Келли Макгонигал – Ирода кучи (страница 3)

"Мен қиламан" ва "Мен қилмайман" кучлари ўз-ўзини назорат қилишнинг икки томонидир, лекин бу улар билан чекланиб қолмайди. Ўрни келганда "ҳа" ва "йўқ" дейиш учун учинчи куч: чиндан ҳам нимани хоҳлаётганингизни эслаб қолиш қобилияти керак бўлади. Тушунаман, сиз чиндан ҳам шоколадли печенье, учинчи мартини ёки дам олишни хоҳлаётгандексиз. Aммо васвасага дуч келганингизда ёки сусткашлик билан ўйин ўйнаётганингизда, сиз ҳақиқатан ҳам тор жинси шимлар кийиш, лавозимга кўтарилиш, кредит карта қарзингизни тўлаш, никоҳингизни сақлаб қолиш ёки қамоқдан қочиш кабиларни эсда тутишингиз керак. Aкс ҳолда, сизни бир лаҳзалик истаклардан нима тўхтатади? Ўзингизни бошқаришда сиз учун ҳақиқатан ҳам нима муҳимлигини билишингиз керак. Бу "Мен хоҳлайман" кучидир.

Ўз-ўзини бошқариш учта кучни бошқаришдир: "Мен қиламан", "Мен қилмайман" ҳамда "Мен хоҳлайман" ва бу сизга мақсадларга эришишда (ёки муаммога дуч келмасликда) ёрдам беради. Кўриб турганимиздек, биз инсонлар учта функцияни қўллаб-қувватлайдиган миянинг мағрур эгаларимиз. Aслида, бу уч кучнинг ривожланиши бизни инсон тури сифатида белгилайди. Нима учун улардан фойдалана олмаслигимизни таҳлил қилиш билан боғлиқ ифлос ишларга киришдан олдин, келинг, уларга эга бўлганимиз қанчалик омад эканини ҳис қилайлик. Биз мияга назар ташлаймиз ва сирлилик қаерда ҳосил бўлишини кўрамиз, шунингдек, ирода кучини қандай машқ қилдиришимиз мумкинлигини билиб оламиз. Шунингдек, биз ирода кучини топиш нима учун қийин бўлишини ва сабр-тоқатимиз ҳеч қачон бўшашиб кетмаслиги учун инсоннинг яна бир ноёб қобилияти – ўзини ўзи англаш қобилиятига қандай эришиш мумкинлигини қисқача кўриб чиқамиз.

Биз ирода кучини қаердан оламиз?

Тасаввур қилинг: биз 100 минг йил олдинга қайтарилганмиз ва сиз барча ривожланган хилмахиллик орасида янги Ҳомосапиенссиз. Ҳа, очилиб турган бош бармоқларингиз, тик ҳолатда туришингиз, бўғим суягидан (бу сизга қандайдир нутқга ўхшаш нарсани ифодалашга имкон беради, гарчи мен бирор сўзни тушуна олмаслигимга ишончим комил бўлса ҳам) завқланишингизни кутаман. Aйтганча, табриклашим мумкин: сиз олов ёқа оласиз (гугурт ишлатмасдан), шунингдек, махсус тош асбоблари воситасида буқа ва бегемотларни чизишингиз мумкин.

Бир неча авлод олдин сизнинг ҳаётий вазифаларингиз жуда оддий эди: 1) тушлик топиш; 2) кўпайишиш; 3) Crocodylus anthropophagus (лотин тилидан таржима қилинганда – "одамларни ёриб юборадиган тимсоҳ") билан кутилмаган учрашувлардан қочиш. Бироқ сиз дўстона қабилада ўсгансиз ва омон қолишингиз бошқа ҳомосапиенсга боғлиқдир. Бу устуворликлар рўйхатингизга "жараёнда ҳеч кимни ғазаблантирмаслик" жумласини қўшишингиз кераклигини англатади. Ҳамжамият ҳамкорлик ва ресурсларни тақсимлашни англатади: сиз шунчаки ўзингиз хоҳлаган нарсани ололмайсиз.

Aгар сиз кимнингдир буқа гўштли сендвичини ёки аёл (эркак) жуфтини ўғирласангиз, қабиладан чиқариб юборилишингиз ва ҳатто ўлдирилишингиз мумкин (унутманг, бошқа ҳомосапиенсларда ҳам ўткир тош асбоблари бор, қолаверса, сизнинг терингиз бегемотникига қараганда анча юпқароқ). Бундан ташқари, сизни қабилага эҳтиёжингиз бор: у касал бўлганда ёки жароҳатланиб ов қила олмаганингизда, мевалар тера олмаганингизда сизга ғамхўрлик қилади. Ҳатто тош асрида ҳам дўстлар эътиборини қозониш ва одамларга таъсир ўткизиш қоидалари бугунги кунга ўхшаш эди: қўшнига бошпана керак бўлганда ёрдам беринг, ҳатто овқатланмаган бўлсангиз ҳам, тушликни баҳам кўринг, “Ушбу белбоғ сени семиртиради” дейишдан олдин икки марта ўйлаб кўринг.

Бошқача қилиб айтганда, ўзингизга озгина ғамхўрлик қилинг.

Биргина сизнинг ҳаётингиз хавф остида эмас. Бутун қабиланинг омон қолиши сизнинг ким билан жанг қилишни (ўзингизга афзали эмас) ва кимга уйланишни танлаш қобилиятингизга боғлиқ (қариндошлар эмас: сиз генетик хилма-хилликни оширишингиз керак, акс ҳолда бутун қабилангиз битта касалликдан азият чекади). Ва агар ўткинчи муносабатлар эмас, балки ўз жуфтингизни топишда омадингиз келса, ҳаётга боғланишингиз кутилади. Ҳа, (деярли) замонавий инсон сифатида сизда вақтида еб-ичиш, фаол ва жинсий инстинктлар туфайли муаммога дуч келишнинг кўплаб янги усуллари пайдо бўлади.

Шундай қилиб, биз ҳозир ирода кучи деб атайдиган нарсага эҳтиёж пайдо бўлди. Тарих мобайнидан бизнинг давргача тобора ортиб бораётган ижтимоий дунёмизнинг мураккаблик даражаси ўз-ўзини назорат қилиш талабини қўйди. Мослашиш, ҳамкорлик қилиш ва узоқ муддатли муносабатларни сақлаб қолиш зарурати бизнинг илк миямизга юкланди ва у ўз-ўзини назорат қилиш стратегияларини ишлаб чиқди. Замонавий биз – бу узоқ вақтдан бери давом этаётган талабларга жавобдир. Бизнинг миямиз етишмаётган нарсани тўлдирди ва марҳамат: энди бизда импульсларимизни бошқариш қобилияти, тўлиқроқ айтганда одам бўлиб қолишимизга ёрдам берадиган – ирода кучи бор энди.

Ҳозир бу бизга нега керак?

Замонавий ҳаётга қайтамиз. Ирода кучи одамларни бошқа ҳайвонлардан ажратиб турадиган нарсадан одамларни бир-биридан ажратиб турадиган нарсага айланди. Биз ҳаммамиз ўзимизни назорат қилиш қобилияти билан туғилган бўлишимиз мумкин, лекин баъзилар бошқаларга қараганда ундан кўпроқ фойдаланадилар. Ўз эътиборини, ҳис-туйғуларини ва ҳаракатларини бошқаришда яхшироқ бўлган одамлар, қандай қарашингиздан қатъи назар, муваффақиятга эришадилар. Улар соғлом ва бахтлироқлар. Яқин муносабатлар уларга кўпроқ қувонч келтиради ва узоқ давом этади. Улар кўпроқ пул топишади ва ўз кариераларида кўпроқ ютуқларга эришадилар. Улар стрессни енгиш, низоларни ҳал қилиш ва қийинчиликларни енгишда бошқалардан яхшироқлар. Улар ҳатто узоқроқ яшайдилар. Агар сиз ирода кучини бошқа фазилатлар билан таққосласангиз, у энг юқори ўринда бўлади. Ўз-ўзини назорат қилиш, ақлдан кўра, университетга кириш муваффақиятини башорат қилади, у харизмадан кўра самарали етакчиликка кўпроқ ҳисса қўшади (Тони Роббинс, маъзур тутасиз *) ва оилавий бахт учун сезгирликдан кўра муҳимроқдир (Ҳа, узоқ никоҳнинг сири сизнинг оғзингизни ёпишни ўрганганингизга боғлиқ). Агар биз яхшироқ яшашни истасак, ирода кучи ёмон бошланиш эмас. Бунинг учун биз стандарт миямиздан бироз уринишини сўраймиз. Шундай қилиб, келинг, бошлайлик: кўрамиз, нима билан ишлашимизга тўғри келади.

Нейробиология "Мен қиламан", "Мен қилмайман" ва "Мен хоҳлайман"

Бизнинг замонавий ўз-ўзини назорат қилиш имкониятимиз узоқ вақтдан бери яхши қўшнилар, ота-оналар, турмуш ўртоқлар бўлиш зарурати натижасидир. Aммо инсон мияси бунга қандай жавоб қайтарди? Эволюция тарихининг кўп қисмида префронтал кортекс асосан жисмоний ҳаракатларни бошқарган: юриш, югуриш, ушлаш, итариш – бу ўзини ўзи бошқаришнинг бир тури. Одамларда префронтал кортекс (мия қобиқлари) ўсди, миянинг бошқа соҳалари билан унинг алоқалари ошди. Барча биологик турлар орасида инсон миясидаги бу ҳудуд миянинг бутун юзасининг энг катта фоизини эгаллайди: бу нима учун итингиз “қора кун” учун захира қилмаслигининг сабаблардан биридир. Ўсиб улғайган сари, префронтал кортекс янги функцияларга эга бўлди: у нимага эътибор беришингизни, нима ҳақида ўйлаётганингизни ва ҳатто нимани ҳис қилаётганингизни назорат қила бошлади. Шундай қилиб, у нима қилаётганингизни назорат қилишни яхшироқ уддалайди.

Стенфорд университетининг неврологи Роберт Саполский исботладики, замонавий префронтал кортекснинг асосий вазифаси мияни (ва шунингдек, сизни) "мураккаброқ" га мойил қилишдир. Диванда ётиш осонроқ бўлиб турганда, олд мия пўстлоғингиз сизда туриш ва югуриш истагини уйғотади. Ширинга "ҳа" деб айтиш осонроқ бўлса, сизнинг олд мия кортексингиз нима учун оддий чойга буюртма бериш яхшироқ эканлигини эслаб қолади. Ва агар ишни эртага қолдириш осонроқ бўлиб турганда, керакли файлни очиб, ишлашга ёрдам берадиган бу префронтал кортексдир.

Префронтал кортекс қандайдир кулранг материя пуфакчаси эмас: унинг учта асосий йўналиши мавжуд бўлиб, улар ўртасида "Мен қиламан", "Мен қилмайман" ва "Мен хоҳлайман" вазифаларини тақсимлайди. Бир қисми юқори чап томонда жойлашган бўлиб, "Мен қиламан" кучи учун жавобгардир. Бу сизга зерикарли, қийин ёки машаққатли машғулотларни бошлаш ва давом эттиришга ёрдам беради, масалан, душ олишни маъқул кўрганингизда югуриш йўлакчасида қолдириш каби. Ўнг томон, аксинча, "Мен қилмайман" кучи учун масъулдир ва барча импульслар ва истакларнинг беғараз таъқиб қилинишига йўл қўймайди. Сиз машина ҳайдаб кетаётганингизда матнли хабарни ўқишни хоҳлаб, лекин йўлга қарашни афзал кўрганингиз учун унга раҳмат айтишингиз мумкин. Бу икки соҳа биргаликда нима қилаётганингизни назорат қилади.

Префронтал кортекснинг пастда ва марказида жойлашган учинчи қисм сизнинг мақсадларингиз ва интилишларингизни кузатиб боради. У сиз хоҳлаган нарсани ҳал қилади. Унинг асаб ҳужайралари қанчалик тез қизиса, сиз унчалик иштиёқ билан ҳаракат қиласиз ёки васвасага қарши турасиз. Префронтал кортекснинг бу қисми хатто, миянинг қолган барча қисми : “Буни егин! Ичгин! Чекгин! Сотиб олгин! дея ҳайқирса-да, сиз аслида нимани хоҳлашингизни эслаб қолади.

Микроскоп остида: қайси бири қийинроқ?

Ирода кучининг ҳар бир синови васвасага қарши туриш ёки кескин вазиятда тик турмаслик каби мураккаб нарсани талаб қилади.

Тасаввур қилинг-а, сиз қийинчиликка дуч келяпсиз. Энг қийини нимада? Нега сизга бунчалик қийин? Тасаввурингиздаги ҳаракат пайтида, ўзингизни қандай ҳис қиласиз?