Чингиз Айтматов – Танланган асарлар: Қиссалар (страница 4)

Бу гаплар беҳуда эмаскан. У чарм, комиссар сумкасига йиғилган солиқ пулларини солиб олганча, шошилиб кетар экан, қарама-қаршисидан устида титиғи чиқиб кетган жанда кийимларга ўранган дайди кимса кўринади ва унга узоқдан «тўхта» деб ўшқиради. У нима ҳам истарди? Егуликдир… Аммо сумкасида одамлардан йиғилган шунча пули борлигини билиб қолсами… У тўхтамай ўтиб кетгач, номаълум бу кимса аввалига дағдаға билан ортидан қувади, кейин ўтиниб тўхташини, сумкасидагини ташлаб кетишни йиғлаб сўрайди… У шундай қилиб яна бир хатарга чап беради.

Овул аҳлига урушдан келган хатларни олиб келиш ва тарқатиш унинг зиммасида эди. Бу ҳам унга осон бўлмаган , бунинг маънавий залвори каталарга ҳам оғирлик қилишини “Жамила” қиссасидаги Қурмон почтальон мисолида билганмиз. Жуда сезгир ва ўта таъсирчан Чингиз, айниқса, қора хатларни ноилож олиб боришганда, бу вазифа икки томонлама уни қийнарди. Ўзича “дафн маросимлари” деб аталган, аскарларнинг ҳалок бўлгани ёки бедарак кетгани ҳақидаги бу қора хатларни оилаларига маълум қилиш қанчалик азоб, нохуш эдики, шунинг учун овул оқсоқоллари бошчилигида кўпчилик бўлиб боришганига қарамай, Чингиз аввал ўша тилда, иккинчи марта эса энди таржима ҳам қилиб совуқ хабарни билдирганида қалби ниҳоятда эзилар эди. Бу етмаганидек, овулнинг баъзи бир хурофотчилари уни ёмон хабарнинг элчисидай кўриб қолишган, шундайлардан бири бир сафар жаҳл билан олдига келиб “Эй сен, хосиятсиз, биздан узоқроқ юр!” дея айтади ҳам… Мусибатзада одамлар ваҳимачи, бидъатчи бўлиб қолишган, бундан Чингизнинг кўнгли қанчалик вайрон бўлар эди.

Унинг юраги одамларга очиқ эди. Одам фақат умид билан, меҳр-муҳаббат билан яшашга чорлаш кераклигини ўша қора кунлардан ҳам, яхшилардан ўрганган ва дилига туккан эканки, ҳар бир кўз очажак асари ўқувчига умид беради, ҳаётда курашишга ўргатади, мусибатда сабр-тоқат қилишга чақиради; мардлик, шижоат, бағрикенглик, холислик, ҳамдардлик инсоннинг олий сифати эканлигини ҳаётий тасвирлари, руҳият чизгилари билан кўрсатади.

Бироқ адолатсизликларга сабр-тоқат қилишнинг ҳам чегараси бор. Қоронғидан қоронғи 1943 йилнинг эрта баҳорида Чингизлар оиласи бошига кулфат тушади. Биттаю битта сигирларини “ана туғади, мана туғади”, деб туришганда ўғирлаб кетишади. Ўзларида жой йўқлиги боис колхоз молхонасида сақланар эди. Буни биринчи бўлиб билиб қолган Чингиз теварак дашту далаларда телбаларча чопиб сигирни қидиради, касал ётган Темурбек тракторчидан милтиғини сўраб олиб, ўғриларни отиб ташлаб, ўзича жазо бермоқчи бўлади. (Бу воқеа детали икки қиссасида икки хил тарзда келади…) Шу хаёлларда олов бўлиб Жамбул томонга кетаётган ўспиринни бир донишманд қария икки оғиз таъсирчан гапи билан тўхтатиб қолмаганда, у ёмонлардан ўч оламан, деб билмасдан жиноят кўчасига кириб қолиши ҳам ҳеч гап эмасди.

Чингиз бу вазифалардан ташқари овул оқсоқоллари нима иш буюришса қочмади: станцияга дон ташиди, тракторчиларга ёрдамчилик қилди ва ҳоказо. Оила юкини кўтарди. Наимахонимнинг фарзандларидан, айниқса, Чингиздан умиди катта, шунинг учун биринчи навбатда уни чуқур билим олишга ундарди. Уруш тугаши билан яшаб турган Жийдалида рус мактаби йўқлиги учун 1945–46-йилларда Талас дарёсининг нариги соҳилидаги Пакровка қишлоғидаги мактабга қатнашаркан, укаси Ильгиз билан ўрталарида бир жуфт этик бўлиб, навбат билан кийиб боришар, аммо этикни асраш учун дарёдан оёқяланг кечиб ўтишга тўғри келар эди…

Жамбул, Фрунзеда ўқиб юрганда ҳам ўзидан кўра кўпроқ укаларига ғамхўрлик қилди. Орадан йиллар ўтиб, ўша йилларни кичик синглиси Розахоним Айтматова шундай хотирлайди: “Институтда аъло баҳоларга ўқиган Чингиз Сталин стипендианти бўлади. Ўқув юртида олиб қолишмоқчи бўлишади. Аммо кимдир кўролмаганидан “халқ душмани”нинг ўғли нега доҳий нафақасини олиши керак, дея аноним хат ёзади, стипендиядан маҳрум этишади, аспирантурада қолиши ҳам йўққа чиқади. У эса чекинмайди. Дам олиш кунлари темир йўл вокзалида вагонлардан юк тушириб, чойчақа топар, уларни ҳам йиғиб қўйиб, ёзги таътилга келганда менга пальто олиб берди, бу ҳаётимда биринчи марта янги пальто кийишим эди. Москвада ўқиётган Ильгизга эса ўз пальтосини қайтадан бичдириб, мослаштириб юборади. Бу пальтонинг чўнтаклари кўп бўлиб, ҳар бирига беш сўм (рубл)дан солиб қўяди. Бечора талаба пальтонинг ҳар бир чўнтагидан беш сўмдан чиқиб келаверишини кўриб, хурсанд бўлишини кўринг, у шундай қилиб Ильгизнинг кўнглини кўтармоқчи, яна ҳам яхшироқ ўқишга ундарди”.

Кимгадир бу воқеалар жуда арзимас майда-чўйда туюлиши мумкин. Ҳолбуки, бунда буюк шахс, комил инсон ўзидан кўра бошқаларни меҳр билан юқори қўйиши, ўз фаолияти билан ҳаётда намуна бўлган аллома адибнинг туғилиб бориши кўринади. Зеро, унинг ижоди ҳам инсонга ҳурмат, муҳаббат, уни мукаммал кўрмак йўлида ўрнаклар, ҳеч қачон ҳаёт ҳақиқатидан чекинмаган бадиий гўзал ҳужжатлардир. У ҳаётдан яхшиликлар олди ва ўз навбатида инсон қалбининг нақадар гўзал ва мард эканлигини асарларида кўрсатишга астойдил уринмоқ қаторида ўзининг қисмати, жасорати, буюк истеъдоди ва шунга муносиб матонати билан ҳаётда ҳам қарор топтирди.

“Сарвқомат дилбарим”да адиб мард ва доно, сабрли Бойтемир тилидан мардона бир фикрни изҳор қилади: “Мусибат паллаларида бир оғиз айтилган гапнинг тагида ундан неча баробар кўп ҳақиқатлар айтилмасдан туради”. Бу катта ижодкор таржимаи ҳолига ҳам тегишли. Зеро, санъаткор “довул палласида аланга чиқарувчи” (режессёр Баҳодир Йўлдошевнинг санъатга таърифи) экан, санъаткорнинг ўз ҳаёти ҳам ана шу бўронда кечади. Бу долғали ҳаётнинг баъзи воқеалари, муҳим қирраларини яқинларининг ҳалол, холис фикр, кузатки маълумотлари бироз тўлдириши мумкин. Энг муҳими, инсонга ҳарорат бағишлайдигани, қалби орқали ўтказган жисмоний ва маънавий ҳаёти буюк ўзанли асарларидаги самимий, рост, гўзал ва муҳаббатли ва нафратли тўлқинларда мавжланиб, шовуллаб ётади. Шунга асосланиб фикр айтилади, завқ-шавқ тўйилади.

Чингиз Айтматов 28 ёшга етибгина Адабиётсиз яшай олмаслигини қаттиқ ҳис этади ва чуқур билим олиб, бутунлай ўзини бадиий ижодга бағишлашга қатъий қарор қилади. Шунгача ҳам беш-олти йил орасида тўрт-беш ҳикояси ва “Қирғиз терменалогияси ҳақида”, “Аслиятдан узоқ таржималар” деган мақолалари матбуотда чиқиб, бир қадар шов-шувларга ҳам сабаб бўлган эди. У 1956 – 1958 йиллари Москва шаҳрида М. Горький номидаги Адабиёт институтининг Олий адабиёт курсида ўқийди. Шаҳарнинг қадимий марказида жойлашган Тверской бульварда яшайди. 1957 йили биринчи қиссаси – “Юзмаюз”ни ёзади. 1958 йилда эса “Жамила” қиссасига нуқта қўяди. (Бу унинг ижодий диплом иши бўлган. В.Файзуллоҳ изоҳи). Адиб ота тилида битган бу асарлари ўша йиллариёқ Қирғизистонда босилади. “Жамила”нинг биринчи номи қирғизчада “Обон” (Куй) эди. Аммо “Новый мир” журналига олиб борилганда, бош муҳаррир, машҳур шоир Александр Твардовский номини ўзгартиришни таклиф қилади. Асар журналнинг 1958 йил август сонида “Жамила” номи билан босилади. Кейинроқ “Октябрь” журнали “Юзма-юз” қиссасига ўз саҳифаларидан жой беради.

Ўқишни тугатиб, юртига қайтган ёш адиб 1958 – 1960 йиллари “Литературный Киргизстан” журналини бошқаради. Омадни, масъулиятни қаранг. Афтидан Москвада ўқиш, устозларнинг раҳнамолиги, “Жамила”нинг довруғи унга жуда катта ҳам ижодий, ҳам ташкилотчилик эшикларини очади. Дадил ва эркин ижод қилиш имконини беради. 1960 йилдан собиқ мамлакатнинг марказий газетаси “Правда”нинг ўз мухбири бўлади. Бу билан у ҳаётнинг ичига яна ҳам киради, маҳаллий партиякратларнинг зуғумидан ҳам нисбатан холи бўлади. 1961 йили бир йўла икки қиссаси босилади: “Сарвқомат дилбарим” ва “Бўтакўз”. 1963 йилда яна икки қиссаси: “Биринчи муаллим” ва “Самон йўли” (“Момо ер”) ёруғлик юзини кўради. Шу йили ҳаммасини йиғса, ҳажман ярим романча келмас, жами 222 бетли тўрт қиссаси “Жамила”, “Сарвқомат дилбарим”, “Бўтакўз”ва “Биринчи муаллим” жамланган – “Тоғ ва дашт қиссалари” деб номланган китоби собиқ Иттифоқнинг энг нуфузли ва бир мартагина бериладиган олий мукофоти билан тақдирланади. Ўшангача империянинг туркий республикалари адиблари ичидан бу мукофот фақат қозоқ адиби Мухтор Авезовга берилган, бунга ҳам кўп бўлмаган, қолаверса, Авезов Москвада яшар, Москва давлат универсететининг профессори ҳисобланар, зиёлилар ичида таниқли, ёши ҳам олтмишга яқинлашиб қолган эди. Айтматовнинг эса ижоди эндигина бошланган, ўзи 34 ёшни тўлдирган эди. Бу худди муъжизага ўхшар, кечагина ёзилган асарлар пешма-пеш жаҳон тилларига таржима бўлиб, хорижий ўқувчиларнинг олқишига сазовор бўлаётганидан совет раҳбарлари буни ҳам социализм ғалабаси сифатида истеъдодни тақдирлашдай намойиш қилмоқчи бўлишади. Аслида адибни жиловлашга шошилишади. Лекин ёниқ ва дилбар қиссаларнинг оташин бир тарзда қизғин қарши ва тан олиниши фақат Яратганнинг қўли билан туркиёна руҳиятнинг ер шари бўйлаб довруқ таратишининг бошланиши эди. Бадиий ижоднинг чинакам қудрати, халқнинг асрлар оша мардона руҳи булоқ сувидек бирдан отилиб чиқиши, зам-зам каби кўнгилларни қондириши эди.

Айтматов бошиданоқ бадиий ижоддан ташқари журналистика, жамоат ишлари, ижтимоий фаолият билан жуда қизғин банд бўлди. У шундай бир шароитда қандай ўз устида ишлай олган экан, ҳайрон қолади киши. Оддий одамнинг ақли бовар қилмайди. Фаолиятига ҳавас қиласизу унинг замирида ётган уйғоқлик, фидойилик ва очиқ кўнгиллиликка куч топиб берган талай фазилатлар унга табиатдан берилганига иймон келтирасиз, холос. Бўлмаса бошқа бир, ҳатто катта қаламкашни ҳам бу серқирралик парча-парча қилиб ташлашини ҳаёт неча марта исботлаган. Айтматовда эса ижодининг гуркираши билан у раҳнамо бўлган ишлар-да гуркиради. Дейлик, у 1960 йилдан бошлаб Қирғизистон Кинемотографиячилар уюшмасини ҳам 26 йил давомида бошқарди. Бу йилларда эса қирғиз фильм юксалди, жаҳонга чиқди.