Чингиз Айтматов – Танланган асарлар: Қиссалар (страница 5)

1965 йили юртида, 1966 йили Москвада “Алвидо, Гулсари” қиссаси босилади. У шу асаригача олти қиссасини она тилида битиб, айримларини ўзи мустақил, айримларини А.Дмитрова билан ҳамкорликда рус тилига таржима қилган эди. Бу асарини эса рус тилида ёзди, кейин қирғизчага ўгирилди… Бу асар ҳам адиб ижодида юксалиш бўлиб, “Жамила”га олинган олқишлар, берилган мукофот ҳам шунчаки эмаслигини, унинг ижоди сиёсий ўйинлардан юқори эканлигини, у чинакам адиблигини кўрсатди. Ҳар хил қарашли ўқувчиларгада бир хил манзур бўлди. Шунинг учун ҳам мана-ман деган адиблар ижодида ҳам сийрак учрайдиган ҳодиса: 1968 йили “Алвидо, Гулсари” учун у энди собиқ Иттифоқининг давлат мукофотига лойиқ кўрилди.

Асардан асарга ўсиш, янгиланиш Айтматов ижодий принципларидан. Унинг 1970 йили битилган “Оқ кема” қиссаси ана шунинг гўзал бир мисолидир. У қирғиз қиссачилигида эмас, балки жаҳон насрида янги бир услубнинг ўзига хос намунаси. Ҳақиқатни мардона ва гўзал қилиб, ғанимга-да баралла айтишнинг бадиий исботи бўлди. “Оқ кема” жаҳон бўйлаб эътироф этилишига қарамай, социалистик реализм қолипларига сиғмаслиги боис асоссиз танқидларга учради, узоқ баҳс-мунозараларга сабаб бўлди. Бунинг акси ўлароқ қисса асосида суратга олинган “Оқ кема” бадиий фильми томошабинларга манзур бўлиб, ўринсиз танқидларни босиб кетди. Ниҳоят 1977 йили Қирғиз фильм ижодкорлари қаторида адиб яна Давлат мукофоти билан тақдирланди.

Адабий ижод табиатига кўра, асосан якка тартибда яратилади. Ҳамкорликдагиси кўпинча муваффақиятсиз чиқади. Айтматов эса 1973 йили ҳамкорликда “Фуздуямага кўтарилиш” драмасини ёзди ва мухлисларини қувонтирди. Қирқ олти ёшидан Қирғизистон ФА академиги бўлган адиб, йил ўтиб, 1975 йили тўққизинчи қиссаси “Эрта қайтган турналар” ни, 1977 йили эса “Соҳил ёқалаб чопаётган олапар”ни эълон қилди. У 20 йил давомида ўнта қисса ёзган, баъзи адабиётчилар “Алвидо, Гулсари” ва “Оқ кема” каби асарларини роман деб эътироф этишган эса-да, ҳар бир жанрга юксак талаб билан ёндашиб, Л.Толстой, Ф.Достоевский каби буюк устозларининг маҳобатли асарларини унутмаган ҳолда, ўзининг ҳажми мўъжаз, маъноси сиқиқ асарларини “повесть”лар деб билди. Асосий, бош қаҳрамонлари кўпчилик бўлмаганлигини ҳам ҳисобга олди.

Ниҳоят 1979 йилнинг декабридан 1980 йил марти оралиғида 51 ёшдан ҳатлаб, 52 ёшга ҳали етмай туриб тўрт ойда Чўлпон отада битган ҳажман ҳам кўлвор асарни “роман” деб атади. “Бўронли бекат” ёки (иккинчи номи кейин биринчи номга айланган) “Асрни қаритган кун”. У эълон қилиниши билан довруғ таратди. 1982 йили адабиёт йўналиши бўйича Нобель мукофотига кўрсатилган номзодлар ичида совринга энг муносиб даъвогарлардан бири бўлди ва шундан бошлаб, номзодлар сафидан вафотигача тушмади… “Асрни қаритган кун” романи учун Иттифоқда ҳеч бир ёзувчига насиб этмаган расмий эътироф Айтматовга насиб этди. У учинчи марта Давлат мукофотига лойиқ кўрилди. Бизнингча, бу асар адиб ижодининг гултожидир. Аммо бу роман устидаги ишлар эълон қилниши билан тугаганмиди? Ўқувчи ва мухлислар, ҳатто адабиётшунослар даставвал шундай ўйлаган. Аммо адиб собиқ Иттифоқнинг маккорона мафкураси ичида комилликка етган, бу бирёқлама фикрсизлик бадиятга ўралган ҳақиқатни қай даражада кўтаришини ўзи ва ўзгалар ижодий тақдирида кўп кузатган эди… Шунинг учун ҳам романига яшин қайтаргич сўзбоши-изоҳлар ёзиб, баъзи ўйлаганларини эса олиб қўйганлигини кейинроқ маълум қилади. Ўн бир йил ўтиб, у бир қиссасини ўқувчиларга тақдим қилади: “Чингизхоннинг оқ булути”. Яна ўн йил ўтказиб – 2001 йилга келиб эса қиссани романга, бир боб сифатида киритади. Бироқ иш шу билан ҳам тугамаган. У 2002 йили бир мустақил новелла эълон қилади: “Худога топшириш”. Аммо бу ҳам “Асрни қаритган кун” романи жафокаш қаҳрамони Абутолип Қуттибоев ёзмаларидан…

Адиб яна уч роман эълон қилди: 1986 йили “Қиёмат” (“Кунда”), 1995 йили “Кассандра тамғаси” (“Охир замон нишоналари”), 2006 йили “Қулаётган тоғлар” ёхуд “Мангу қайлиқ”. У бадиий ижод билан публицистикани ҳам қўшиб олиб борганини айтдик. Орада унинг долзарб мавзудаги оташин, самимий, холис, дангал чиқишлари ҳам давом этди. Жумладан япон шоири Дайсаку Икэда билан қилган мулоқоти боис туғилган “Буюк руҳга қасида” (1993), қозоқ шоири Мухтор Шохонов билан дилдан қилган адабий гурунги натижасида “Чўққида қолган овчининг оҳи-зори” (1996) китоблари, Авезов, Луи Арагон, Одил Ёқубов, Шастакович каби ўнлаб адиблар ҳақидаги адабий портретлар, мақола ва эсселар шуларнинг энг кўзга кўринганларидандир. Ҳамкорликда яратилган асарлари ичида “Суқротни хотирлаш туни” пьесаси (1996) ҳам бор.

Унинг асарлари ўтган асрнинг саксонинчи йилларидан бошлаб хорижнинг ҳам нуфузли мукофотларига лойиқ кўрилиб, адибнинг ҳалқоро миқёсда ҳам обрў-эътибори ортиб борди. У қўлга киритган Италиянинг “Этрурия” (1980), Ҳиндистоннинг Жавоҳарлаъл Неру (1985), Австриянинг Адабиёт ва санъат йўналиши бўйича (1994), Ўзбекистон Республикасининг “Дўстлик” ордени, Франциянинг В. Гюго (1995), АҚШнинг “Дунё фани, адабиёти ва санъати ривожига қўшган буюк фаолияти учун” А. Эйнштейн катта олтин медали, яна “Умум Европа уйини қуриш ва халқаро маънавий ва маданиятлар яқинлашувига қўшган улуғ ҳиссаси учун” А.Меня ва Инсониятнинг эзгу манфаатларига буюк ҳисса қўшгани учун “Уйғониш даври титанлари” олтин медали (1998) шулар жумласидандир.

Унинг фаол ижтимоий фаолияти даврни олға бошлади. Халқларни, маданиятларни бир-бирига яқинлаштирди, жумладан ижод аҳлини қўллабқувватлади. У 1986 йили халқаро Иссиқкўл форумига асос солиб, дунёнинг энг кўзга кўринган, шоир ва ёзувчилари, маданият арбобларини Иссиқкўлга, ватанига чорлаб, дўстона мулоқот уюштирди, шу қаторда уларга дунё билса арзигулик туркий халқларнинг қадимий ва замонавий мумтоз маданий намуналарини таништирди. Иссиқкўл форуми шундан бошлаб бу жабҳаларда амалий ишларни жонлантириб боради. Чуқур илм эгаси ва хос ва холис маданият арбоби сифатида Айтматов бошқа ижодкорлар, айниқса социалистик мафкура боис чеккалатилган асл ижодкорларнинг асарлари нашрига раҳнамо бўлди. У 1886 –1995 йиллари Қирғизистон Ёзувчилари уюшмасини бошқариш билан биргаликда 1988 – 1990 йилларда Иттифоқдаги энг нуфузли адабий нашрлардан “Иностранная литература” журналининг бош муҳаррир бўлди. Айтматов раҳбарлиги даврида журнал яна ҳам жонланди.Жумладан, 1989 йили яратилганига 60 йил тўлган, аллақачон ХХ асрнинг бадиий ҳодисаси сифатида жаҳон адабиётига кескин таъсир кўрсатган модернизм йўналиши асосчиларидан Жеймс Жойснинг “Улисс” романининг русча таржимаси бутун йил давомида ўқувчиларга биринчи марта тўлиқ тақдим этилди.

Айтматов 1990 йилдан умрининг охиригача аввал собиқ Иттифоқнинг, кейин Россия федератив республикасининг Люксембургдаги, 1994 йилдан Қирғизистон республикасининг Белгия, Нидерландия, Люксембург қиролликларида мухтор элчиси ва вакили, халқаро ташкилотлар – Евроиттифоқ ва ЮНЕСКОнинг мухтор вакили бўлиб фаолият кўрсатди. У шу билан Осиёдан ҳам узоқлашмади, балки Марказий Осий халқлари тақдирини кўпроқ ўйлади, жумладан, у мустақил Ўзбекистон ҳукумати, таниқли ёзувчилар билан яқиндан дўстона алоқаларда бўлди. Иттифоқ даврида ҳам керак бўлганда Ўзбекистоннинг ва ўзбек халқининг буюк ролини эътироф этиб, ҳимоя қилиб ёзган адиб, мустақиллик давридаги дадил одимлардан қувонди. У маданияти, дини, тили ўзаги бир Марказий Осиё халқларининг ўзаро бирдамлигини, яхлитлигини истар, катта халқаро обрў-эътиборини шу яқинликка сафарбар этган, чинакам маънода туркий халқларнинг фахри, дунё тасаввурида тимсолига айланди.Албатта, унинг истаги шу ҳудуддаги янги давлат раҳбарларининг ҳам истаги эди. 1995 йили Тошкентда Марказий Осиё халқлари маданиятлари ассамблеяси ташкил топар экан, Чингиз Айтматов унинг президенти этиб сайланди. Худди шундай у 1996 йили Араб-турк Маънавият, маданият, иқтисод марказининг бошқонлигига сайланиб, мустақиллик йўлидан дадил одимлаётган қон-қариндош халқларимизнинг буюк маънавий меросини тиклаш, истиқболда ҳам дунёнинг олди маданияти бўлишга ҳақли замин фарзандларининг маърифий эзгу шижоатланишларига ҳиссасини қўшишда давом этди.

…У умрининг охиригача ижод ва ижтимоий фаолиятдан тўхтамади. 2008 йили кўз очиб, дунёни кўрган юртида “Чингиз Айтматов йили” деб эълон қилинган, қутлуғ 80 ёшини нафақат диёрида, балки бутун жаҳонда муносиб кутиб олиш тадориги борарди. Журналист (марҳум) Анвар Жўрабоев шундай маълумотни беради: “Россия” телеканалининг ижодий ходимлари Қозон шаҳрида адибнинг 80 йиллигига бағишлаб “Асрга татигулик кун” деган ҳужжатли фильмни суратга олишаётган эди. Чингиз аканинг соғлиги ёмонлашиб, уни касалхонанинг реанимация бўлимига ётқизишади. Қозонлик докторлар соғайиб кетиши учун хўп уринишади, аммо… Охири уни ўн олтинчи май куни Германиянинг Нуюнберг шаҳридаги махсус клиникага олиб боришади. Касалхонага ётқизилган кунидан сунъий нафас олиш аппаратига уланган Айтматов йигирма беш кундан кейин икки минг саккизинчи йилнинг ўнинчи июнида – саксонга киришига бир юз саксон кун қолганида оламдан ўтади”. Марҳум адибни икки кундан кейин юртига олиб келишиб, яна икки кунлик хайрлашувдан кейин 2008 йил 14 июнида Бишкек яқинидаги Ота байит қабристонига дафн қилинади.

Дарвоқе, Ота байит қабристони… Буюк адиб учун болаликдан идеал сиймолардан бири ва биринчиси отаси Тўрақул Айтматов бўлган. Чингизнинг болалик тасаввурида отаси яхшилик тимсоли ва падари бузруквори ҳал эта олмайдиган муаммо йўқдек туюларди. У бир умр шундай инсоннинг меҳрига тўймай, уни йигирма йиллаб кўришишни орзу қилиб, бир умр соғиниб ўтди, Дўйшен, Бойтемир, Эдегей Бўрон ва бошқа ўзи яратган энг мард, бағрикенг сиймолари тимсолига жойлади. Улар орасидаги жудолик, соғинч йўли 1937 йил Москвада солинган бўлиб, унга етиш учун 71 йилни сарфлади…