Чингиз Айтматов – Танланган асарлар: Қиссалар (страница 1)

Чингиз Айтматов

Танланган асарлар. Қиссалар

Айтматов қисмати

Чингиз Айтматовнинг асарлари етиб бормаган Ер шарининг нуқтаси йўқ ҳисоб. Фазогирлар ўзи билан коинотга олиб чиққан бўлса ҳам ажабланмаймиз. Зеро, бу асарлар харитасидан коинот ҳам бенасиб эмас: Фелофийнинг кўкда туриб, кишиларга қилган мурожаатини унутиб бўладими?! Бу бадиий мўъжизаларни заминимизнинг бир юзу саксонга яқин халқи ўз тилида ўқийди, китоблари нашри адади бундан ўн беш йил олдин 67 миллион нусхадан ортиб кетган. Замонамизнинг машҳур зотлари баҳоси бу асарларнинг қадрли қийматларидандир. “Жамила” – жаҳондаги энг гўзал севги қиссаси”. (Луи Арогон, француз шоири). “Ҳозир (собиқ) Иттифоқда ҳам, бутун дунёда ҳам Чингиз (Айтматов)га етадиган ёзувчи йўқ” (Мухтор Авезов, қозоқ адиби). “Мен “Алвидо, Гулсари”ни уч марта ўқиб чиққанимга қарамай, Гулсарининг гулхан олдидаги ҳолатини тўртинчи марта ўқишга ўзимда куч топдим” (Дмитрий Шастакович, рус бастакори). “Айтматов сатрлари – бу мусиқа. Унинг асарлари хотиржамлик дарёлари” (Андрей Золотов, рус мунаққиди). “Туркий дунё вакиллари ичидан Алишер Навоийдан кейин беш юз йил ўтиб, фақат Айтматовгина Адабиёт чўққисига кўтарила олди” (Рустан Раҳманалиев, қирғиз адабиётшуноси). “Менинг уч азим дарём бор. Биринчиси – Чингиз Айтматов…” (Рауф Парфи, ўзбек шоири). “Мен учун Айтматов аллақачон Нобель мукофоти лауриятлари қаторида туради” (С.Эрдег, можор китобхони).

Бу ёрқин ижоднинг бениҳоя таъсирчан сири, тилсими нимада? Ўзига тортувчи қудрати, қалбни ҳаддан тўлқинлантириб, ағдар-тўнтар қилиб, сурурлантирадиган, киши маънавий оламини бойитиб, ақлу шуурини туртиб уйғотиб, руҳиятини сарбаланд этадиган; ана шу юксакликдан туриб унга тарбия берадиган тафаккурнинг илдизи қаердан униб чиққан? Шу каби шиддатли ва дилбар саволлар, ўйлар қанотида парвоз қилган ҳар бир мулоҳазакор ўқувчи адабиётнинг қудратини чуқур ҳис этади ва Айматов шахсига, Айтматов ҳаётига беихтиёр қизиқади, энг муҳим жиҳатларни, мўъжизадай юз берган жараёнларни билишни истайди.

Бу бир қарашда жуда ҳам оддий ва асти мураккаб, аянчли ва дилбар ҳаёт манзаралари кишининг энг нозик ва нодир қалб торларини чертадиган нуқталаридир. Муҳаббат ва ихлос билан, ҳамдард ва самимийларча кўнгилдан ситиб чиқарилган, юракка гавҳардай ўрнашадиган тасвирлар кўнгил кўзини мафтун этади, кўз ичида мардумдай ўрнашади, юрагида муқаддас оғриқдай нақшланиб туради. Беғубор ва меҳрибон, жуда чўнг ва мардона адиб инсон ва оламият ҳаётини “мўъжизакор” алфозда яхлит кўрсата олганига асру ҳавасингиз келади.Ундан кишилар, миллатлар қисмати, буюк табиатнинг тоза ва абадиян яшовчанлиги, жами мавжудотларга биродарларча дилдошлик бўртиб кўзга ташланади. Айтматов, аввало, инсон кўнглининг оташин куйчисидир. Адиб учун ҳар қандай устивор жамиятда шаклланган удум-қарашлардан қатъи назар инсон, унинг кўнгли талотуплари майдонида бир-бирига соф, самимий муносабатлари, МУҲАББАТи ҳар нарсадан муҳим. У фақат асл ҳақиқатни кўрсатишни истаб, бу борада шундай услублар кашшофи бўлдики, истибдод замонида золимларнинг ўзи ҳам эътироз билдиролмайдиган бадиий тил, рамзий ифода орқали бор воқеликни кўзгуга сола олди. Унинг ривоят, эртак шаклидаги бадиий кашфиётлари ҳақиқатнинг янада жарангдор ва жозибали овози бўлиб, китобхонни лол этади ё булбулигўё қилади, ҳатто адиб шахси ва ижодини ғаразли танқид қилишларга сад ташлаб, ўзини-ўзи ҳимоя қилади. У бир умр инсонни, халқни, атрофимиздаги жонли-жонсиз мавжудодларни бениҳоя севиб, борлиқнинг асл фитратига ҳамиша хайрихоҳ ижод қилди. Шу меҳру муҳаббат тараннуми инсоннинг бениҳоя юксалтиради, ўзини чинакамига одам ҳис қилиб яшашга ўргатади. У ҳеч вақт миллатларни бир-биридан ажратмади ва албатта, биринчи навбатда, қирғиз руҳининг жами ёрқинликларини намоён этиш учун барча иқтидори ва севгисини ишга солди. Аммо асардан асарга ўсган адиб, тўла қонли образлар галерияси қаторини бойитиб, бошқа халқларнинг ҳам асл ва бетакрор табиатини кўрсатди, инсон руҳиятини ана шу ҳар хилликда товлантириб, жаҳоний маънавият бир-бирининг кўзгусида тўлишиб, зийнатланиб боришини исботлади. Шунинг учун ҳаётдай бетакрор қаҳрамонлари қаторида қирғиз билан бирга қозоқ, рус, гуржи, невх ва бошқа миллат вакиллари иштироки шунчаки эмас. Адиб инсон эрки дахлсиз, бахтли бўлишга ҳар қачон ҳақли эканлиги, аммо уни ўзининг жинсидан бўлганлар қул, маҳкум, тобе, қарам қилишга тиш-тирноғи билан ҳаракат қилиши, кўз очирмаслиги мумкинлиги, бунинг жуда аянчли воқелиги ХХ асрда ҳам одамзот бошига не-не мусибатлар солганлигини мардларча кўрсатишни ўз олдиги мақсад қилган ва шу улуғ, қарийб душвор ниятига ета олган мардона адибдир.

Бунинг учун Аллоҳ унга беқиёс бир истеъдод инъом этгани шак-шубҳасиздир. Шунда ҳам бу истеъдоднинг асосий ва бирламчи манбаси жуда ҳам реал ҲАЁТдир.Уни Парвардигор гўдаклик чоғидан, шаклланишнинг энг эрта фаслида ҳаётнинг энг гўзал ва энг фожиали дамларидан насибадор этади. Тўрт-беш ёшидан йигирма ёшга етиб-етмаган қисқа, кимгадир билинмай ўтиб кетадиган фурсатида Чингизнинг умри ҳайратланарли даражада долғали, серташвиш, мусибатли кечгани, ғам оралаб кўрган, иштирокчи сифатида ичиташидан маънан туйганлари мислсиздир. Оиланинг тўнғичи сифатида, яна етим қолиб тақдирида кўрганлари етмаганидек, Иккинчи жаҳон уруши туфайли катталар ўрнини эгаллаб, одамлар ҳаёти, оиласи кулфат ва ташвишларига аралашуви, орттирган ҳаётий тажрибалари шунақа кўлворки, бу унинг бутун ҳаётига татиди, сара асарларининг энг муваффақиятли, чуқур ва чўққили нуқталарининг хомашёси, асл руҳи, чин маъноси қаймоғи бўлди. Айтматов феноменининг битмас-туганмас уммони ҳақида ўз эътирофлари асосида мухтасар тўхталмоқчимиз. Зеро, айнан мана шу миллий ва жаҳоний воқеалар, кулфатлар чорраҳасидаги беғубор умр, маданиятлар уйғунлиги, ХХ аср 30–40- йилларидаги у яшаган шафқатсиз замон ва руҳоний иқлим боис Чингиз Айтматов ҳодисаси кейинчалик кўз очгандир.

Чингиз Айтматов 1928 йилнинг 12 декабрида Талас водийси Авлиё ота шаҳри яқинидаги Шакар овулида Тўрақул Айтмат ўғли ва Наима Ҳамза қизи оиласида бу ёруғ оламни кўради. Чор Россияси асоратидан ҳам ўтадиган, Совет даври истибдодининг биринчи ўн йиллиги ортда қолган бу даврда Чингизнинг ўтмишини севган бобо-бувилари ўзларининг энг улуғ деб билган қадриятлари асосида ёшларнинг дунёқарашлари шаклланишини васиятдай уқтирар эдилар. Жумладан ҳар бир бола ёшлигидан ўзининг етти ота-бобосини аниқ-тиниқ билиб олиб, умрининг охиригача унутмасдан авлодларига етказиш талабида ўзлик муҳофазаси ётибди. Шажараси ҳақида Айтматовнинг ўзи шундай маълумот беради: “Мен Шакар уруғиданман, менинг отам Тўрақул, Тўрақулнинг отаси Айтмат, Айтматнинг отаси Кимбилди, Кимбилдининг отаси Қончужоқ… Айтмат бобом қўли гул уста эди: ҳам дурадгор, ҳам темирчи, устига-устак чевар ҳам эди. Қолаверса, дурустгина бахши ҳам эди. Унинг бешта фарзанди бўлган: Ойимқул, Қорақиз, Гулойим исмли қизлари, Тўрақул, Рисқулбек исмли ўғиллари бор эди”.

Демак, Чингиз Тўрақул ўғлини адибликка қони-да тортган эди. Аммо қўбизчи ва бахши Айтмат бобоси эрта қазо қилиб, у бу улуғ дарёдан истагандай баҳраманд бўлолмайди… Ҳарқалай, болалигининг энг саодатманд дамлари адабий муҳитда кечади. Обрўли ва эъзоздаги қирғиз момоларигина танғийдиган ойчурек бошидан тушмайдиган бувиси, оқила ва зеҳни ўткир, набирасини еру кўкка ишонмайдиган Ойимхон эна Чингизга жуда кўп эртак ва афсоналар сўйлаб беради. Бу илк муҳаббат ва таништирув бўлажак адибнинг ижодий тақдирида, дунёқарашининг шаклланишида буюк рол ўйнаган, қалб даласини биринчи озиқлантирган, унга сочилган маънавий дурдона уруғлар бўлган. Буни билмасдан Айтматов ижоди заминининг жуда чуқурига етган бақувват маънавий илдизларини кўриш, тасаввур қилиш душвор. Зеро, боланинг оламни образли тасаввур қилиши шундан бошланади ва айнан манбаси ҳам халқ оғзаки ижодида мужассамдир. Бу бир хил, зерикарли, ҳиссиз реалликдан кескин фарқ қилиб, теран маъноли, жозибали адабиётнинг ўзи ҳамдир. Унда моддий ҳаёт – одамзот умрига мазмун, эътиқод ва қарашларига қувват ва маъно берадиган маънавий идеални ҳам топиш мумкин. Шусиз инсоният ҳаёти нурсиз, умид ва ишончдан айро бўлар эди. Кўрамизки, истеъдод учун жуда муҳим омил маънавий оламни англаши Чингиз Айтматовда айни вақтида бошланиб, гўдаклигидан омади фавқулодда чопади. Унга улуғ бир иқтидорни инъом этган Тангри, шунга яраша улуғ, илҳом ва тафаккур манбаи халқ оғзаки ижодидан вақтида тўйинтирган. Туркий элатнинг энг улуғ қадриятлари қўшиқ, афсона, ривоятларнинг сирли матни ва шавқли оҳанги билан ҳисларини тўлқинлантириб, юрагини озиқлантирган, хотирасига тошга ўйилгандек ёзилиб борган. Бу адоқсиз сарчашма ақли тўлган сари, тафаккурини кучайтириб, ҳис ва туйғуларини кўкка ўрлатгани ҳеч шубҳасиз.

У бундан чексиз миннатдорлигини кейинчалик қўйидагича баён этади: “Ўз халқим олдидаги ўғиллик қарзларим ҳақида бир-икки оғиз десам: унинг ролисиз ҳаётимни умуман тасаввур қила олмайман. Ижодкор ва халқ – улуғворликнинг икки туташувидир. Халқ истеъдодни туғади, шу билан бирга моҳир санъаткор яратган жами энг яхши кашфиётни қадрловчи ва муҳафазакори ҳам халқ бўлади. Бу алоқадорлик шундан иборатки, санъаткор – халқнинг маънавий таянчи, халқ эса – санъаткорнинг таянч нуқтасидир”.