Чингиз Айтматов – Танланган асарлар: Қиссалар (страница 6)

Чингиз оға отасининг хаёли, отасининг буюк сиймоси ила бир умр дардлашиб яшади. Ана шу инсонни тирик деб ўйлаш ҳаққи жуда кўп қийинчиликларга чидаган, жуда катта ютуқларга эришиш учун ўзида куч топа билган эди. Унинг биринчи устози, катта йўлга тайёрлаб чиқарган ҳам шу падари бузруквори бўлади. Ахир, рус тилини ўрганишга бўлган қизиқиш даставвал отасида бўлмаганда, уни болалигидаёқ Москвага олиб бормаганида…

Ўзининг фожеий тақдири буюк давомчиси тақдирида қўшилиб давом этишини ҳам у олдиндан кўра билган Тўрақул қамалганида 34 ёшда эди (Бундан чиқди: у 1903 йили туғилган, биринчи фарзандини 25 ёшда кўрган бўлади). “Ўн йил муддатга қамалди, хат ёзиш ҳуқуқидан маҳрум этилди”, хабарига, албатта, ўшанда оиланинг ҳамма аъзолари ишонган, интизор бўлиб кутишган. Кутмоқ азоб, аммо кутмоқ умид ҳам.

Ҳолбуки, биз энди биламизки: “Бишкекдан унча олис бўлмаган тоғ этагида Пунгтош деган жойда НКВДнинг оромгоҳи бор эди. 1938 йили шу жойга бир неча юк машиналарида маҳбуслар олиб келинади. Улар отиб ташланиб, олдиндан ковлаб қўйилган хандакларга яширинча кўмиб ташланади. Бу воқеани шу оромгоҳнинг қоровули Абикан Қидиралиев тўсатдан кўриб қолади ва ўлими олдидан 1928 йили туғилган қизи Бубуйрага айтади, яхши кунларда халққа билдир, деб васият қилади”.

Йиллар бир-бирига боғлиқ, номаълумлик аро, лекин умид билан кечганини кузаткимиз келади…

1937–1957. Ўн йил эмас, нақ 20 йил ўтиб кетади. Шахсга сиғиниш даври мустабиди Сталин қазо қилиб, икки-уч йил ўтиб унинг манфур машинаси ишдан бироз чиққач, Хрушчев эрувгарчилигининг энг умидвор дамларига келиб… Тўрақул оғанинг икки ўғли ҳам улғайиб, оила қурган, тўнғичи биринчи қиссасини ёзган йил. Наима она ҳамон тегишли идораларга эрининг тақдирини сўроқлаб хат ёзгани ёзган эди. Ниҳоят 1957 йили КГБ дан уларга расмий чақириқ хати келади. “Т.Айтматов ҳақидаги сўровномангизга жавоб олишингиз учун КГБ идорасига келишингиз лозим”. Улар бу қоғозни олиб, қанчалик қувонганини тасаввур қилса бўлади. Чингиз бу пайтда оғриб, иситмалаб ётгани учун Наима хоним чақирилган жойга фарзандларининг кичиги, отасидан 6 ойлигида ажраган, энди 21 ёшни тўлдирган Роза билан йўл олишади. “Отанг Сибир томонларда бўлса керак, – деб қизига гапириб боради бечора она. – У ҳозир қандай кўринишда экан, қамалганида 34 ёшда эди, ҳозир 55 ёшни тўлдирди. Сибирда уларнинг кўплари уйланиб олган, дейишаяпти. Ишқилиб, отанг соғсаломат бўлса бас.”1 У қандай садоқатли аёл бўлганини қизи Роза Айтматова шундай изоҳлайди: “Яшириб нима қиламан. Кўпгина эркаклардан унга совчилар келди. Лекин у Тўрақулдан гўзалроқ, Тўрақулдан бойроқ, Тўрақулдан ақллироқ эркак борлигини ҳатто тасаввурига сиғдира олмасди”. Наимахонимнинг садоқати ва, севгисида буюк момоларнинг покдамон ва ёниқ қалбини кўрамиз.

Наимахоним ичкарига кириб кетиб, неча бир йилга қариган бир аҳволда, ҳолсиз қайтиб чиқади. Қўлига бир энлик мана бу маълумот тутилган эди. “Т. Айтматовга нисбатан 1938 йилнинг 5 ноябрь куни ҳарбий ҳайъат томонидан чиқарилган ҳукм янги очилган шарт-шароит туфайли бекор қилинади. Т. Айтматов ўлимидан кейин оқланди.” Умидларини йўқотиб, болалари етим эканлигини билган муштипар аёл неча кунлар қон-қақшаб, йиғлаб-сиқтади. Шунда ҳам Наимахоним эрининг ўлганига барибир ишонмайди. Чунки…

Роза Айтматова ҳикоясидан: “У уруш йиллари Кавказдан Шакарга кўчиб келтирилган одамлар орасида Айвазиди исмли грек фолбин аёли бўларди. (Одамлар унинг фоли тўғри чиқяпти, дегани учун (онам) ўшанинг олдига боради. Фолбин қаҳва қуйқумига қараб фол очарди.) У нима дейди денг:

– Эринг қамоқда. Тўртта фарзандинг бор. Жуда оғир ҳаёт кечиряпсан. Сизлар бу ерда (овулда) яна ўн йил яшайсизлар. Тўнғич ўғлинг сени шаҳарга олиб кетади. Ўғлингнинг шуҳрати бутун дунёга таралади, – деб гапини тугатади фолбин.

– Эрим-чи? Тирикми, қачон қайтиб келади? – деб сўрайди онам.

– Эринг жуда олисларда юрибди. Сен у билан кўп йиллардан сўнг учрашасан, – деб жавоб беради фолбин…

Фолбиннинг олдига Наима хоним 1944 – 45 йиллари борган.

Ҳақиқатдан ҳам Чингиз Қишлоқ хўжалик институтини битиргач, 1954 йилдан Фрунзеда қолади ва онаси ва ука-сингилларини овулдан олиб кетади.

“Онам умрининг охиригача Чингизнинг қарамоғида яшади. Назаримда, у фақат тўнғич фарзанд эмасди, айни пайтда улар ўртасида руҳий қандайдир яқинлик ҳам бор эди. Унинг ҳар бир асарини, ҳатто мақолаларию суҳбатларини ҳам онам берилиб, қизиқиб мутолаа қиларди”.

Йиллар кечаверди. 1963 йил. “Москвадан олий мукофот олиб қайтаётган Чингизни кутиб олиш учун Республика раҳбарлари, қариндошлари, яқинлари йўлига пешвоз чиқдилар. …Чингиз уйга ҳам кирмасдан тўғри касалхонага борди. Онам ёстиқдан ўмгагини аранг кўтариб (оёқлари шишиб кетган эди), Чингизнинг кўкрагига бошини қўйганча, узоқ йиғлади. Унинг кўзларида тоғ жилғаларида оқаётган зилол сув мисоли беғубор севинч ёшлари дув-дув тўкиларди. Неча-неча йиллардан сўнг илк бор кўксини тўлдириб нафас олди. Гуёки, уйқусиз ўтказилган ваҳшатли тунлардан ном-нишон қолмагандай эди. Бир сўз билан айтганда, Чингиз шон-шуҳратга бурканган кун онам учун Тўрақулнинг маънавий ғалабаси бўлди.”

Чингиз Айтматов отасининг азиз хотираси ва онасининг фидойилиги олдида ўзини жуда қарздор ҳисоблаб, қаламим билан буни оқласам дерди. Отаси ўлимини эшитгандан олти йил ўтиб битган “Момо ер” қиссасини уларга бағишлади. Асар шундай бағишлов билан очилади: “Ота, мен сенга ёдгорлик ўрнатолмадим. Сенинг қаерда дафн этилганингни ҳам билмайман. Ушбу асаримни, отам Тўрақул Айтматов, сенга бағишлайман.

Она, сен бизни улғайтириб одам қилдинг. Сенинг узоқ умр кўришингни тилаб, онам Наима Айтматовага бағишлайман”. Қисса ёдгорлик эди отасига. Қиссани ютоқиб, ўқир экансиз ундаги бош қаҳрамон Тўлғаной тимсолида онасининг кўнгил сиймосини яратганига амин бўласиз.

Шу бағишловларнинг ўзи кун келиб отасининг сўнгги кунлари гувоҳи бўлган одам йиллар оша уларни йўқлаб камерадошининг сўнгги тилагини уларга етказишини адиб билмаган. Ҳолбуки буларнинг ҳаммаси Аллоҳнинг адолати қарор топиб, ҳақиқат барибир ошкор бўлишининг параллел чизиқлари эди.

1975 йил. Розага акаси Чингизни тополмаган бир касалманд киши уни йўқлаётганини айтишади. Бу киши Тангриберди Алапаев бўлиб, Фрунзе қамоқхонасининг бир бўлмасида Тўрақул билан тушиб қолиб дўстлашишган эди. Тўрақул унга нарсаларини берган, омонат гапини етказиб қўйишни ҳам тайинлаган эди. Алапаев Т. Айтматовнинг қатл этилганини ҳам биларди. Аввалига қаттол тузум сабаб, кейин эса ўзининг бир хатоси билан нарсаларини йўқотгач, дардга йўлиқади. Юртига қайтганида эса Наимахонимлар шаҳарга кўчиб кетганидан манзилини тополмай юрарди. У оғир касал ётиб, ҳаётдан насибаси жуда оз қолган кунларнинг бирида палатадаги шериги бир китобни қўлдан қўймай ўқиётганига кўзи тушади. Палатадоши ташқарига чиққанда китобга қизиқади ва қотиб қолади. У Чингиз Айтматовнинг “Матеренское поле” қиссалар китоби бўлиб, адибнинг расми у қамоқхонада дўстлашган Тўрақул Айтматовнинг худди ўзи бўлгани учун кўзларидан ёш отилиб кетади ва Чингизни тополмагач, синглисига омонат гапни айтиш учун чақирган эди. “Айтматов. Тангриберди Алапаевдан 1938 йили отам айтиб юборган энг охирги хабар бизга фақат 1975 йили етиб келди. Бу пайтда онам вафот этганига тўрт йил бўлган эди.” Шу бир жумла мудҳиш хабарни билиш учун Ч. Айтматов 37 йил сабр қилиши керак бўлди. Турмуш ўртоғи болаларининг отасини садоқат билан 33 йил кута-кута ўтиб кетди. Қизи Роза англагандай. “Равшанки, фолбин аёл отамнинг ўлганини билса-да, аммо онамни ноумид қилмаслик учун тўғри гапни айтмаган. “Сен у билан кўп йиллардан кейин учрашасан”, деган сўзлари эса сир эмаски, нариги дунёдаги учрашувга ишора эди… ” Унгача тўнғич ўғил қирқ еттига кирди…

Айтматов 1963 йили “”Ота, мен сенинг қабринг қаерда эканлигини ҳам билолмайман”, деб ёзар экан, ҳеч бўлмаса, отам сиймоси асаримда тирикдай яшасин деб шу йили битган “Биринчи муаллим”га меҳрини беради. Аммо, Ҳақ насиб қилган бўлса, шундай ҳақиқатларнинг юзидан парда тортиладики, киши минг бора ўйлаган билан тушига кирмаган ишлар юз беради…

1980 йил. “Асрни қаритган кун” романининг чўққи бир нуқтасида манқурт ўғли томонидан отиб ўлдирилган она хоки қолган жой Она байит қабристони бўлади. Бу ер авлодлар томонидан она макон деб эъзозланади. Бу ерда хоки қўйилиши шараф ҳисобланадиган бўлади. Зеро, “байт” сўзи арабчада уй, хонадон маъносини билдиради. Бизда эса “Аҳли байт” деб пайғамбар хонадонига нисбат берилган, динимизнинг ёйилиши билан кириб келгани учун ҳам жуда азиз жой маъносида тушунилган. Романда ҳам она мозори, она хонадони, онанинг мангу уйи, дея улуғ урғу берилган. Бу жой борми ёки, йўқ кўпчилик билмайди, аммо у Айтматовнинг дурдона асарининг энг ғамгин ва жон жойининг рамзи сифатида бутун жаҳон кўнгил харитасига кирди…

1995 йил. Ниҳоят отасининг васиятини бажо келтириш учун, албатта, мустақилликдан кейин Бубуйра опа Қирғизистон Хавфсизлик хизмати идорасига мурожаат қилади. Отаси билган сирни очади, кўрсатган жойни маълум қилади. Кўрсатилган жой очилганда эса 137 кишининг бош чаноғи ва суяклари топилади. “Айтматов. Ҳа ўша топилма – отамнинг устидан чиқарилган ўлим ҳукми қалбимни остин-устин қилиб юборди. Ўша ҳукмнома 137 марҳумнинг суяклари орасидан топилди. …Орадан 53 йил (57 йил бўлиши керак. В.Ф.) ўтгач, ҳатто марҳумнинг суяклари ҳам тупроққа қўшилиб кетар экан. Лекин, қандай мўъжиза туфайли отамнинг кўкрак чўнтагидан уч варақ ҳукмнома бутунлай чириб кетмагани кишини ҳайрон қолдирмайдими? Аллоҳнинг барқарорлигига иймон келтирмоқ керак.” 1995 йилнинг 25 ноябрида Чингиз Айтматовнинг ўзи ҳам марҳумларни қайта дафн қилиш учун Люксембургдан етиб келади. Отасининг қабрига бир сиқим тупроқ ташлаш унга ҳам насиб қилади ва ушбу жой “Ота байит” қабристони деб аталади. Менимча, “Отанинг (мангу) макони” – Ота байит қабристони номини бу ерга буюк ёзувчи Чингиз Айтматов бергани шубҳасиз. Бу заминда улуғ оналар чин дунёда ётган мангу макон, хонадонни – Она байит деб аждодлар атаган, у асарида буни абадиятга муҳрлаган экан, энди ғанимлар томонидан буюк оталар қатл қилиниб, кўмиб ташланган жой қайтадан эъзоз топдими, шафқатсиз тузумни унутмаслик, шу кунлар учун фидо бўлган қаҳрамонлар хоки зиёратгоҳ бўлиши учун ҳам Ота байит деб аталишга ҳақли-да!