Чингиз Айтматов – Танланган асарлар: Қиссалар (страница 3)
Гўдаклигидаёқ ота меҳридан жудо қилиниб, етимлик кўчасига отилишида ҳам матбуотнинг хизмати йўқ эмас. Машъум қатли-қатағон машинаси ишга тушиб кетган 1937 йилнинг августь–сентябрь ойларида «Правда» газетасида иккита мақола эълон қилинади. “Буржуй миллатчилари” ва “Қирғизистон ВКП (б) Марказий Қўмитасининг сиёсий хатолари”. Шундан кейин Қирғизистон республикаси раҳбарлари, шу жумладан Тўрақул Айтматов ҳам қора рўйхатга тиркалиб, бошида ҳалокат булутлари тўплана бошлайди. Бедодлик ўз комига аёли ва болаларини ҳам тортиб кетиши мумкинлигини сезган ота, бу ўзининг нобуд бўлишидан ҳам каттароқ фожиа эканлигига ақли етиб, уларни тезда Москвадан жўнатиб юборади. Фрунзеда ҳам қатағондан омон қола олмасликлари, хотинини ҳибсга олишса, болалари етимхонага топширилиб, кейин уларни топиб олиш амри маҳол бўлишини тасаввур қилиб, Наимага фақат овлоқ овулдагина бу машъум қатағондан омон қолишлари мумкинлигини уқтиради. Келажаклари – болаларини асрашни ўтинади. Бу уларнинг охирги учрашувлари – биргаликдаги бахтли ҳаётларининг охири эканини нигоҳи билан беихтиёр билдиради. Болаларининг тўнғичи, ниҳоятда таъсирчан, фавқулодда қалб, нодир савқи табиий соҳиби Чингиз отаси поездга чиқариб қўяётгандаёқ ҳаммасини тушунади, энди етим қолишаётгани, оиланинг каттаси экан, онасига ёрдамчи бўлиш, укаларига ғамхўрлик қилиш ўзининг вазифаси эканлигини юракдан англаб, тўққиз ёшида болалиги билан хайрлашади. Поезд юриши билан, юқори қаватдаги ўринга аранг чиқиб олар экан, кўнгли вайрон, ўпкасини ҳеч тўхтатиб ололмас, бироқ йиғисини ҳеч кимга кўрсатишни истамай, девор томонга ўгирилиб олади… Улар Маймоқ станциясида поезддан тушиб, Сувонқул тоғасининг аравасида овулга аранг етиб оладилар. Алимқул аммасиникида сиғиндидай жойлашадилар. Москвага кетишдаги қувончларидан асар ҳам қолмаган, Шимолдан мусибат орқалаб келишгандай эдилар…
Ақл-ҳушли, меҳрибон Наима эрининг тақдиридан ташвишланиб, тегишли идораларга тинимсиз хатлар йўллаб, Тўрақулни сўроқлайди. Охири бир энлик ёлғон жавоб хати олади. “Ўн йилга қамалиб, хат ёзиш ҳуқуқидан маҳрум этилди”. Ҳолбуки, у 1937 йил охирида ҳибсга олиниб, тез орада Фрунзега келтирилиб, қамоққа тиқилган ва 1938 йил кузида шаҳар яқинидаги овлоқ жойда 137 маҳбус қаторида отиб ташланиб, яширинча кўмиб юборилган эди… (Бу ҳақиқат эса 57 йилдан кейин тўла-тўкис маълум бўлади…)
Советлар юртида жамоалаштириш сиёсати кечар, социалистик жамиятни энг самарали ва фойдали тузум бўлишини хом хаёл қилишганларидан, оқибатини ўйламасдан ажабо ишларни ҳаётга татбиқ этишарди. Қирғиз отларининг зоти марказни қониқтирмайди. Калтабақай отларнинг бўйини ўстириш учун бўйчан Дон айғирлари олиб келинади. Маҳаллий шароитни билмасдан заҳарли ўтни еб қўйиб ҳаром қотган отнинг ўлими сабабини билиш учун келган рус ветеренари умуман қирғизчани билмас, йилқичилар орасида эса бу воқеани рус тилида тузукроқ тушунтирадигани топилмайди. Икки томоннинг ҳам боши қотиб турганда, кимнингдир эсига Ойимхон энанинг ўн ёшли набираси, Чингиз тушиб қолади.
Ўша куни набирасининг таржимонлиги бутун овулнинг ютуғи сифатида баҳоланганидан қувонган Ойимхон момо кечга томон ўзлариникига йилқичи овулдошлари ва меҳмон ветеренарни зиёфат дастурхонига таклиф этади. Жонлиқ сўйишади. Меҳмонлар ёш Чингизни ҳам чорлаб, қадим чорвадорларнинг удумига кўра, дастурхонга қўйилган устихоннинг энг қадрли инсонга тақдим қилинадиган жойини унга беришади. У бу каттагина устихонни кўчага олиб чиқиб, тенгдош болакайлар билан баҳам кўради. Адиб кейинчалик буни биринчи олган қалам ҳаққим эди, дея қувонч билан хотирлайди. Ростдан ҳам унинг халқлар орасида олтин кўприк бўлиб, орадаги тушунмовчиликни тилмочлик билан бартараф этган биринчи катта иши, ижодкорлиги шундан бошланган эди. Эҳтимол, шунда биринчи касби – ветеренарликка меҳр, ҳавас уйғонган бўлса ажаб эмас. Негаки, Чингиз Айтматов 8-синфни тугаллаши билан Авлиё ота (ҳозирги Жамбул) шаҳридаги Зооветеранария техникумига ўқишга кирди, сўнг Фрунзе (ҳозирги Бишкек) Қишлоқ хўжалик институти зооветеренария ва чорвачиликни механизациялаш факультетида ўқиди. Ҳатто бир муддат Қирғизистон Чорвачилик илмий текшириш институтида 1956 йилнинг ўрталаригача зоотехник бўлиб ишлади. Ёш чорвадор олим сифатида илмий изланишлар олиб борди.
…Тўрақулдан кейин кўп ўтмай, укаси Рисқулбек қатағон қурбони бўлди. Акасининг оиласига у ғамхўрлик қиларди. Уни НКВДчилар сўроқлаб келган тунда, қўрқиб уйғонган Чингизни “Ҳеч нарсадан хавотирланма, мен тезда қайтаман”, деган Рисқулбек шу билан бадар кетди, Бурятиянинг аллақаеридаги ишчи батальонларида эзилиб, ўша томонларда хоки-да қолиб кетди. Ўша йиллари халқ душманининг болалари деб одамлар улардан нарироқ юрар, иддао билан қарашар эди. Ойимхон момо иккинчи ўғли ҳам қатағонга учраб, бедарак кетгач, индамайгина бу ғурбатхона дунёни тарк этди. Чингизлар Қорақиз аммаси қарамоғида қолди, ҳовлисида яшади. Тарихни яхши билган, оқила, комила, илм кишиларини жуда яхши кўрган бу аммасини адиб болалиги ва ўсмирлигининг ажиб бир ҳимоячиси сифатида миннатдорчилик билан эслайди. Айнан шу аёлнинг ташаббуси, таклифи билан аксарият жиянлари, жумладан Чингизга ҳам машҳур кишиларнинг номи исм сифатида берилганини у айтади.
Касалманд, болалигидан зотилжам билан оғриган онаси ўзини ўтга-чўққа уриб, болаларини рисоладагидек парваришлашга, тарбиялашга уринарди. Овул мактабида ўқишни давом эттиришни бошлаган 9-10 ёшли болакай, тўнғич фарзанд Чингиз ана шундай пайтда онасининг қабатига кирди. Яна кимдан ҳам имдод, кўмак кутиш мумкин эди. Ҳаёт умид ва умидсизлик, хавф ва хатар орасида, очлик, йўқотишларда ўтарди. Булар камдай ўлим хавфи ҳам неча марта ёш Чингизни таъқиб қилгани, агар у ўшанда билиб-билмай ажалга чап бермаганида, уни Ўзи асрамаганида нима бўларди? Чингиз Айтматов деган, қанчалик гўзал оламдан дунё билмасдан ҳам мосуво бўлиб қолганини ўйлашнинг ўзидан кишининг юраги музлаб кетади.
Биринчи марта ўлим билан юзлашишганида у ўн бир ёшни ҳам тўлдирмаганди. Улар туман маркази Кировкада туришар, касалманд она ўзига муносиброқ иш излай-излай, яна 20 чақирим марказдан чеккада, тупканинг тагидаги Жийдали овулидан ҳисобчиликни топган, кеч кузда меҳнат ҳаққига берилган беш пуд маккажўхори ва буғдой донини ўзларининг Шакарга элтиш учун ижарага олган от аравада она-бола йўлга чиқишади. Ва бийдай чўлда бир кулранг махлуқ улар билан ўйнашгандай эргашиб келаётганини Чингиз онасига кўрсатади… Бу махлуқ эса бўри эканини онаси бир қарашдаёқ билади. Одатда бу йиртқичлар гала бўлиб айни қаҳатчилик замонида очлик важидан отлар, ҳатто одамларга ҳам ташланишдан қайтмаётганини эшитган Наимахоним бунинг бутун даҳшатини ҳис қилиб,“Ўзинг асра” деб овулгача йиғлаб боради. Бахтларига кулранг бўри ёлғизлигида уларни учратганидан ҳамла қилишга журъат қила олмайди…
Иккинчи ва учинчи ўлим хавфлари “икки хил” йиртқичлар галаси билан бўлади… Булар уруш йилларига тўғри келади. Колхоз раиси икки ўспиринга хўжаликнинг бир чеккасида ўрислар боқаётган чўчқаларни Грозний темир йўл бекатидаги гўштга қабул қилиб олиш идорасига элтиб топширишни тайинлайди. Манзил олис, вақт тиғиз эди. Улар йўлни қисқартириш учун чекка, Довон йўлидан кетишади. Оралиқдаги бир чекка тегирмонли овулда тунаб, эртасига йўлнинг қолган ярмини давом эттиришни мўлжаллашади. Аммо ушбу овулнинг энг чеккасидаги хонадонга тунаб қолишни сўраб бехос киришганида, чеккалаб юрган аллақандай шубҳали кишилар галасининг устидан тўсатдан чиқиб, беихтиёр чеккагирларнинг сиридан ҳам воқиф бўлиб қолишади…
Бу кишилар бунинг учун ўспиринларни соғ қўймасликлари тайин эди. Буни сезган Чингиз ва ўртоғи улар ўзлари билан ўзлари овора, қиморга берилган ярим кечада туриб қочиб қоладилар. Бахтга қарши “икки оёқли йиртқич”лардан қутулган ўспиринлар яп-яланг чўлда энди қашқирлар галасига дуч келадилар.Уларни олдинда муқаррар ўлим кутарди…
Иккинчи жаҳон урушида кишиларнинг кулфати икки карра ортди. Мусибатнинг миллати бўлмайди. Кўпнинг кулфатида ақл-идрокли киши ўзини кўпроқ англайди, тезроқ улғаяди, халқнинг дарди билан пишади. Ўн тўрт ёшли Чингизнинг синфдоши Сейитали Бекмаматов қўшни Арчали овулидаги бошланғич мактабга директор этиб тайинланади ва уни ҳам рус тилидан дарс беришга таклиф этади. Беш чақирим узоқликдаги овулга қиш куни сойдан ялангоёқ кечиб ўтиб боришар, педагогика илмидан умуман хабарсиз ўспиринларнинг болаларга ўз бошича дарс берганларига ҳайрон қоласиз, аммо журъат ва фидойиликларига офарин дейсиз. Бу 1943 йили қишида бўлади.
Шундан ҳеч вақт ўтмасдан Шакар қишлоқ Совети раиси, собиқ чўпон, тўрт ҳарфдан бошқасини танимайдиган Қобилбек Турдибеков Чингизни ўзига котибликка тайинлагач, идоранинг ҳамма ёзув-чизувларини ўзигина тайёрлаши керак бўлганидан эрта тонгдан ярим кечгача хонасидан чиқмай ишлар, қўли бўшаганида эса овулнинг кунлик муаммоларини ҳал қилишда кўмаклашиб, элни яқиндан танийди. Унинг ёш бошига ишга тайинланганини қариндошлари, айниқса, Қорақиз аммаси хушхабардай қабул қилади, халқ душманининг болалари деб камситиб келинган жиянларининг ўзини кўрсатишга имконият деб билади. Ярим йилдан кейин фронтдан ногирон бўлиб қайтган аскарга котибликни топшириб, ўзи унга ёрдамчи сифатида уйма-уй юриб, фронт ортида қолган ҳар бир оиладан олинадиган ҳарбий солиқни йиғар, тўпланган пулларни район марказидаги касса бўлимига топшириб ҳам келарди. Кунлардан бирида шу юмушини тезроқ битказиш илинжида яна бир хатар билан юзлашади. У туман марказига бориб келиш йўлини қисқартираман деб овлоқ, кимсасиз даштни ўрталаб йўл солади. Бу томонлардан катта кишилар-да юраги дов бериб, ёлғиз юришмас, аллақандай талончи ёки урушдан қочган дайдилар изғиб юриши ҳақида гап-сўзлар юрар эди.