Келли Макгонигал – Ирода кучи (страница 1)
Келли Макгонигал
Ирода кучи
Келли Макгонигал – фалсафа фанлар доктори, психолог ва Стенфорд университети профессори, инсоннинг руҳий ва жисмоний ҳолати ўртасидаги муносабатларни ўрганиш бўйича етакчи мутахассисдир. Унинг бакалавриат психология курслари кўплаб мукофотларга сазовор бўлган, булардан бири – Стенфорд университетининг ўқитувчилар учун энг юқори мукофоти – Валтер Гор мукофотидир. Макгонигалнинг машҳур очиқ курслари, жумладан, “Ирода кучи илми” ва “Меҳр-шафқат илми” инсонни бахтли ва муваффақиятли қилиш учун психологиядан қандай фойдаланишни ўргатади.
Ушбу китоб васваса, гиёҳвандлик, ишларини ўз вақтидан кечиктирган ва ўзини бирор нарса қилишга кўндириш билан курашган ҳар бир кишига, яъни барчамизга бағишланган
Aқлли одам ўзини назорат қилишни хоҳлайди – бола эса ширинликларни.
МУҚАДДИМА
“ИРОДА КУЧИ ФАНИ” КУРСИ БЎЙИЧА КИРИШ ДАРСИ
Қачонки кимгадир ирода кучи курсини ўргатаётганимни айтсам, улар деярли доим: “Оҳ, менга шу нарса етишмаётган эди”, дейишади. Бугунги кунда одамлар ирода кучи – эътибор, ҳис-туйғулар ва истакларни назорат қилиш қобилияти – жисмоний соғликка, молиявий аҳволга, яқин муносабатларга ва касбий муваффақиятга таъсир қилишини ҳар қачонгидан ҳам кўпроқ тушуниб етмоқда. Бу ҳаммамизгамаълум. Биз ҳаётимизни тўлиқ назорат қилишимиз кераклигини биламиз: нима еймиз, нима қиламиз, қай тарзда гапирамиз, қандай сотиб оламиз.
Бироқ, кўпчилик бу йўлда ўзини муваффақиятсизликка учрагандек ҳис қилади: бир лаҳзада улар ўзларини назорат қилгандек бўлишади-да, кейин эса ҳис-туйғуларга берилиб, назоратни йўқотадилар. Aмерика Психологик Aссоциацияси маълумотларига кўра, жамият мақсадга эришиш йўлидаги қийинчиликларнинг асосий сабаби – ирода кучининг етишмаслиги деб ҳисоблайди. Кўп одамлар ўзларини ва бошқаларни қийин аҳволга солиб қўйганлари учун ўзларини айбдор ҳис қилишади. Кўпчилик ўз фикрлари, ҳис-туйғулари, майллари қарамлигига дучор бўлади – уларнинг хатти-ҳаракати онгли танловдан кўра кўпроқ ҳиссиётлар томонидан белгиланади. Ҳатто энг моҳир ўзини тута биладиганлар ҳам химояни ушлаб туришдан чарчашади ва наҳот, ҳаёт чиндан ҳам шунчалик мураккаб бўлса деб – ўзларидан сўрашади.
Стенфорд университети тиббиёт факультетида саломатлик психологияси ва соғломлаштириш дастурининг ўқитувчиси сифатида менинг вазифам одамларга стрессни қандай бошқариш ва соғлом қарорлар қабул қилишни ўргатишдир. Кўп йиллар давомида мен одамларнинг ўз фикрлари, ҳис-туйғулари, таналари ва одатларини ўзгартириш учун ўзлари билан курашаётганларини кузатдим ва бу қийналаётган инсонларнинг ирода кучи ҳақидаги тушунчалари уларнинг муваффақиятига тўсқинлик қилаётганини ва кераксиз зўриқишларни келтириб чиқаришини англадим. Гарчи илм-фан одамларга ёрдам берган бўлса-да, улар қуруқ маълумотларни янглиш ўзлаштирдилар ва эски стратегияларга таянишда давом этдилар, мен бу маълумотлар нафақат самарасиз, балки тескари таъсир кўрсатиб, ўз устида назоратни йўқотишгача олиб келганига қайта-қайта ишончим комил бўлди.
Бу мени Стенфорд университетида узлуксиз таълим дастурининг бир қисми сифатида ўргатиладиган "Ирода кучи фанлари" курсини яратишга илҳомлантирди. Курс психологлар, иқтисодчилар, неврологлар ва шифокорларнинг сўнгги тадқиқотлари натижаларини умумлаштиради ва эски одатлардан қандай воз кечиш ва яхши одатларни ривожлантириш, нофаолликни енгиш, диққатни жамлашни ва стресс билан курашишни ўрганиш кабиларни тушунтиради. У нима учун васвасага берилишимизни ва қандай қилиб қаршилик кўрсатиш учун куч топишимизни очиб беради. У ўз-ўзини назорат қилиш чегараларини тушуниш муҳимлигини кўрсатади ва ирода кучини шакллантиришнинг энг яхши стратегияларини таклиф қилади.
Менинг бахтимга, “Ирода кучи фани” тезда Стенфорддаги узлуксиз таълим дастури таклиф қилган энг машҳур курслардан бирига айланди. Биринчи машғулотда биз тўхтовсиз келаётган томошабинларни жойлаштириш учун тингловчиларни тўрт марта ўзгартиришимизга тўғри келди. Корпоратив раҳбарлар, ўқитувчилар, спортчилар, тиббиёт мутахассислари ва бошқа қизиқувчан оломон Стенфорднинг энг катта аудиторияларидан бирини тўлдиришди. Талабалар турмуш ўртоқлари, фарзандлари ва ҳамкасбларини мазкур билимлар билан таништириш учун олиб кела бошладилар.
Мазкур курс ушбу ранг-баранг аудитория учун фойдали бўлишига умид қилдим. Дарсларда қатнашган одамларнинг мақсадлари хилма-хил эди: кимдир чекишни ташлашни ёки озишни хоҳласа, бошқалари қарздан қутулишни ёки яхши ота-она бўлишни хоҳларди. Aммо натижа мени ҳам ҳайратда қолдирди. Тўрт ҳафта ўтгач, ўтказилган сўровда талабаларнинг 97 фоизи ўзларининг хатти-ҳаракатларини тушуна бошлашганини ва 84 фоизи таклиф қилинган стратегиялар туфайли уларнинг иродаси мустаҳкамланганлигини айтишди.
Курс охирида иштирокчилар ширинликка бўлган 30 йиллик иштиёқини қандай енгиб ўтганликлари, ниҳоят солиқларни тўлаганликлари, фарзандларига бақиришни тўхтатганликлари, мунтазам равишда спорт билан шуғуллана бошлаганликлари ва умуман олганда ўзларидан кўпроқ қониқиш ҳосил қилганликлари ва ўз қарорлари учун масъул эканликлари ҳақида гапириб беришди. Иштирокчиларнинг курсни баҳолаши: бу курс уларнинг ҳаётини ўзгартирди. Талабалар бир овоздан: “Ирода кучи фани” уларга ўз-ўзини назорат қилишни ривожлантиришнинг аниқ стратегияларини ва улар учун жуда муҳим ҳисобланган нарсага эришиш кучини берди. Илмий хулосалар соғайиб бораётган ароқҳўр учун ҳам, ўзини электрон почтадан узоқлаштира олмайдиган одам учун ҳам фойдали бўлди. Ўз-ўзини назорат қилиш стратегиялари одамларга васвасалардан қочишга ёрдам берди: шоколад, видео ўйинлар, харидлар ва ҳатто турмуш қурган ҳамкасбидан. Талабалар марафонда қатнашиш, бизнес бошлаш, ишдан айрилиш стрессини енгиш, оиладаги низолар ва жума кунги даҳшатли диктант ёзиш каби шахсий мақсадларига эришиш учун машғулотларга қатнашди (оналар машғулотларга фарзандларини олиб келганларида мана шундай бўлади).
Aлбатта, ҳар қандай виждонли ўқитувчи каби мен ҳам шогирдлардан кўп нарсаларни ўрганганимни тан оламан. Илмий кашфиёт мўъжизалари ҳақида узоқ вақт ғўлдирадиганимда ва лекин бу ирода кучига нима алоқаси борлигини айтишни унутиб қўйганимда, улар ухлай бошлашарди.
Улар шундай вазиятларда дарҳол менга қандай стратегиялар ҳақиқий дунёда ишлагани ва қайси бири муваффақиятсизликка учраганини айтишди (лаборатория тажрибалари бундай натижага қисқа вақтда ҳеч қачон эриша олмайди). Улар ҳафталик вазифаларга ижодий ёндашдилар ва мавҳум назарияларни кундалик ҳаёт учун фойдали қоидаларга айлантиришнинг янги усулларини мен билан баҳам кўришди. Ушбу китоб энг сўнгги тадқиқотлар ва юзлаб талабаларим тажрибасига асосланган курснинг энг яхши илмий ютуқлари ва амалий машғулотларини ўзида мужассам этган.
МУВАФФАҚИЯТГА ЭРИШИШ УЧУН, ИНСОН ЎЗ ЗАИФЛИКЛАРИНИ БИЛИШИ КЕРАК
Ҳаётдаги ўзгаришлар – янги парҳезлар ёки молиявий эркинлик ҳақидаги китобларнинг аксарияти мақсадларингизни белгилашга ёрдам беради ва ҳатто уларга қандай эришишни кўрсатади. Aммо агар биз нимани тузатмоқчи эканлигимиз ҳақида етарлича хабардор бўлганимизда эди, ўзимиз учун қилган ҳар бир янги йил тилакларимиз амалга ошарди ва менинг аудиториям бўш бўлар эди. Ушбу нодир китоб сизга нима учун керакли нарсалар билан банд эмаслигингизни тушунтириб беради.
Ишончим комилки, ўз-ўзини назорат қилишни ривожлантиришнинг энг яхши усули бу уни қандай ва нима учун йўқотаётганингизни тушунишдир. Таслим бўлишингизга нима сабаб бўлиши мумкинлигини билиш, кўпчилик қўрққанидек сизни муваффақиятсизликка олиб келмайди. Бу сизга ёрдам бўлиб хизмат қилади ва ирода кучи сизни алдашга мойил бўлган тузоқлардан халос бўлишга ёрдам беради. Тадқиқотлар шуни кўрсатдики, ўзини кучли иродага эга деб ҳисоблайдиган одамлар васвасага тушганда жаҳлини тута олмаслик эҳтимоли кўпроқдир
Мисол учун, сигаретни ташлашига ишонган ашаддий чекувчилар тўрт ойдан кейин эски одатига қайтиши ва вазн йўқотишда ҳаддан зиёд ўзига ишонувчилар энг кам даражада вазн йўқотиши эҳтимоли катта.
Нима учун? Улар қачон, қаерда ва нима учун васвасага тушиб қолишларини олдиндан айта олмайдилар. Улар ўзларини-ўзлари васвасаларга кўпроқ дучор қиладилар, масалан, чекувчилар учун ажратилган махсус жой ёки хона бўйлаб печенье тўлдирилган идишларни қўйиш. Уларнинг бузилишлари ҳақиқатан ҳам ҳайратланарли ва улар арзимаган қийинчилик олдида ҳам тез таслим бўлишади.
Ўз ҳақимизда билиш, айниқса ирода кучимизни йўқотганда ўзимизни қандай тутишимиз – ўз-ўзини назорат қилишнинг асосидир. Шунинг учун "Ирода фанлари" курси ва ушбу китоб ўз-ўзини назорат қилишнинг умумий муваффақиятсизликларига қаратилган. Ҳар бир боб ўз-ўзини назорат қилиш ҳақидаги кенг тарқалган нотўғри тушунчаларни йўқ қилади ва иродани текширишда янги ёндашувни таклиф қилади. Биз ҳар бир қоидабузарлигимиз бўйича ўзига хос изланиш қиламиз. Васвасага берилсак ёки қилишимиз керак бўлган ишни кечиктирсак, муваффақиятсизликка нима сабаб бўлади? Бу ҳалокатли хато нима ва биз буни нима учун қиламиз? Энг муҳими, биз ўзимизни ёмон тақдирдан қутқариш йўлини топамиз ва хатолар ҳақидаги билимни муваффақият стратегиясига айлантирамиз.