Чингиз Айтматов – Танланган асарлар: Қиссалар (страница 2)
Халқнинг кўҳна яшаш тарзи, руҳиятга кескин ва астойдил таъсир этувчи маҳобати болаликдан киши дунёсига кириши, хотирасига ўрнашиши жуда муҳим. Бу ўзига хос манба, асос бир умр хизматини ўтайди, залворини кўрсатади. Қирғизлар қадимдан кўчманчи, чорвадор халқ. Улар саҳро табиати, жонзотлари билан минг йиллардан буён ёнма-ён яшаб келади. Шу олам ичида истиқомат, Парвардигорнинг бошқа махлуқлари билан яқинлик қонқонига сингиб кетган. Халқнинг маънавияти шундан руҳ ва илҳом олиб шаклланган, аммо қаттол тузум, бошқаларнинг зуғуми билан бу турмуш тарзи кескин ўзгариш арафасида турарди. Айтматовнинг бахти халқнинг ана шу минг йиллик удумлари, яшаш тарзи, шу пайтгача соф сақланган турмушнинг охирги паллаларининг гувоҳи бўлгани ҳамдир. “
Жамоа орасида бўлиш, улуғ карвонга қўшилиш катта одамга-да жуда кучли таъсир қилади. Киши сокинлигини олиб, ўй-хаёлларини ўғирлайди, бутун борлиғининг ҳукм фармосига эврилади. Бу вазиятларга биринчи марта тушаётган, жуда таъсирчан болакайнинг эса жуда мутаассириланиб, лол ва ҳайрон қолиши, ҳаётида ўчмас из қолдириши турган гап. Бир умр ана шу моддий олам, маънавий муҳит ҳайбати хотирасидан чиқмайди. Карвон йўлда нақ ўшшайган қоялар пойида бир тунга тин олиб, тоғлар ва Дўлан довонига илтижо ила дуо қилишади. Эсон-омон кўзланган манзилга етиб олишларига изн беришларини сўрашади. Уларга ҳурмат, ибодат адо этилади. Худди шу жойда ёш Чингиз қирғизларнинг қадимий эътиқодлари сақланган маданият руҳи билан ҳам илк бора учрашади.
Яйловга етиб боришганида уни қийнаган дарднинг шифоси ҳам ана шу маданият, руҳиятлардан руҳиятларга кўчиб келаётган диний эътиқод, идеалга кучли қизиқиш уйғотади. Кейин ҳам ҳеч хотирасидан ўчмасдан, аждодларининг сирли-сеҳрли оламига эътиборини қаратади. Яйловга етишлари билан тенгдошлари билан ўйин завқига тўймоқни орзу қилган Чингизнинг бирдан тиши оғриб қолади. Кундузлари ҳарқалай болалар билан ўйнаб, бир қадар чалғиса-да, кечалари оғриққа чидолмасдан, инграб чиқади. Ҳаммадан кўра бошида парвона бўлган бувижонисининг саъй-ҳаракати билан қўшни манзилдан бир эмчи-табиб (у пайтлар овулда йўқ шифокорни яйловдан топиб бўлармиди?)ни олиб келишади. Табиб чодирга кириши билан йиғлаб турган болакайнинг кўнглини кўтаради, ҳаммаси ҳозир ўтиб кетади, деганча, Ойимхон энадан бир иссиқ адёл сўраб олади ва чодирда ўзи билан болакайдан бошқа ҳеч ким қолмаслигини буюради. Сўнг ажабтовур кийимларни кийиб, ҳар хил ҳайвонлар сурати туширилган ғалати қалпоғини бошига бостираркан, Чингизга қўлбола чироғини тутиб, унинг устига оғзини очиб туришини тайинлайди ва боланинг устига адёлни ёпади. Ўзи эса афсун, қайтариқ, балони даф қилиш дейилгучи аллақандай айтимларни ғалати бир овозда айтишга тушиб кетади. У узоқ ўқийди. Билмайди, қанча вақт ўтди экан, бирдан мўъжиза юз бергандай Чингизнинг тиш оғриғи “таққа” тўхтаб қолади. Аммо бу болакайга бир зумлик туйилиб, табиб-азайимхон “Оғриқ қолдими?” деб сўраганида ҳам аввалига жавоб бермайди. Кейин эса кўзи илиниб қолади.
У уйғониб бошини кўтарганида, яқинидаги майда тошчалар орасида соч толасидан ҳам нозик қуртчалар қимирлаб, аранг ўрмалаётганини кўради. Уни “тиш қурти”дан халос қилган эмчи-табиб шаман экан. Шаманни бувиси саховат билан тақдирлаб, иззат-икром билан жўнатади. Бу воқеани улғайганда ҳам унутмаган адиб шифокорлардан “тиш қурти” ҳақида қайта-қайта сўрайди. Аммо ҳаммаси келишиб олгандек бир хил “бўлиши мумкин эмас”, деб жавоб қилишади… Аммо у аниқ-тиниқ кўрган эди-ку… Нима уни шаман чол шунчаки кўзбойлоғичлик қилиб даволаганмиди ё замонавий тиббиёт ўша чол билган даражага етмадими? Бу воқеа адибнинг ўзи эътироф этганидек, қирғиз ҳаёт тарзига Ислом дини неча асрлар олдин расмий ўрнашиб, асосий расм-русмлар мусулмонча бўлгани билан, шаманчиликнинг таъсири ҳам асли қадимгидек сақланар, халқнинг уларга ҳам эътимоди кучли эканини кўрсатади. Болалигидаги бу воқеа адибнинг умр бўйи хотирасида яшаган экан, бемалол яна бир қадимий маданиятдан Чингиз Айтматов даҳоси сув ичганини ҳисобга олишимиз керак бўлади. Чунки, унинг ўз юртига сиғинар даражадаги муҳаббатида ана шу оҳанг ва руҳнинг ҳам бўртиб кўзга ташланишини сезмаслик мумкин эмас.
Аждодларнинг авлодларга, бобо-момо, ота-оналарнинг зурриётлари шаклланишида ажиб бир таъсир қилишларида ижобий мутаносиблик, азалий қонуният бор. Фақат оқил ва ориф кишилар буни вақтида англаб етиб, ҳаётга тадбиқ этишади. Адибнинг Айтмат бобоси ва Ойимхон бувисининг хизматларини мухтасар гапирдик. Ота-онаси ҳам айни вақтида, фавқулодда матонат билан унинг келажагига йўл очганлигининг гувоҳи бўламиз. Бу Чингиз учун ақлини танигандан бошлаб, унга учқур қанот берди. Улар замон қаёққа қараб кетаётганини олдиндан кўра билиб, шу замоннинг пешқадамлари бўлишлари учун фарзандлари чуқур илм олишлари ва биринчи навбатда рус тилини мукаммал ўрганишлари учун куйибпишдилар. Бунинг учун амалда ўзлари ўрнак бўладилар. Тўрақулнинг ўзи йигирма беш ёшлардан ошганига қарамасдан Авлиё ота шаҳридаги рус-тузем мактабида таълим олади. Бу унинг фирқанинг раҳбар лавозимларида ишлашига, қонида бор фазилатларини кўрсатишига йўл очади ва оқибатда илғор қирғизларнинг ҳам юздан бирига кулиб боқадиган омад – Тўрақул Айтматовни Москвадаги Қизил профессорлар институтига ўқишга жўнатишларига боис бўлади.
Бизнингча, бу ёш Чингиз учун ҳам жуда катта омад, фавқулодда имконият эди. Бир ярим йиллар юртидан узоқда бўлган Тўрақул ниҳоят биргаликда яшаш учун оиласини Москвага чақиради. Бу воқеа 1936 йилнинг март-апрель ойларига тўғри келади. Фавқулодда асарлар, даҳо истеъдод бежизга туғилмаслигини Айтматовнинг жуда ёш кўрган-кечирганлари ҳам тасдиқлайди. Унинг Москва сари йўл олиши, ундаги жуда қисқа бўлса-да яшаш ва сабоқ даври бошқа ҳеч бир қирғиз, ҳатто туркий халқ адиблари ҳаётида юз бермаган, бетакрор бир воқеадир. Ҳозир бу бироз оддий, ҳатто тасодифдай кўриниши ҳам мумкин. Аслида эса келажак учун зарур имкониятнинг завқли тўлқини бўлиб, ёш Чингизнинг руҳий олами ҳудудини жуда кенгайтиради, инсоний тажрибасини кўпчилик катталар-да умр бўйи муваффақ бўлолмас даражада бойитади ва мамлакат халқлари ўртасида алоқа воситаси бўлиб турган тилни унинг пойтахтида ўрганишига йўл очади. Бир маълумотда улар беш кеча-кундуз, иккинчисида нақ етти кун йўл босиб, Москвага етиб боришади. Уларни Фрунзедан аксарият қариндошлари жам бўлишиб, бор-будларини тутиб, хурсандчилик билан кузатиб қолишади. Чингиз оиланинг тўнғичи, онаси қабатида укаси Ильгиз ва синглиси Люсия билан биринчи марта поездга ўтириб, юрт ҳудудидан чиқишаркан, Орол денгизини кўришади. У пайтларда Орол денгизи серсув, ҳайбатли тўлқинлари нақ темир йўл изларини ювгудек, қирғоқ станцияга жуда яқин эди. Орол бекатида поезд тўхтаганида, Наима хоним фарзандларини қўлидан ушлаб, пастга олиб тушади. Улар уфққа қадар чўзилган Орол тўлқинларига термулиб тўймайдилар. Ундан кейин тўлиб кенг оқар Волга (Идил) дарёси ва бирма-бир катта-кичик шаҳар ва қишлоқ, саҳро ва ўрмонларни ортда қолдириб, Москвага кириб боришади. Улар Қозон вокзали перронида тушишаркан, Чингиз умрида биринчи марта шунчалик кўп одам бир ерда тўпланиб, уймалашиб юрганидан лол бўлиб қолади…
Чингиз биринчи, иккинчи синфларни Москвада, рус мактабида ўқийди, 1937 йилнинг август ойи охиригача ижарада, Ёзувчилар уйи яқинидаги ётоқхонада туришади. Ёз ойларини 1936 йилнинг июнидан Парфинов посёлкасида дала ҳовли ижарага олишиб, табиат ва ҳаёт завқини бутун оила биргаликда баҳам кўришади.
Гоҳида менга ана шу дамларнинг ўзи-да ёш қалбда адиблик истеъдоди очилиши учун ҳозирлаш, шу оламнинг марказига олиб келиб, ҳали орзу қилишга етиб бормасдан аввал уни қалам, адиблик олами йўқлаб келган, бола хотирасида ўрнаша бошлагандай таассурот уйғотади. Адиб бу воқеалардан етмиш йил ўтиб, шундай ҳикоя қилади