Андрей Кудан – IМША (страница 2)
Бацька ляжаў у касцюме, які Арсень ніколі на ім не бачыў. Пэўна, маці купіла. Касцём сядзеў крыва, каўнер цер і падпіраў падбародак. Здавалася, бацька зараз расплюшчыць вочы і паправіць яго сваім звыклым жэстам – і пашкадуе, што апранулі гэтую чужую вопратку.
– Якая ж ён худы, – шапнуў нехта ззаду.
Арсень перажагнаўся (ён не ведаў, як правільна, проста паўтарыў тое, што рабілі іншыя), паклаў свечку і выйшаў.
У калідры на яго чакала дзяўчына. Маладая, у чорным, трымала ў руках нейкую патрыбаную кнігу.
– Вы Арсень? – спытала яна ціха. – Я Ліза, аспірантка вашага бацькі. Ён… ён вельмі хацеў, каб гэта было ў вас.
Яна працягнула кнігу.
Арсень узяў. Стары скураны пераплёт, пацёртыя вуглы, на вокладцы – выціснуты крыж. Кніга была цяжкой і пахла так, як пахне сапраўдная старасць: не гніллю, а часам.
– Што гэта? – спытаў ён, не разумеючы.
– Ён сказаў, што гэта з Крыніц. Ён туды ездзіў апошнія гады. Гаварыў, што там нешта знайшоў. Але нікому не паказваў. А вам пакінуў.
Арсень перавярнуў кнігу. На першай старонцы чорнымі чарніламі было напісана: «Арсеню. Калі будзеш гатовы. Калі не – выкінь».
Гэта быў не бацькаў почырк. Дакладней, не той, які ён ведаў. Бацька пісаў дробна, акуратна, як машына. А тут літары скакалі, дрыжалі, нібы рука, якая трымала пяро, не магла спыніцца.
Арсень закрыў кнігу і засунуў у заплечнік.
– Дзякуй, – сказаў ён дзяўчыне, якая ўсё стаяла і чакала нейкай рэакцыі.
– Яна не разумела, што ён там шукаў, – дадала Ліза. – Але апошні год ён змяніўся. Стаў нейкі… сам не свой. Усё казаў пра нейкі ліст, пра памяць. Пытаўся ў мяне, ці веру я ў прывіды. Я смяялася, а ён не.
Арсень кіўнуў.
Ліза пастаяла яшчэ трохі і пайшла.
Памінкі былі доўгімі і сумнымі. Людзі елі, пілі, успаміналі бацьку так, быццам ведалі яго лепш за сына. «Выдатны гісторык!», «Святой чалавек!», «Усё жыццё навуцы аддаў!». Арсень сядзеў моўчкі і слухаў. Яму хацелася крыкнуць: «А вы ведаеце, што ён апошні год амаль не спаў? Што ён тэлефанаваў мне ноччу і маўчаў у слухаўку? Што ён баяўся чагось?»
Але ён маўчаў.
Бо сам не ведаў, ці было гэта праўдай.
Бо сам не браў слухаўку.
Бо сам не ператэлефоўваў.
На другі дзень патэлефанаваў начальнік.
– Слухай, Арсень. Трэба з'ездзіць у камандзіроўку. Там у адным мястэчку збіраюцца зносіць стары касцёл. Трэба апісаць архіў, які там застаўся, пакуль усё не пайшло пад бульдозер. Працы на пару дзён. Месца называецца Крыніцы. Недзе пад Гроднам.
Арсень памаўчаў. У ягоным заплечніку ляжала старая кніжка з Крыніц.
– Добра, – сказаў ён. – Калі ехаць?
– Ды хоць заўтра. Там ужо ўсё гатова да зносу. Праз тыдзень ад касцёла нічога не застанецца.
Арсень паклаў слухаўку. Падышоў да акна. Дождж скончыўся, і ў шчыліну паміж панэлек прабівалася сонца – слабае, восеньскае, але ўсё ж сонца.
Ён дастаў кнігу, адкрыў яе на першай старонцы. Акрамя надпісу, там быў яшчэ адзін ліст – асобны, укладзены паміж старонак. Тонкі пергамент, спрэс пакрыты літарамі.
Арсень паспрабаваў прачытаць. Мова была старая, з польскімі і царкоўнаславянскімі словамі. Але некаторыя словы ён разабраў.
«Пахвальны ліст… прыйдзіце… цені… памяць…»
Ён закрыў кнігу і схаваў назад.
Не, зараз не час. Зараз трэба збіраць рэчы.
Але ўсю дарогу дадому, усю ноч, перад тым як заснуць, ён думаў пра гэтыя словы.
«Пахвальны ліст».
«Цені».
Бацька, які баяўся прывідаў.
І мястэчка, куды яму трэба было ехаць.
ЧАСТКА 1: АРХІЎ
Глава 2
Дарога
На вакзал Арсень прыехаў за гадзіну. Прывычка, якая засталася ад бацькі: той заўсёды з'яўляўся раней і моўчкі чытаў кнігу, пакуль іншыя бегалі і нервова пілі каву на пероне.
Цяпер чытаў Арсень. У руках была тая самая кніжка з Крыніц – ён узяў яе з сабой, сам не ведаючы навошта. Проста ляжала ў заплечніку, цяжкая, скураная, з цёмна-чырвоным абразам старонак. Ён адкрыў яе наўгад.
Старонка была спарожая. Не ў тым сэнсе, што чыстая – проста тэкст абрываўся на паўслове, а далей ішоў чысты пергамент. Арсень пагартаў далей. Некалькі старонак былі выдраныя. Не акуратна, а так, быццам іх вырывалі ў спешцы, разам з кавалкамі вокладкі.
– Блін, – вылаяўся ён уголас.
Што за кнігу пакінуў яму бацька? Навошта вырываць старонкі?
Цягнік падалі. Стары, зялёны, з драўлянымі лаўкамі і пахам вугля, які нікуды не знік, нават калі цягнікі даўно перасталі паліць печы. Арсень залез у вагон, знайшоў сваё месца ля акна. Насупраць села бабуля з кошыкам, ад якога пахла яблыкамі і злёгку – саломкай.
– У Крыніцы? – спытала яна, уладкаваўшы кошык пад лаўкай.
– Ага.
– А чаго? Там жа нічога няма. Адзін касцёл стаіць, ды і той разваліцца хутка.
Арсень паціснуў плячыма. Не тлумачыць жа, што едзе апісваць архіў перад зносам. Гучыць яшчэ больш дзіўна, чым проста «у госці».
– Па справах, – коратка адказаў ён.
Бабуля кіўнула, задаволеная тым, што ёй адказалі, і больш не чаплялася. Даставала з кошыка яблыкі, працірала іх хустачкай і клала назад, акуратна, адзін да аднаго.
Арсень упёрся лбом у шкло. За акном паплылі прыгарады: шэрыя панэлькі, гаражы, пустыры. Потым – лес. Потым – поле. І зноў лес.
Ён думаў пра бацьку.
Апошні раз яны размаўлялі месяц таму. Бацька патэлефанаваў ноччу. Арсень спаў, доўга не браў слухаўку, а потым усё ж адказаў: «Што здарылася?» У слухаўцы было маўчанне. Цяжкае, вільготнае, як у калодзежы.
– Ты ведаеш, што такое памяць? – спытаў бацька. Голас быў нейкі дзіўны – не п'яны, не стомлены, а такі, быццам ён толькі што ўбачыў нешта, чаго не павінен быў бачыць.
– Ты чаго не спіш? – Арсень паспрабаваў перавесці ўсё ў жарт. – Бессань?
– Памяць – гэта не тое, што мы памятаем, – працягваў бацька, не зважаючы на ягоны тон. – Памяць – гэта тое, што нас памятае. Разумееш? Мы думаем, што мы валодаем мінулым. Але гэта мінулае валодае намі.
– Тата, трэцяя гадзіна ночы. Мне заўтра на працу.
– Прабач, – бацька памаўчаў. – Прабач. Я проста… я проста хацеў, каб ты ведаў. Калі са мной нешта здарыцца, у Крыніцах… там ёсць адна кніга. Ты знойдзеш.
– Якую кнігу?
Але бацька ўжо паклаў слухаўку.
Арсень тады падумаў – дэпрэсія. Старасць. Бессань. Усе гэтыя гісторыкі пачынаюць з'язджаць з глузду, калі занадта доўга корпаюцца ў старых паперах. Ён перагарнуўся на другі бок і заснуў.
А цяпер ехаў у гэтыя Крыніцы з кнігай у заплечніку.