Эрнест Сетон-Томпсон – Бөрүлер дугайында чечен чугаалар (Рассказы о волках) (страница 1)
Эрнест Сетон-Томпсон
Бөрүлер дугайында чечен чугаалар (Рассказы о волках)
Эрнест Сетон-Томпсон
БӨРҮЛЕР ДУГАЙЫНДА ЧЕЧЕН ЧУГААЛАР
2026
Лобо
1 эге
2 эге
3 эге
Виннипег бөрүзү
1 эге
2 эге
3 эге
4 эге
5 эге
6 эге
Билли деп шолалыг Кара-ЧЕЛДИГ ТИИЛЕТТИРБЭЭН бөрү
1. Дүнеки улуушкун
2. Шагдагы үелерде
3. Даг кызаазынга
4. Бөрүнү бөрүжүдериниң үндезиннери
5. Какпалар дугайында өөредиг
6. Саргыл Кыс бѳрүнүӊ какпага туттурганы
7. Аныяк бөрүнүӊ бедик турушка чедип, алдаржааны
8. Дүне када дыӊналган үн болгаш даӊ бажында тывылган улуг истер
9. Үрде манаан сүрүүшкүн
10. Кара-Челдигниң Сентинел даанче эглип келгени
11. Хүн ашкан өйде бөрүнүң улааны
Лобо
1 эге
Чаа Мексиканың соңгу талазында малчыннар чурттап чоруур улуг девискээрни Куррумпо деп адаар. Ол оранның улуг делгем одар-белчиирлеринде бажын ашкан мал оъттап чоруур, арыг-кылаң суглары Куррумпо деп хемче агып кирген, ол-ла хемниң ады-биле шупту бо черни база адаар апарган. Ол бүгү оран-девискээрниң тергиидекчизи кырган көк бөрү Лобо турган.
Кырган Лобо болза Куррумпо хеминиң шынаазын үр чылдар тургузунда хоозурадып келген өөр көк бөрүлерниң аажок улуг баштыңы. Ол черниң кадарчылары-даа, малчыннары-даа ону дыка эки билир. Лобо бодунуң шынчы өөр бөрүлери-биле каяа-даа келгенде, мал-маган кырып, коргуушкун тарып чоруп бээр. Мал ээлери идегелин ышкынып эгелээн. Кырган Лобо өске бөрүлерден күчү-күжү-биле ылгалдыг, ооң кажары-даа, угааны-даа аажок улуг мага-бодунга дөмейлешкен. Ооң дүне улууру безин өске бүгү бөрүлерден чоон, күштүг кылдыр дыңналыр, ооң улуурун тус черниң шупту чурттакчылары бо-ла дыңнаан боорлар. Бир эвес турлаг-хонаш чоогунга бөдүүн бөрү шак-шагы-биле улуур болза, кадарчылар херекке-даа албастар. А кажан кашпалга кырган баштың бөрүнүң улууру дыңналганда, кадарчылар уйгу-дүжүн чидирип, дүвүреп-ле эгелээрлер. Даң адарга-ла, кодан малы хоозураан деп медээни олар албан дыңнаар ужурга таваржырын билирлер.
Лобонуң өөрүнүң саны хөй эвес. Чүге ындыг болганын билип чадап турдум. Бир эвес кандыг-бир бөрү тергиин байдалды чедип ап, өөр бөрүлер аразынга күчү-шыдалын көргүзер болза, ол хөй санныг талалакчыларны бодунче хаара тыртар. А Лобо чүгле бодунуң күзээни дег санныг өөрлүг болуксаан-даа чадавас; ооң каржы-дошкуну өөр бөрүлериниң саны көвүдевес турган чылдагааны бооп база чадапчок. Лобонуң сөөлгү чурттаан чылдарында ооң өөрү чүгле беш бөрүден тургустунган. Оларның кайызы-даа билдингир, кайгамчык улуг бөрүлер болур. А бирээзи, Лобонуң дузалакчызы, ылап-ла кайгамчык улуг бөрү болган. Ындыг-даа болза, күш-шыдалы, аваангыр-кашпагайы-биле Лобога канчап-даа четпес.
Бо өөр бөрүлер шупту чонга база эки билдингир турганы чугаажок. Бирээзин, чараш маңган ак бөрүнү, мексиканнар Бланка деп шолалаан. Ону Лобонуң чоок эжи, кыс бөрү дижир. Өскезин, сарыг кештиг кашпагай улуг бөрүнү дүрген халыыр чээренни безин чыпшыр чедер кулугур деп, улус чугаалажыр турган.
Бо бөрүлерниң чуртталгазы оларны узуткаар күзелдиг малчыннарның чуртталгазы-биле сырый холбаалыг. Кандыг-даа малчын Лобонуң баштааны өөр бөрүлерниң кайызының-даа кежи дээш бодунуң каш-даа молдургазын харам чокка бериптеринге белен. Ындыг-даа болза, кандыг-даа арга-биле ол бөрүлерни кым-даа узуткап чадап каан. Олар шупту аңчыларны шооткан-даа дег, кандыг-даа хоран ажыглап хораннаарга-даа, черле алыспас, бети дизе сөөлгү беш чыл дургузунда олар Куррумпонуң малчыннарындан үндүт хавырарын уламчывышаан. Ындыг санаашкын езугаар алырга, «көк дээрбечилер» ийи муң баш ажыг малды кырып каапкан болган. Олар кезээде-ле, төтчеглээрде, өөр малдың аразындан эң шыыраан, семизин шилип чаңчыкканнар.
Эрги шагның бодалы-биле алырга, бөрү үргүлчү аштаңгы болгаш чүнү-даа сыырыптарынга белен дижир, а бо таварылгада ол шынынга черле дүүшпес, бо араатаннар болза кедергей семис-чаагай, чемге аажок далдаачал болганы эскертинген. Билдингени болза «көк дээрбечилер» боду өлген амытанга, аарыг азы чудаан малга черле дегбези элдеп, кадарчының боду аайлаан малынга база дегбес.
Чиш кылдыр чүгле боттарының тудуп алганы аныяк малче халдаар, молдурга туткан болза, эң чаагай чымчак эъдин шилип алырлар. Кырган буга азы инек эъдинден ойталаар, ческинер болган дижир. А хой эъдин оларның шуут тоовазы база билдинген, ынчалза-даа күжүр хойларны, оюнчактап, анаа-ла кырып туруп бээри база бар. 1893 чылдың бир дүнезинде Бланка-биле ол улуг сарыг бөрү ийи чүс бежен хойну үзерлээш-чазарлааш, чаңгызының-даа эъдин амзап дегбээн болганнар.
Бо өөр «көк дээрбечилерниң» хөй-ле хоозуралдыг халдаашкыннарының дугайында чугааларны оон-даа көвей кылдыр киирип болур. Барык чылдың-на бо бөрүлерни узуткаар сорулга-биле янзы-бүрү аргаларны чогаадып, шенеп турганы шын, ынчалза-даа хей чүве, оларның дайзыннары болган малчыннар чеже-даа кызарга, чеже-даа кажарлаарга, бөрүлер менди-чаагай чурттаарын уламчылавышааннар.
Лобонуң бажы дээш канчаар-даа аажок улуг шаңнал чарлаан. Ону хораннап шенээн дижир, ынчалза-даа ол хоранны даап билгеш, оюп кааптар болган. Ооң чаңгыс коргар чүвези – октуг боо. Бо черниң чурттакчылары шупту боолуг деп билгеш, Лобо кижиже черле халдавас, харын-даа аңаа таварышпазын кызыдар. Өөр бөрүлер бир кайгамчык дүрүмнүг дижир – кижини кайы ырактан хайгыылчы бөрү
эскерип каар болза, олар шупту ол черден дезиптер. Өөр бөрүлерин Лобо чүгле боттарының аайлап алган дириг амытаннарының эъдин чиирин чөпшээрээр турган, ол өөредиг оларга езулуг-ла камгалал болган. Лобонуң чытчызы кайгамчык, кижиниң хол дегзипкенин, хоранның чыдын безин дораан билип кааптар. Ынчангаш өөр бөрүлер айыылга алыспайн, мынчага дээр бүдүн-бүрүн чоруурлар.
Бир хүн бир малчын кырган Лобонуң аажок таныыры улуушкун-кыйгызын дыңнап каан, ол малчын эр дуюкаа чоокшулап келгеш, көөрге, өөр бөрүлер хөй эвес санныг инектерни бүзээлээн турганнар.
А Лобо ырак эвес дөң кырында оларны хайгаарап чыткан, Бланка өске бөрүлер-биле инектер аразында казыраны бүзээлеп, сегирип аар дээш чадажып турганнар. Ынчалза-даа мыйыстыг мал база дүжүп бээр эвес, олар дөгере төгериктей чышпыр турупкаш, мыйыстарын дайзынга удур арнып келгеннер. Адак сөөлүнде Лобо көрүп ора, шыдашпайн барган хире, дөңден куду баткаш, өөр малдың кырынче дыңзыг ырланган соонда, халый-ла берген.
Хөлчок корткан инек мал кайда боор, араатанга оруун чайлап бериптерге, Лобо доп-дораан инек малдың ортузунда барган. Күжүр инектер тос башка тоо быдарадыр халчып-ла кааннар. Демдеглеп алган чижи база бар шаа-биле ыңай болган, ынчалза-даа чээрби базым хире маңнап чыдырда, Лобо ону чыпшыр четкен. Казыраның мойнундан ызырган соонда, бөрү оозун дүжүр каккаш, чыттыр базып алган. Бөрүнүң дүжүр каккан күжүнге казыраның буттары дедир баштанып, дукпуртуланы
Лобо база кээп дүшкен, ынчалза-даа дораан тура халаан. Арткан бөрүлер күжүр казыраже улаштыр халый бергеш, күжүр малды бичии када-ла аайлап каапканнар. Лобо ол чазарлаашкынга бичии-даа киришпээн. Чижин черже октапкан соонда, өске бөрүлерге ол чугаалаксаан-даа ышкаш болган: «Чүге чаңгызыңар-даа мээңии дег арга кылбадыңар? Хей черге үе чидирдиңер?»
Бо бүгүнү эгезинден көрүп турган малчын дыңзыг алгырып, бөрүлерже углай халдып чоруптарга, черле ындыызы дег, олар тос башка тарай халчы бергеннер. Малчын бир шил стрихнин деп хоран уштуп алган. Бөрүлер бодунуң аңнап алган малын чиир дээш, албан эглип келир ужурлуг деп, малчын даап бодааш, хоранны өлүг казыраның үш кезээнге тарай чашкаш, чорупкан. А кажан эртенинде хоран салып каан черге, бөрүлер дилегзинип келгеш, көөрге, «көк дээрбечилер» казыраның эъдин чиирин чиггеш, артында-ла хоранныг кезектеринге дегбейн, хынамчалыг аңгылааш, ырадып октапканнар болган.
Ынчалдыр-ла ол аажок улуг бөрүнуң мурнунга коргуушкун малчыннар аразынга улам-на өөскүп, тарай берген, чыл санында Лобонуң бажы дээш шаңнал база-ла өзүп турган, адак сөөлүнде муң долларга – узуткаттырган бөрү дээш черле туруп көрбээн өртек-үнеге четкен.
Бир катап Куррумпо кашпалынга улуг шаңналга көгүттүрген Техас чурттуг Теннерей деп аңчы халдып келген. Ол аңчы аңнаарынга өөренгени илдең, тергиин эки дериг-херекселдиг, эң эки бооларлыг болгаш шилиттинген аъттарлыг база аажок улуг бөрү тудар ѳѳр аңчы ыттарлыг келген. Бодунуң чурттунга ол аңчы ыттары-биле эвээш эвес бөрүлерни узуткап каан болгаш, каш-ла хонгаш, кырган Лобонуң бажының кежи ооң эзериниң соңгу бажынга халайтыр астына берген чоруур кылдыр бодап алган келген. Ындыг болурунга Теннерей аңчы чайгылыш чок бүзүрелдиг.
Бир чайгы эртен, чер кыры чаа-ла чырып орда, Теннерей эрес-дидими-биле аңнаашкынче аъттаныпкан. Удатпаанда олчаның изин тыпканын улуг ыттар хөглүг ээрги-биле ээзинге дыңнаткан.
Бөрүлерни олар ийи миля1 хире хемчээлдиг ыракта маңнап бар чыдарын эскерип каан, сүрүүшкүн ам оон-даа килеңниг, оон-даа калчаа апарган. Бөрү тудар ыттар чүү боор, өөредип кааны-биле, бөрүлерни чүгле доктаадып, бүзээлээр, ол үеде аңчы чедип келгеш, оларны боолаар ужурлуг турган. Техастың ажык оргулааш черлеринге бо арга-биле бөрүлерни узуткаары белен, а мында байдал көңгүс өске. Кырган Лобо бодунга таарымчалыг девискээрни шилип алырын билир. Куррумпо хемниң болгаш ооң адырларының хаяларлыг кашпалдары оргулааш черлерни бүгү талаларындан кежилдир таварып эрткен. Кырган бөрү бо таварылгада эң чоок турар кашпалдарның бирээзинче углапкаш, ону кеже халааш, аңчыдан ырап шыдаан. Ооң өөр бөрүлери тарай маңнажы бээрге, оларны сүрген ыттар ызыртыр чедер дээш, база-ла тарай маңнажы берген болган. Аңчы ыттар катап катчып кээрге, оларның саны эвээжей берген болганын ээзи эскерген. Теннерей аңчы кежээ ыттарын кыйгырарга, чүгле алдызы эглип келген, оларның ийизи кедергей балыгланган болган. Ындыг-даа болза, аңчы бодунуң күштүг күзелинден ойталаваан. Ооң соонда безин ийи катап Куррумпонуң хааны болган бөрүнүң бажының кежин союп алыр деп оралдашкан-даа болза, түңнел чок болган. Сөөлгү бир оралдажыышкыны чидиригге чедирип, Теннерейниң эң эки аъдынга халаптыг болган, оозу илдиккеш, өлүр ушкан. Чүгле ынчан, аъдын чидиргеш, Теннерей идегелин ышкынып, аңнаашкындан ам-на ойталаан. Лобога Куррумпо оранын хүлээдип, биеэги хевээр кара туразында чагырарын чөшпээрээн дег, Техас чуртунче дедир-ле чана берген дижир.