Эрнест Сетон-Томпсон – Бөрүлер дугайында чечен чугаалар (Рассказы о волках) (страница 3)

Ол караңгыда чимзенип чорааш, какпалар чеже-даа хынамчалыг чажыртынган болза, бир дугаар какпаны тып алган бооп-тур. Өөр бөрүлерни доктааткаш, Лобо черни карак кызыл казып тургаш, какпаны, а ол ышкаш илчирбе-биле доорбашты тып алган. Ол какпаны көзүлдүр арттыргаш, «көк дээрбечи» улаштыр өске какпаларны тыпкаш, база ушта казып каапкан. Удаваанда билгеним болза Лобо оруунда бир сезинчиг чүве эскерип каапканда, чаңгыс черге тура дүшкеш, өске кыдыынче базыптар болган.

Ол үеде мээң бажымче чырык бодал кире дүшкен: какпаларны “Н” деп үжүк хевирлиг салыр деп, өскээр чугаалаарга, кокпага какпаларны ийи талазындан дургаар салгаш, ол үжүкке оорга болур кылдыр ортузунга база бир какпаны салыр-дыр. Ынчалза-даа мээң оом чогумча чогунга шынзыгарым ындыг-ла үр болбады.

Лобо ол кокпалап кел чорааш, ийи талада чергелештир салдынган какпалар аразынче кире бергеш, кара чаңгыс доора салдынган какпаны эскерип каан. Ол өйүнде доктааган болду.

Шак ол черде какпа салдынган деп чүүлдү Лобонуң та канчап эскерип, билип кааны мээң бажымче черле кирбес, харыы тывылбас-дыр. Кандыг-чүү-даа болза, Лобо оң-даа, солагай-даа талазынче эгбейн, оожум болгаш оваарымчалыг, базым бүрүзүн биеэги изинче базарын кызып, айыылдыг черни дедирленип эрте берген болган. Оон какпаларны өске талазындан оюп эрткеш, ол артыкы буттары-биле даштарны болгаш чер бузундуларын хоора соп тургаш, какпаларны дөгерезин чазылдырыпкан.

Оон-даа өске дыка хөй таварылгаларда Лобо база ынчаар кылып турган, ынчангаш янзы-бүрү аргалар ажыглаарымга-даа, ол кезээде кадык-чаагай дезе бээр болду. Чааскаан чорааш, боду черле часпас турган боор. Хандыкканы ооң эжи-ле бак салымныг бооп, кырган бөрүнү өлүмге чедирген. Ол эвес болза, хоозурадыышкыннар ам-даа уламчылавышаан боор. Чааскаан черле тиилеттирбес боду бүзүрээри эжиниң кичээнгей чок болганындан калган маадырларның узун даңзызынче Лобонуң ады ынчалдыр киргени ол.

3 эге

Өөр бөрүлерде эп-найырал кошкааган деп бир кезек демдектерден эскердим. Чижеглээрге, өйлеп-өйлеп кырган баштыңның мурнунда маңнаан улуг эвес бөрүнүң истериниң тода көзүлгени. Меңээ ол чүүл билдинмес болган. А бир катап ол дугайында бир малчын меңээ мынча дээн:

– Бөгүн оларны көрдүм. Өөр бөрүлерден адырлып, оларның мурнунда маңнап чоруур амытан болза Бланка деп бөрү болду.

Бүгү чүве ам-на меңээ билдингир апарган соонда, улаштырдым:

– Бланка – кыс бөрү деп билдим, чүге дээрге эр бөрү ынчаар чаңнаан болза, Лобо ол-ла дораан ону чок кылыр турган.

Шак ол чугаа меңээ чаа бодалды киирген. Инекти соккаш, ооң чанынга ийи көстүп чыдар какпа тургустум. Оон инектиң бажын кескеш, ону кедээр салдым, долгандыр алды күчүлүг демир какпаларны таарыштыр черге салып, хынамчалыг чажырдым, ол какпаларның чыт-бузун база кызып чидирген мен. Инек бажын бөрүлер тоовас боор чүве, олче кичээнгей салбас. Ол ажылды кылып турумда, мээң холдарым, идиктерим болгаш чепсек-хереглелим инек ханынга былчашкан. Долгандыр черни база инек ханы-биле чаштырдым, ылап-ла инек бажындан хан төгүлген кылдыр көргүзерим ол. Какпаларны черге хөмгеш, оларның кырында элезинге шөө-бөрүнүң кежин дээстим, ооң аспаа-биле долгандыр көвей истер арттырдым. Инек бажы-биле чокпак үнүштерниң аразынга кызаа эртер чер артар кылдыр башты салып кагдым. Ол эртер черге эң-не шынарлыг какпаларымны, баштың бодунга быжыглааш, салдым.

Бөрүлер кандыг-даа өлген секти ырактан чыттап каапкаш, ону чиир бодалы чок-даа болза, чоокшулап кээр чаңчылдыг. Ынчангаш Куррумпо оранның өөр бөрүлери ол чаңчылынга шынчы болуп арткан болза, какпа-дузаамга ам-на туттуна бээр ирги бе деп бүзүрелим ышкынмадым. Лобо бөрү инек эъди-биле кылган үүлгедиим эскерип кааш, бөрүлерни какпага чагдатпас деп бичии-даа чигзинмедим. Ынчалза-даа шуут-ла херээ чогу-биле ырадыр октаттынган ышкаш чыдар инек бажынга бүзүрээним шын.

Эртенинде даш бажы сарыг шокар турда, хамыктың мурнунда какпаларны хынап чоруптувус.

Ой, эжен! Бөрүлерниң истери тода ында көстүп турлар, а какпалар быжыглаан инек бажы турган чер куруг болду! Далаш-биле истерни топтап көрдүвүс, Лобо шынап-ла өөр бөрүлерни эътке чоокшулатпаан хире, ынчалза-даа бир бичежек бөрү, орук ындынче отктаттынган инек бажын чыттап чыткаш, какпага туттунган болду.

Бис ол истерниң соондан базыптывыс, бир миля-даа четпейн чыткаш, бак салымныг бөрүнү ырактан көрүп кааптывыс – ол Бланка болган. Кыс бөрү бистен дезип, соонда аар инек бажын сөөрткен-даа болза, ырадыр маңнап бар-ла чыдыр. Бис аңаа чүгле хаялар чанынга чышпыр четтивис, инектиң мыйызы даштарга ызыртынгаш, кыс бөрүнү салбайн барган болган.

Бланка дег ындыг ховар чараш кыс бөрүнү назынымда көрүп көрбээним шын. Дески хоюг, сырый дүгү барык-ла маңган ак.

Бистиң-биле тулчур дээш, бөрү хая көрнүп келгеш, улуй берди. Узун-суук кылдыр улууру кыйгырган дег ышкаш болду. Оон ырактан, оргулааш кыры-биле кырган Лобонуң харыылап улааны дыңналып келди. Бланканың сөөлгү кыйгызын ол тода дыңнаан. Кыс бөрүнү долгандыр бүзээлеп алырывыска, ол бүгү күжүн ам бисче удур белеткеп алды.

Сөөлүнде кээп, өйлеп-өйлеп мени сириледиптер сактыышкын бооп чаңгыс эвес удаа сагындыра бээр чайлаш чок хай-халап ынчан болду. Бак салымныг кыс бөрүнүӊ мойнунче урук-аргамчыны кедире октапкаш, аъттарывысты удурланышкак талаларже чүгүртүпкен бис. Ооӊ аскындан хан төктүп келген, карактары чаӊгыс черге турупкан, даваннары шөйлү бергеш, шыдал чок халая берген. Өлген бөрүнү соовустан сөөртүп алгаш, Лобонуӊ өөр бөрүлеринге дендии күштүг бирги согуушкунну чедиргенивиске өөрүп, дедир чорупкан бис.

Кезек-кезек болгаш, Лобонуӊ улуп турган үнүн дыӊнап турдувус. Ол Бланканы дилеп турган боор. Кыс эжин ол кааксаваан, ынчалза-даа оък-боодан коргуушкунун ажып чадап, ооӊ тынын камгалап шыдавазын билген.

Ол хүннү бадыр хомуданчыг үн-биле Лобонуӊ улуурун дыӊнап келген бис. Бир малчынга чугааладым-даа:

– Бо кыс бөрү ооӊ езулуг-ла эжи турган-дыр деп ам чигзинмейн тур мен.

Кежээликтей Лобо бистиӊ турумчуп алган кашпалывыска келген-не боор, ооӊ үнү улам-на чоокшуладыр дыңналып кээп турду. Ооӊ үнүнде биеги дег калчаалыы чок, ам чүгле хомудал долган, кударгай апарганы илдеӊ. «Бланка, Бланка!» – деп, ол эжин кыйгырган-даа ышкаш. Адак сөөлүнде, ам-на Бланканың изин тып ап, ооӊ өлген черинге келгеш, аңаа чүрек чарлы берги дег, кээргенчидир улуй бергени ол боор. Бөрүнүӊ мынчаар уярап улуп турарын бо кижи безин дыңнаарга, сагыш-сеткилге аар-берге болурун ооӊ мурнунда черле бодаваан-дыр мен. Кажыыдалдың арны чаңгыс деп, кадыг-дошкун малчыннар безин бөрүнүӊ ынчаар ундарап улуп турарын элдепсинип турганнар.

Черже чаштаан ханны көрген болгаш, Лобо чүү болганын кончуг эки билип каапкан хире. Аъттарныӊ изин истеп, ол аалга четкен. Аӊаа четкеш, Бланканы тып алыр деп бодап турган ирги бе, азы болза адаан-өжээн негеп келген ирги бе? – билбес мен. Ынчалза-даа өжээнин ол негеп алган: хаалга артынга турган бистиӊ салымы бак таӊныыл ыдывыска чышпыр четкеш, аалдан шуут бежен хире базым черге хөөкүйнү чазарлап каапкан болду. Бо удаада Лобо чааскаан келген хире, чүге дээрге эртенинде чүкүй-ле ооӊ изин эскердим. Изин шинчилеп көөрүмге, ол аалды долгандыр угаанын ышкынган-даа ышкаш халып турган болду. Ынчап баарын билип турдум, ынчангаш одар-белчиирге долгандыр немей какпаларны салган мен. Лобо ол бир какпага туттурган деп алызында шынзыктым, ынчалза-даа күштүг-шыыраа аажок болгаш, ол какпадан уштунуп шыдааш, ону ырадыр октапкан болду.

Лобо Бланканыӊ мөчү-сѳѳгүн тыппаан шаанда чоок-кавыга чимзенип кээр деп даап бодап турдум; ынчангаш кырган бөрү оожургаваанда, ону тудуп алыр дээш, шупту күжүм ынаар үндүрүпкен мен. Ынчан чүгле частырыымны эскердим – кыс бөрүнү ѳлүрбейн, ону дириг чемиш кылып алыр турган-дыр деп – «көк дээрбечини» бир дугаар дүнүнде-ла тудуп алыр ийик мен.

Меңээ турган шупту какпаларымны чыып алдым. Чүс үжен беш быжыг каң, бөрү тудар какпаларымны кашпалдарже углаан кокпа оруктар бүрүзүнге дөрттеп салдым. Какпа бүрүзүн доорбашка быжыгладым, доорбаш бүрүзүн довурак-биле хөмдүм. Какпа бүрүзүн хөөп тура, ширикти оваарымчалыг ужулгаш, брезентиге какпаны салгаш, ооӊ кырындан ширикти дедир салып, кижи холу дегген деп каракка чаӊгыс-даа илдиртинер демдек чогун сагып, кызып турдум.

Какпаларны чажыргаш, салымы бак кыс бөрүнүң мөчү-сѳѳгүн какпалар аразы-биле сөөрттүм. Оон ол кыс бөрүнүң бир мурнуку аспаан одура кескеш, какпа бүрүзүнүӊ кырындан истер чоруттум. Шупту кичээниишкинниӊ хемчеглерин ап, шупту билирим аргаларым ажыглап тургаш, адак сөөлүнде ажылым төндүрүп, кара кежээ дедир чоруй бардым. Дүне када Лобонуӊ үнү дыӊналган-даа ышкаш болган, ынчалза-даа аӊаа бүзүреведим. Даартазында аъттаныптым, ынчалза-даа соӊгу чүкте турар кашпалга чедип чадап чыдырымда, караӊгылай бээрге, дедир эглип келдим. Кежээки чем үезинде бир малчын чугаалады:

– Бөгүн даӊ бажында соӊгу чүкте турар кашпалда мал-маганның дүвүрээри аттыг болду. Какпага чүү араатан туттурган ирги?

Чүгле даартазында кежээликтей малчынныӊ айыткан черинге четтим, чоокшулап кел чорумда, черден улуг куу хөлеге көдүрлүп, дезип чадап турганын эскерип кагдым. Мурнумда Куррумпо оранныӊ айыыл-халавы Лобо туруп тур! Какпалар ону салбайн турган. Күжүр чөнүк маадырны! Ынак эжин дилээрин ол черле соксавайн турган, а кажан кыс бөрүнүң мага-боду изээн исти тып алганда, ооӊ соондан шуут бодал чок халый бергеш, какпа-дузакка туттурган. Дөрт демир кыскыыш ооӊ дөрт даванын салбайн барган. «Көк дээрбечи» чүнү-даа канчап албас байдалче кирген, долгандыр хөй-ле мал-маганныӊ истери көзүлген, олар туттурган араатанны дорамчылаар бодап турган хире, ынчалза-даа ол мелегей адыгуузуннар каяа-ла аӊаа чоокшулаан деп, дидинмээн болганнар.