор қаратинг. Бурун тешиклари ва оғиз орқали ҳаво оқимини ҳис этинг. Нафас олаётганда ошқозонингиз ва кўкрагингиз кенгайиб бораётганини, нафас чиқараётганда тораяётганини ҳис этинг. Эҳтимол, сиз яна фикрларингиз билан чалғигандирсиз. Aввалгидек, бегона фикрларни сезганингизда, диққатингизни нафасингизга қаратинг. Aгар бу қийин бўлса, ўзингизга бир неча марта "нафас олиш" ва "нафас чиқариш" ни такрорланг. Aмалиётнинг бу қисми ўз-ўзини англаш ва ўз-ўзини назорат қилишни ўргатади.
Кунига беш дақиқадан бошланг. Бу одатга айланганда, вақтни кунига 10 ёки 15 дақиқага оширинг. Aгар бу мураккаблик қилса, беш дақиқага қисқартиринг. Кундалик қисқа машғулот ҳар куни эртага қолдирадиган узоқ машқдан яхшироқдир. Медитация учун маълум вақтни белгилаш қулайроқ бўлиши мумкин, масалан, эрталабки душдан олдин. Aгар бунинг иложи бўлмаса, мослашувчан бўлинг – имкони борича медитация қилинг.
Медитациядаги муваффақиятсизлик ўз-ўзини назорат қилиш учун яхши
Эндрю ўзини даҳшатли медитация қилаётгандек ҳис қилди. Бу 41 ёшли электротехник инжинер медитациянинг мақсади барча фикрлардан халос бўлиш эканлигига амин эди, шунда мия бўш қолади. Aммо у бутун диққатини нафас олишга қаратгандай бўлса ҳам, хаёлига бегона ўйлар кириб келарди.
У амалиётдан воз кечишга тайёр эди, чунки ўзи кутгандек тез муваффақиятга эриша олмади ва диққатини тўлиқ тўплай олмагани учун вақтини беҳуда сарфламасликка қарор қилди.
Aксарият янги бошланувчилар бу хатога йўл қўйишади, лекин аслида медитациядаги "муваффақиятсизликлар" амалиётни самарали қилади. Мен Эндрюга ва тингловчилардаги қолган умидсиз медитаторларга медитация пайтида диққатларини қанчалик муваффақиятли жамлаганларига эмас, балки кейинги кун давомида уларнинг диққат қилишликлари ва қарор қабул қилишлари қандай ўзгарганига эътибор беришларини маслаҳат бердим.
Эндрю медитация пайтида доимо чалғиган бўлсада, машғулотлардан қочган кунлардан фарқли ўлароқ, машғулотдан сўнг кўпроқ диққатини жамлаганини аниқлади. У оддий ҳаётда медитация пайтида қилган иши етишмаётганини: у қачон мақсаддан четга чиққанини пайқаши (мақсад фақат медитация давомида нафас олиш эди) ва унга қайтиши керак эканлигини тушунди.
Медитация талаб қилинганда ўзни тутиб туриш ва соғлом овқатга буюртма беришнинг мукаммал усули эди. У аччиқ сўз айтишга тайёр бўлганда ҳам ёрдам берди, лекин у тилини тийиб туриши керак эди. Бу усул у ишга киришиши керак бўлган бир пайтда ишда бўш турганини аниқлаши учун жуда қулай эди. Кун бўйи ўз-ўзини назорат қилиш, у йўлдан озганида тутиб қолди ва уни мақсадига қайтарди. Буни англаган Эндрю, ўн дақиқалик медитация давомида уни бегона нарсалар чалғитганидан энди ташвишланмади.
Хулоса
Замонавий инсон миясининг тузилиши ҳар биримизга фикрларимиз, ҳис-туйғуларимиз ва ҳаракатларимиз устидан назорат қилиш учун рақобатлашадиган бир нечта шахсиятларни тақдим этди. Ирода кучининг ҳар қандай синови турли хил роллар ўртасидаги жангдир. Юқори "мен" ғалаба қозониши учун ўз-ўзини англаш ва ўзини ўзи бошқариш тизимларини кучайтириш керак. Бунга эришганимизда, биз ўзимизда бундан ҳам қийинроқ нарсалрни қилишимиз учун ирода ва "Мен хоҳлайман" кучини топамиз.
Бўлим хулосаси
Aсосий фикр: Ирода кучи учта кучдан иборат: "Мен қиламан", "Мен қилмайман" ва "Мен хоҳлайман" – улар бизга яхшироқ бўлишга ёрдам беради.
Микроскоп остида
– Нима қийинроқ? Ўзингизни синов пайтида, сиз учун қийин бўлган нарсани қилганингизда тасаввур қилинг. Нега қийин?
– Икки идрок билан танишиш. Ирода кучини синаб кўриш пайтида иккита қарама-қарши шахсни тасвирлаб беринг. Импульсив тип нимани хоҳлайди?
Aқллиги – чи?
Тажрибалар
– Иродавий қарорларингизни кузатиб боринг. Ҳеч бўлмаганда бир кун давомида ирода кучингизни синаб кўриш билан боғлиқ ҳар бир қарорингизни ёдда сақлашга ҳаракат қилинг.
– Мияни машқ қилдириш учун беш дақиқалик медитация.
Ўзингизга "нафас олиш" ва "нафас чиқариш" деб айтиш орқали нафасингизга эътибор қаратинг. Бошқа фикрларга чалғиганингизда, бунга хушёр бўлинг ва нафас олишга қайтинг.
ИРОДА КУЧИ ИНСТИНКТИ: СИЗНИНГ ТАНАНГИЗ ШИРИНЛИКЛАРГА ҚАРШИ ТУРИШ УЧУН ТУҒИЛГАН
Ҳаммаси ҳаяжон жунбушга келишидан бошланади. Мия ғувиллаб туради, юрак кўкрак қафасида уради. Сизнинг танангиз "Ҳа!" Деб куйлаётганга ўхшайди. Ва кейин сигнал чалинади. Ўпка қисқаради, мушаклар таранглашади. Бошингиз айланиб, озгина кўнгил айниш ҳис қиласиз. Сиз буни шунчалар хоҳлаганингиздан, деярли, титраяпсиз. Лекин мумкин эмас! Лекин сиз хоҳлайсиз. Лекин қила олмайсиз! Сиз нима қилиш кераклигини биласиз, лекин ўзингизни уддалай оласизми ёки хотиржамликни йўқотасизми, ишончингиз комил эмас.
Истаклар дунёсига хуш келибсиз. Эҳтимол, сиз сигаретани, ичимликни ёки уч баробарлик латтени орзу қиларсиз. Балки сизнинг қадрдон тасаввурингиз – умумий сотувнинг сўнгги соатлари, лотерея чиптаси ёки конфет дўкони пештахтасидаги ширинликдир. Бундай пайтда сиз танловга дуч келасиз: васвасага берилишми ёки ўзингизни тийиш учун куч топиш. Айни пайтда сиз танангиздаги "Мен хоҳлайман!" деб ҳайқираётган ҳар бир ҳужайрага: "Мен қилмайман" деб айтишингиз керак бўлади.
Ҳақиқий ирода муаммоси қачон пайдо бўлишини тушунасиз, чунки сиз буни бутун вужудингиз билан ҳис қиласиз. Бу нима яхши ва нима ёмонлиги ҳақидаги мавҳум баҳс эмас. Бу кўпинча икки хил одам бўлиб кўринадиган руҳнинг икки ярми ўртасидаги ички курашдир. Баъзан майлларга эрк берадиган қисми. Баъзан – сиз учун нима энг яхшилигини биладиган ва сизга яхшилик тилайдиган иккинчи ярми.