Келли Макгонигал – Ирода кучи (страница 4)

Ирода кучини йўқотишнинг ақл бовар қилмас ҳодисаси

Ўз-ўзини назорат қилиш учун префронтал кортекс қанчалик муҳим?

Агар ўз-ўзини назорат қилиш йўқолганда нима содир бўлишини билсангиз, бу саволга жавоб бериш мумкин. Префронтал кортекснинг шикастланишининг энг машҳур ҳодисаси бу Финеас Ҳейжнинг ҳикоясидир. Олдиндан огоҳлантираман: бу қонли ҳикоядир. Яхшиси сендвичингизни четроққа қўйиб туринг.

1848 йилда Финеас Ҳейж 24 ёшида темир йўлчилар бригадасига қўмондонлик қилади. Қўл остидагилар уни энг яхши уста деб билишган, ҳурмат қилишган ва севишган. Дўстлари ва оила аъзолари уни вазмин, ўзини тута оладиган одам деб таърифлашар эди. Шахсий шифокор Жон Мартин Харлоунинг маълум қилишича, бемор жисмоний ва руҳий жиҳатдан кучли, "темир иродали ва мушаклари пўлатдан ясалгандек" эди.

Aммо 13-сентябрь, чоршанба куни соат 16:30 да ҳаммаси ўзгарди. Ҳейж ва унинг бригада аъзолари Вермонт штатининг Бурлингтон ва Рутленд ўртасидаги темир йўл қурилиши учун йўлни портловчи моддалар билан тозалашади. Ҳейж портловчи моддаларни қўяётган эди. Бу жараён минг бора тажрибадан ўтган бўлса-да, тўсатдан нимадир бўлди. Портлаш жуда тез содир бўлди ва бир метр узунликдаги тўсин Ҳейжнинг бош суягини тешиб ўтди. У чап ёноғига кириб, пешона олд қисмларини тешиб, ўзи билан бир қанча кулранг моддаларни илаштирганча, 30 метр нарига бориб тушди.

Сиз Ҳейж бир зумда ўлимга дучор бўлганини тасаввур қилгандирсиз. Лекин ундай эмас, Ҳейж ўлмади. Гувоҳларнинг сўзларига кўра, у ҳатто ҳушидан кетмаган. Ишчилар уни шунчаки аравага ўтқазишди ва икки километр узоқликда жойлашган қовоқхонагача (трактир) итариб боришди. Шифокор воқеа жойидан йиғилган бош суягининг катта бўлакларини жамлаб, Ҳейжни эҳтиёткорлик билан ямаб қўйди ва уни тикиб қўйди.

Ҳейжнинг жисмонан тўлиқ тикланиши учун икки ойдан кўпроқ вақт керак бўлди (эҳтимол, унга доктор Харлоунинг радикал рецептлари кўп жиҳатдан тўсқинлик қилгандир: у Ҳейж миясининг очиқ жойларида пайдо бўлган замбуруғлар учун ҳўқналарни буюрган). Aммо 17-ноябрга келиб, бемор аввалги ҳаётига қайтиш учун етарлича тузалиб кетади. Ҳейжнинг ўзи "ҳар томонлама ўзини яхши ҳис қилаётганини" ва оғриқдан азият чекмаганини айтади.

Бир қарашда бахтли якунга ўхшайди. Aммо Ҳейжга омад кулиб боқмади: унинг ҳикояси шу билан тугамади. Ташқи яралар битган эди, лекин миянинг ўзида ғалати нарсалар содир бўла бошлади. Дўстлари ва ҳамкасбларининг хабар беришича, Ҳейжнинг характери ўзгаради. Доктор Харлоу жароҳатдан кейинги тиббий ҳисоботида жароҳатдан кейинги ўзгаришларни тасвирлаб беради:

Ақлий қобилиятлар ва ҳайвоний мойилликлар ўртасидаги мувозанат бузилганга ўхшайди. У муросасиз, ҳурматсиз, баъзида энг ёмон сўзлар билан сўкинади (у илгари фарқ қилмаган), дўстларига ҳурматсизлик билан муносабатда бўлади, агар унинг хоҳишларига зид бўлса, чекловлар ва маслаҳатларни қабул қилмайди … кўп режалар ўйлаб топади, аммо дарҳол уларга қизиқишни йўқотади… Шу маънода, унинг ақлий фикрлаши тубдан ўзгарадики, унинг дўстлари ва танишлари "бу энди олдинги Ҳейж эмас" дея арз қилишди.

Бошқача қилиб айтганда, префронтал кортекс билан бир қаторда, Ҳейж ўз- ўзини бошқариш қобилиятини: "Мен қилмайман" ва "Мен қиламан" кучларини йўқотган эди. Унинг феъл-атворининг ажралмас қисми бўлиб туюлган темир иродаси бош суягидан учиб ўтган тўсин томонидан йўқ қилинган эди.

Кўпчилигимизга ўз-ўзини назорат қилишдан маҳрум қиладиган даражада тўсатдан поезд портлашларидан хавотирланишимизга ҳожат йўқ, лекин ҳаммамизнинг ичимизда бир оз бўлса-даФинеас Ҳейж бор. Префронтал кортекс биз хоҳлагандек даражада ишончли эмас. Баъзи ҳолатлар – биз маст бўлганимизда, уйқусиз ёки шунчаки хаёлимиз паришон бўлганда – Ҳейж олган мия шикастланишига ўхшаб унга босим ўткизади. Улар ўз истакларимизни енгишни қийинлаштиради, ҳатто бизнинг кулранг қобиғимиз ҳали ҳам бош мия суяги томонидан хавфсиз ҳимояланган бўлса ҳам. Ҳа, биз ҳаммамиз қийинроқ нарсаларни қилишга қодирмиз, лекин бизда айнан тескарисини қилиш истаги бор. Бу истакни тутиб туриш керак, лекин биз кўриб турганимиздек, у ўз ақли билан яшайди.

Икки идрок муаммоси

Aгар ирода кучимиздан маҳрум бўлсак – биз жуда кўп пул сарфлаймиз, жуда кўп овқатланамиз, заифлашамиз, ўзимизни тута олмаймиз – бизда ҳатто префронтал кортекс борми, деган савол туғилиши мумкин. Aлбатта, васвасага қарши туриш мумкин, лекин бу биз шундай қиламиз дегани эмас. Эртага қолдириш мумкин бўлган нарсани бугун қилишимиз мумкин, лекин кўпинча эрта ғалаба қозонади. Сиз ҳам ҳаётнинг бу қайғули ҳақиқати учун эволюцияга раҳмат айтишингиз мумкин. Одамлар ривожланган, аммо уларнинг мияси унчалик ўзгармаган. Табиат ҳаммасини қайта бошлашдан кўра, аллақачон яратилган нарсани мукаммаллаштиришни афзал кўради. Одамларга янги кўникмалар керак эди, аммо бизнинг ибтидоий миямиз мутлақо янги намуналар билан алмаштирилмади – ўзини ўзи бошқариш тизими эски истаклар ва инстинктлар тизимига тўпланган эди.

Яъни, эволюция биз учун фойдали бўлган барча инстинктларни сақлаб қолди – ҳатто улар ҳозирда муаммо келтирса ҳам. У ўзимизга олиб келадиган қийинчиликларни енгиш учун йўл берса яхши эди. Мисол учун, таъм рецепторларини пасайтирувчи зарарли озиқ-овқатлар завқини олайлик. Бу тўйимсиз лаззатли таомлар одамларга озиқ-овқат танқис бўлган пайтларда омон қолишга ёрдам берган, йиғилган ёғ тўқималари суғурта сифатида хизмат қилган. Aммо бугунги фастфуд, енгил озиқ-овқат ва органик озуқалар дунёсида бизнинг заҳирага эҳтиёжимиз йўқ. Ортиқча вазн ҳимоя қилишдан кўра соғлиқ учун хавфли бўлиб қолди ва васвасага солувчи овқатлардан воз кечиш узоқ муддатли омон қолишдан муҳимроқ бўлиб қолди. Aммо семизлик аждодларимиз учун фойдали бўлганлиги сабабли, бизнинг замонавий мияларимиз ҳали ҳам инстинктив равишда ёғли ва ширин таомларга мойилдир. Яхшиямки, биз ушбу истакларни рад қилиш ва конфет қутисига тирмашмаслик учун энг янги ўз-ўзини бошқариш тизимидан фойдаланишимиз мумкин. Ҳа, бизда импульслар сақланиб қолган, аммо биз уларни назорат қилиш билан қуролланганмиз.

Нейропсихологларнинг таъкидлашича, бизда битта мия, лекин икки идрок бор ёки бизда икки инсон яшайди. Бирида биз импульсив ҳаракат қиламиз ва бир лаҳзалик завқ излаймиз, иккинчисида биз импульсларимизни назорат қиламиз ва узоқ муддатли мақсадлардан чалғитадиган завқлардан бош тортамиз. Бу иккала шахс ҳам бизмиз ва биз улар орасида ажралганмиз. Баъзан бизни шунчаки ширинлик истайдиган одам билан тенглаш мумкин. Бу ирода синовининг моҳияти: сиз қисман битта нарсани, қисман бошқа нарсани хоҳлайсиз. Ёки сизнинг ҳозирги шахсингиз битта нарсани хоҳлайди ва келажакдагиси бутунлай бошқа нарса қилишни афзал кўради. Бу икки шахс жанжаллашса, бири иккинчисидан устун бўлиши керак. Васвасага берилишни хоҳлайдиган одам ёмон эмас – шунчаки унинг муҳимлик ҳақидаги қарашларга турличадир.

Микроскоп остида: икки идрок билан танишув

Ирода кучининг ҳар бир синови шахснинг икки томони ўртасидаги тортишувдир. Сизнинг ирода кучингизни синаб кўриш пайтида улар ўзларини қандай тутишади?

Беихтиёрий ипостас нимани хоҳлайди? Aқлли ҳақида-чи?

Ироданинг ҳар бир синови шахснинг икки томони ўртасидаги тортишувдир. Сизнинг иродангизни синаб кўриш пайтида улар ўзларини қандай тутишади? Импулсив ҳипостаз нимани хоҳлайди? Aқлли-чи? Баъзида импулсив ўзига исм қўйиш фойдали бўлади, масалан, агар у дарҳол завқ олишни хоҳласа, Печенюшкин ёки агар у ҳар доим ҳамма нарсадан ва ҳамма нарсадан шикоят қилишни яхши кўрса Wҳине ёки ҳеч қачон бизнесга киришни истамаса, Пипер. Бу сизни мағлуб қила бошлаганида уни тан олишга ёрдам беради ва кучли иродали ҳимояни кучайтириш учун доно нафсни чақиради.

Ҳар икки ипостаснинг қиймати

Ўз-ўзини бошқариш тизимини сўзлаб бўлмайдиган даражада юқори ўзини-ўзи, ва ибтидоий инстинктларни эволюцион ўтмишнинг бахтсиз ёдгорлиги сифатида тасаввур қилиш жозибали. Aлбатта, узоқ вақт олдин, тўпиғимизгача лойга ботганимизда, генларимизни келажак авлодларга ўтказишимиз учун инстинктларимиз тирик қолишимизга ёрдам берган. Aммо энди улар бизга аралашиб, касалликларга олиб келади, бўш банк ҳисоблари ва саналари учун биз телевизор орқали бутун мамлакатдан кечирим сўрашимиз керак. Қадимги аждодларнинг майли бизга юк бўлмаса эди, маданиятли мавжудотлар!

Лекин унчалик тезликда эмас. Гарчи бизнинг омон қолиш тизимимиз ҳар доим бизнинг фойдамизга ишламаса ҳам, биз асосий ўзликни тубдан енгишимиз керак, деб ишониш хатодир. Маҳаллий мия шикастланиши туфайли одамларнинг инстинктларини йўқотган ҳолатларнинг тиббий тадқиқотлари ибтидоий қўрқув ва истакларнинг соғлиқ, бахт ва худди шундай ўзини ўзи бошқариш учун қанчалик муҳимлигини кўрсатади. Мисол учун, ёш аёл тутқаноқ тутилишларидан қутулиши учун жарроҳлик йўли билан ўрта мияни қисман йўқ қилдилар. У қўрқув ва жирканишни бошдан кечириш қобилиятини йўқотди, бу уни ўз-ўзини назорат қилишнинг иккита энг муҳим инстинктив манбаи эди. У кўнгил айнигунча овқат ейишни одат қилиб олди ва яна яқин қариндошларига сўзсиз итоаткор бўлиб қола бошлади, бечора. Ўз-ўзини назорат қилишнинг унчалик ҳам яхши намунаси эмас!

Китобдан кейинроқ билиб олганимиздек, истаксиз биз тушкунликка тушамиз ва қўрқмасдан ўзимизни келаётган хавфдан ҳимоя қила олмаймиз. Қисман, иродавий синовларда ғалаба қозониш учун сиз улар билан жанг қилмасдан, асосий инстинктлардан фойдаланишни топишингиз керак. Нейроиқтисодчилар – миянинг ўзини қандай тутишини ўрганадиган олимлар қарор қабул қилганимизда, ўз-ўзини назорат қилиш ва омон қолиш инстинктлари тизими ҳар доим ҳам бир-бирига зид келмаслигини аниқладилар. Тасаввур қилинг: сиз универсал дўкондан айланиб ўтяпсиз ва бирдан қизиқарли нарса кўзингизни тортади. Сизнинг ибтидоий миянгиз: "Буни сотиб ол!" дея гиж гижлайди. Сиз нарх ёрлиғини текширасиз: $199,99. Ушбу ақлдан озган нархни кўришдан олдин, пул сарфлаш истагини тўхтатиш учун яхшигина префронтал кортекс аралашуви керак эди. Aммо тўсатдан мия нархга инстинктив оғриқли жавобни қайд этади. Тадқиқотлар шуни кўрсатдики, айнан шундай бўлади: мия таъсирчан нарх ёрлиғини ошқозонга жисмоний зарба сифатида қабул қилиши мумкин. Инстинктив зарба префронтал кортекснинг ишини енгиллаштиради ва "Мен қилмайман" кучини ишлатишнинг деярли ҳожати йўқ. Ва биз иродани кучайтириш ниятидамиз, шунинг учун биз инсоний табиатимизнинг барча жиҳатларини, шу жумладан, қандай қилиб энг яхши тарзда фойдаланишни тушунишга ҳаракат қиламиз, энг ибтидоий инстинктлар: завқланиш истагидан тортиб, ўз мақсадларига эришиш учун мослашиш заруратигача.