Эрнест Сетон-Томпсон – Бөрүлер дугайында чечен чугаалар (Рассказы о волках) (страница 2)
Бир чыл эрткен бе, эртпээн бе, ол-ла алыксанчыг шаңналга көгүттүрген база ийи аңчы чедип кээп-тир. Кайызы-даа алдарлыг Лобону чүгле мен-не ылап шыдаар мен деп бүзүреп, бодап турганнар.
Аңчыларның бирээзи чаа чогааткан, тускай арга-биле ажыглаар хоранның дузазы-биле ону чедип аарынга идегеп турган. Өскези, Канададан француз, база-ла хоран ажыглаар деп, харын-даа ол хоранга шишпилгелиг сөстер немээрин бодап турган, чүге дизе ол Лобо дээрге анаа бѳрү эвес, а хуулгаазын кижи-бөрү деп бүрүнү-биле бүзүреп, ону бөдүүн арга-биле узуткаары болдунмас деп санаан.
Ынчалза-даа кандыг-даа онза-тускай хораннар, кандыг-даа шишпилгелиг сөстер болгаш хамнаашкыннар Лобога бичии-даа хора чедирбес болган. Ол биеэги-ле хевээр хүн бүрүде кылыр эргиишкинин кылып, хүннүң-не дойлап турган. Ай четкен, четпээнде бе, ол келген аңчылар база-ла идегелин ышкынып, оон ыңай оралдажырындан ойталааш, өске черлерже аңнап чорупкан дижир.
Джо Калоннуң аалы Куррумпо хемниң бир бичии адырыының чанында, кайгамчык чараш кашпалда, хаялар аразында туруп турар.
Ол аалдан муң хире-ле ярд2 хемчээлдиг черге Лобо биле кыс бөрү Бланка ижээн кылып, аңаа оолдарын өстүрүп турган.
Джонуң бөрүлерге удур кылып турган шупту-ла оптуг аргаларын, хораннаарын болгаш какпалаарын кочулаан-даа ышкаш, Лобо-биле Бланка ол чайын Джога хамаарышкан мал-маганны: инектерни, хойларны, ыттарны кырып чайлааннар. Ол ийи демниг бөрү куйлар болгаш чалым хаялар аразынга шуут айыыл чок чурттап турганнар, күжүр Джо оларны оон тура канчап үндүрүптер чаа арга тыварын азы шуут-ла динамит дузазы-биле узуткаарын бодап, бажы ыжып туруп берген. Ынчалза-даа ол ийи бөрү Джонуң аспаандан көңгүс бүдүн-бүрүн ушта чылбырап, дээрбечи халдаашкыннарын биеэги хевээр уламчылаар болган.
– Маңаа Лобо бо чайын чайлаан кулугур чүве – деп, Джо, чалымныг туругже айтып алгаш, меңээ чугаалады. – Мен ооң-биле чүнү-даа канчап чадаштым. Анаа-ла мелегейзип артып калдым.
2 эге
Ооң мурнунда бо малчыннарның бөрү дугайында солун чугааларынче улуг-ла сагыш салбайн, оларга чигзинип-даа турганым шын, ынчалза-даа 1893 чылдың күзүнүнде ол кажар дээрбечиге бодум таваржып, ону өскелерден артык билип алганым хөөредиг эвес.
Бо болуушкуннар болурунга чедир каш чыл бурунгаар, Бинго деп ыдым дириг турда, бодум база бөрүлерни-даа аңнап чордум. Ынчалза-даа ол үеден бээр, ажыл-агыйым аян-шинчизи өскерлип, колдуунда-ла бижиттинер стол болгаш сандайдан турбастап калган мен. Шак ынчан Куррумпода чурттап чоруур бир өңнүүмнүң аалынче, Чаа Мексикаже мени чалаан чүве. Амыдыралымның аян-шинчизин өскертиксээн күзелим дирлип, өңнүүмнүң мени «көк дээрбечилерни» узуткаарын шенезин деп турарын билгеш, чалаанын ол дораан хүлээп алдым.
Четтикпестеп, Куррумпо талазынче далажып үнүптүм. Эге хүннерде ол оран-девискээр-биле таныжар дээш, чоок-кавы черлерни аъттыг эргидим. Мээң орук баштакчым өйлеп-өйлеп кандыг-бир инектиң сөөктеринче айтып, чугааланып-ла чор: «Ооң ажылы-дыр!»
Ындыг черлик, кедергей сай-даштыг черге Лобону ыттарлыг болгаш аъттарлыг сүрерин бодаан-даа ажыы чок деп билип кагдым. Кара чаңгыс шын аргалар чүгле какпалаары болгаш хораннаары деп меңээ тодаргайы-биле көстүп келген.
Ол илби-шидилиг «кижи-бөрүнү
Лобонуң кайгамчык чытчызын чаңгыс чижек көргүзүп болур.
Бир аңчы ирейниң сүмелээни-биле, хөй эвес быштакты чаа соккан инектиң бүүрээниң чаа-биле катай эргизиптим; демир чыды чытталбазын дээш, ол быштакты сөөктен кылган бижек-биле доорадым. Холуксаа соой бээрге, ону кезектерге чаргаш, ол кезек бүрүзүн үттээш, ооң иштинче чыт билдиртпес карттарже суккан элээн хөй хемчээлдиг стрихнин болгаш цианистиг калийни суп кааш, үттерни кырындан быштак-биле дугладым. Бо ажылды кылып тургаш, инектиң чылыг ханынга булгаан хол-хаптарын холумдан ужулбайн, кылганым чемишче тынмазын кызып турдум. Ажыл төнерге, чемишти база-ла инектиң ханы-биле борап каан, үс-биле чаап эттээн шоодайже суккаш, аъттаныптым. Ол-ла инектиң бүүректерин база баарын хендирге кедиргеш, соомдан шөйүлдүр сөөртүп алдым. Он хире миляны долгандыр чоруп, орук дургаар миляның дөрттүң бири хире болгаш-ла, кылып алган чемижимниң кескиндилерин, холум-биле дегбезин шыңгыы сагып, октагылап келдим.
Бо девискээрге Лобо чеди хонуктуң эгезинде көстүр чүве, а өске үени ол Сьерра Гранде дагның эдээниң чоогунга-ла эрттирип турган боор.
Чеди хонуктуң бирги хүнүнде, кежээликтей чоруур деп турган кежээвисте, бөрү улааны дыңналган. Бир малчын эскергенин чугаалады:
–
Ол-дур ол! Ам чүү болур эвес, көрээлиңер!
Эртенинде, аъттаныпкаш, кажар аргамның түңнелин көрүп көөр дээш, какпа салган черимге дораан четтим. Лобо баштаан араатаннарның истерин дораан эскердим, а ооң истери бо-дур деп, кандыг-даа бөрүнүң изинден улуг болганындан, кижи билип кааптар.
Удатпаанда бөрүлер хендирге сөөртүп чораан эъдимниң чыдын чыттап каан хире. Лобо бирги чемишке чоокшулап келгеш, ону чыттааш, адак соонда ызырып алган деп бүзүредим.
Борта кээп, амырааным чажырып шыдавааным шын.
–
Ам-на туттурду бо кулугур! – деп хөлзеп алгырдым. – Удавас ооң өлгенин көөрүм ол-дур!
Бөрүнүң довуракта арттырып каан улуг истеринден карак салбайн, аъдымны бурунгаар маңнадыптым. Ол истер келзе-келзе, орук кыдыында мээң октап кааным ийи дугаар чемижимге чедирген, ол чемиш база читкенин эскердим.
Өөрүп-байырлап турганым-даа кедергей!
Ол ам меңээ туттурган! Өөр бөрүлерниң чамдыызы база туттурган!
Ынчалза-даа бөрүнүң баскан калбак истери оруктан читпээн, эзеңгиге туруп алгаштың, оргулааш черни харап, топтап көргеш, бөрүнүӊ мөчү-сѳѳгүн дилегзингеш, черле эскербедим.
Улаштыр ооң изи-биле чоруткаш, үш дугаар чемижим база читкенин эскердим, а бөрүнүң истери оон-даа уламчылааш, дөрт дугаар чемишче углаан болду. Оон бодап турарымга, Лобо ол чемиштиң чаңгызын-даа чивээн болган, аксынга сөөртүп алгаш, оларны оваалай чыып, мээң кылган кажар аргамны шуут херекке албаанын көргүзер дээш, ол оваа-чемишти хир-чуду-биле бужартадып каан болду. Кылган чүвезин кылгаш, ол «көк дээрбечи» серемчилелдиг камнап чоруур өөр бөрүлери-биле оруктуң көңгүс өске талазынче, бодунуң херектерин кылып, арлы берген деп ам билдим...
Хоран-биле бо дайзынга күш чедери болдунмазын шынзыткан ындыг янзылыг таварылгаларның аразындан чүгле чаңгыс чижекти көргүстүм. Ооң соонда какпалар база чагыттым, оларның келирин манап тура, ховунуң бөдүүн бөрүлерин болгаш өске-даа араатаннарны хыдыыр ажылга киржип эгеледим.
Бир хүн Лобонуң кайгамчык кажарын шынзыткан база бир таварылганы эскерип көрген мен. Лобога чагырткан бөрүлер чүгле чалгаа чазар дээш, хойларны бо-ла туткулаан, коргуткан болурлар, ындыг-даа болза, хой эъдин ында-хаая чиирлер. Кодан хойлар анаада муң-муңу-биле малчыннарның хайгааралында оъттап чоруур. Дүне када оларны ырак эвесте камгалалдыг черлерже киир сүрер, коданның ийи талазынга малчыннар хонар. Хойлар аажок ээдергейи-биле, хензиг-ле чүүлден уш-баш чок тарай маңнажыр деп баар, ындыг-даа болза, олар боттарының баштакчызын кезээде эдереринге быжыг чаңчыккан. Кадарчылар хойларның ындыг чаңын билир болгаш, кодан хой аразынче алды хире хуна киириптерлер. Күжүр хойлар «сегел салдыгларга» чүгле чүдүвес, оларның угаан талазы-биле ажып турарын чүүлдүгзүнген-даа ышкаш, дүне дүвүрээзин болурга-ла, хуналарны дескиндир туруп алырлар.
Бир-ле дүне, он бир айның төнчүзүнде, ийи малчын бөрүлер халдаанындан оттуп кээп-тирлер. Кодан хойлар хуналарны долгандыр мөөңнежип алган турганнар. Ол хуналар чогум угаанныг-даа эвес, кортук-даа эвес болгаш, ойтур шавыышкынга белеткенип, боттарының туружун салбайн, дидим турганнар. Ынчалза-даа – халак! – ол халдаашкынны анаа эвес бөрү удуртуп турган! Кырган Лобо! Ол «илбилиг кижи-бөрү» кодан хойнуң сорук киирикчи күжү өшкү-хунада деп малчыннардан дора эвес билир болгаш, чыпшынчыр туруп алган хойларның ооргаларының кыры-биле маңнааш, баштыңнары болган хуналарже халый бергеш, оларны ол-ла дораан узуткап каапкан. Хайлыг хойлар ол-ла дораан тос башка тарай маңнажы берген.
Ол болуушкуннуң түңнелинде ай хире чыгыы кандыг-бир дүвүрээн кадарчыга хүннүң таваржып, мындыг уткалыг айтырыг-ла дыңнаар турдум:
– Кайы-бир черге «Ото» деп таңмалыг аскан-читкен хойну көрбедиңер бе?
– Иет, Кылаң-даш деп кара сугнуң чанынга беш-алды хире хойнуң мѳчү-сѳѳгүн көрдүм – деп харыылаар ужурга таваржыр турдум.
Азы:
–Чок, көрбедим, ынчалза-даа Хуан-Мейр дээрзи ийи хүн бурунгаар Пөштүг тей баарында бөрүлер херип каапкан чээрби хире хойну көрген-дир.
Ынчап турумда ам-на бөрү какпаларын эккелген, оларны салыр дээш, ийи дузалакчым-биле бүдүн чеди хүн ишти ажылдап келдивис. Кара күжүвүс харамнанмайн, кандыг-даа кажар аргаларны чедиишкинниг ажыглаарын бодап турдум. Эртенинде какпалар салдынган соонда, оларны хайгаарап, хынап бар чыткаш, бир какпадан өске какпаже углаан Лобонуң изин эскердим. Ол истерни өөренип көрүп, бөрүнүң шупту дүнеки ужуралдарын шинчилеп номчудум.