Андрей Кудан – IМША (страница 1)
IМША
ПРАЛОГ
1794 год, восень
Мястэчка Крыніцы, уніяцкі касцёл Святога Юзафа
Айцец Кандрат ведаў гэта даўно. За дваццаць гадоў служэння ён бачыў розную цемру: тую, што прыходзіла з лесу ў зімовыя ночы, і тую, што жыла ў людзкіх сэрцах. Але сёння цемра была іншая. Яна сцякала зверху, праз тоўстыя муры, прасочвалася скрозь шчыліны ў даху і асядала на плітах падлогі халоднай расой.
Ён стаяў на каленях перад алтаром. Рукі трымалі кнігу, але вочы не чыталі. Вочы глядзелі туды, дзе за дубовамі дзвярыма рыпелі боты маскалёў.
– Pater noster, qui es in caelis (лат.)… Ойча наш, Які ёсць на нябёсах. – шапталі вусны, але думкі блыталіся.
Унізе, пад касцёлам, у склепе, сядзелі людзі. Сем'і тых, хто не захацеў пакінуць сваю веру. Жанчыны з немаўлятамі, старыя, дзеці. Тыя, хто паверыў яму, калі ён сказаў: «Касцёл схавае. Касцёл устоіць».
Касцёл не ўстоіць.
Айцец Кандрат адчуваў гэта скурай. Маскалі не сыдуць. Яны прыйшлі не проста ламаць алтары – яны прыйшлі ламаць душы. Перарабіць уніятаў на праваслаўных, а непаслухмяных – на трупы.
Ён чуў, як наверсе зарыпелі дзверы. Грубы голас вылаяўся па-маскоўску.
– Тут няма нікога, – адказаў другі, тонкі. – Поп казаў, ён адзін тут маліцца.
– А чаго ён маліцца ў цемры? Хавае кагось?
Зараз яны спусцяцца.
Айцец Кандрат падняўся. Ногі дрожалі, але ён зрабіў крок да алтара. Там, пад абразом Маці Божай, ляжаў чысты ліст пергаменту. Ён дастаў з-за пазухі маленькі нож – той, якім звычайна чыніў пер'і для пісання.
– Даруй мне, Госпадзі, – шапнуў ён і правёў лязом па далоні.
Кроў пацякла густая, цёплая. У паху кадзіла і воску яна пахла жалезам і жыццём.
Ён акунуў пальцы ў рану і пачаў пісаць. Літары клаліся няроўна, скакалі, але ён спяшаўся. Не проста пісаў – ён пакідаў сведчанне.
«Пахвальны ліст да ўсіх, хто прыйдзе пасля нас.
Не хвалю я Госпада, не прашу багацця. Паклічце тых, хто памёр. Не для помсты, не для гневу. Паклічце, каб яны паглядзелі. Каб яны запомнілі. Каб вы, жывыя, убачылі твары тых, каго мы тут пакідаем.
Бо калі вы забудзеце – мы знікнем навекі. А калі мы знікнем – хто тады будзе трымаць неба над гэтай зямлёй?
Я, Кандрат, айцец гэтай парафіі, заклінаю вас памяццю Хрыста: прыйдзіце. Знайдзіце гэты ліст. І прачытайце яго ўголас там, дзе стаіць наш касцёл. І няхай цені прыйдуць. Няхай убачаць. Няхай нагадаюць.
А вы… вы даруйце ім. Калі зможаце.
А калі не зможаце – то хоць памятайце.
Амін».
Ён скончыў пісаць і падзьмуў на літары, каб кроў хутчэй засохла. Наверсе забілі ботамі – здаецца, пачалі выломліваць дзверы ў склеп.
– Малако і мёд, – шапнуў ён невядома да чаго, успомніўшы нейкі даўні пропаведзь пра зямлю абяцаную.
Ён схаваў пергамент у скураны пераплёт старой кнігі – той самай, з якой чытаў псальмы. Засунуў кнігу ў тайнік пад алтаром, куды не даставала нават вада падчас вясновых разліваў.
Боты загрукаталі ўжо на ўсходах у падвал.
Айцец Кандрат азірнуўся на абраз Маці Божай. У святле свечкі яна здавалася жывой – і такой сумнай, што сэрца сціснулася.
– Прымі іх, – папрасіў ён ціха. – Усіх. І мяне таксама. Калі ласка.
Люк у падвал з грукатам адляцеў убок. Уніз хлынула святло факелаў і мацюкі.
– А вось і поп! – закрычаў хтось. – А дзе людзі? Гавары, сабачая вера!
Айцец Кандрат павольна павярнуўся. На яго глядзелі твары, залітыя чырвоным полымем. Твары без ценяў – таму што святло біла проста ў вочы.
– Людзі? – перапытаў ён ціха. – А хто з вас людзі?
Яны не зразумелі. Ды і не павінны былі.
Першы ўдар прыпаў у скроню. Другі – у жывот. Трэці ён ужо не адчуў.
А кніга ляжала ў тайніку і чакала.
Чалавек, які прыйдзе праз дзвесце гадоў, прачытае «Пахвальны ліст» уголас.
І цені прыйдуць.
ЧАСТКА 1: АРХІЎ
Глава 1
Спадчына
Арсень стаяў ля акна і глядзеў, як дождж размывае шэрыя панэлькі спальнага раёна. За спіной шапацелі людзі – тыя самыя, што прыйшлі «папрасіцца з нябожчыкам». Ён чуў іх прыглушаныя галасы, пах валер'янкі і духаў, якія набываюць толькі на такія выпадкі.
Бацька ляжаў у труне ў суседнім пакоі.
Арсень не хацеў туды ісці. Ён ужо паглядзеў – гадзіну таму, калі толькі прывезлі цела з морга. Ад бацькі засталася толькі абалонка – жоўты воск, запалыя шчокі, рукі, складзеныя на грудзях. Пластыкавыя рукі, нежывыя. Пры жыцці бацька ніколі не трымаў іх так акуратна.
– Арсенька, ідзі, пастаў свечку, – прашаптала цётка Люба, матчына сястра, праслізнуўшы ў пакой. – Людзі пытаюць, дзе сын. Няёмка ж.
Ён маўчаў.
Цётка ўздыхнула і выйшла, пакінуўшы пасля сябе пах пірагоў і невыкананага абавязку.
Арсень уключыў тэлефон. Падкаст па самаразвіцці загаварыў пра тое, як «вырашыць свае праблемы за 21 дзень». Ён паставіў на паўзу. Не, сёння не той дзень.
Яму было дваццаць восем. І ён толькі што асірацеў.
Дзіўна, але гэтае слова – «асірацеў» – гучала ў галаве як нешта чужое. Быццам не пра яго. Быццам ён даўно ўжо быў сам па сабе, без бацькі. Апошнія гадоў пяць яны бачыліся раз на месяц, размаўлялі па тэлефоне яшчэ радзей. І кожны раз гэта было адно і тое ж: «Як справы?» – «Нармальна». – «А ў цябе?» – «Пішу». – «Ну, пішы». Размова, якая нічога не значыць, акрамя таго, што абодва не ведаюць, што сказаць.
Бацька быў гісторыкам. Доктар навук, прафесар, аўтар манаграфій, якія ніхто не чытаў. Арсень памятаў, як у дзяцінстве ганарыўся гэтым. Прыходзіў у школу і казаў: «Мой тата кнігі піша!» Аднакласнікі круцілі пальцам ля скроні. Іхнія бацькі прадавалі машыны, будавалі дачы, ездзілі ў Турцыю. Ягоны бацька сядзеў у архівах і збіраў паперкі.
З гадамі гонар ператварыўся ў раздражненне. Потым – у абыякавасць. А потым – у нешта горшае. У сорам? Не, не сорам. Хутчэй – у неразуменне. Навошта? Навошта ўсё гэта? Каму патрэбныя гэтыя кнігі пра ўніятаў, пра нейкія мястэчкі, якіх ужо няма на мапе, пра людзей, якія памерлі дзвесце гадоў таму?
Жыццё – вось яно. Трэба зарабляць грошы, купіць кватэру, знайсці дзяўчыну, нармальна адпачываць летам. А не капацца ў смярдзючых архівах.
Арсень працаваў у архіве. Іранічна, так? Толькі ён там проста перабіраў паперы, апісваў фонды, сядзеў на акладзе. Гэта была часовая праца, пакуль не знойдзецца нешта лепшае. Ён збіраўся пайсці ў IT – скончыў курсы, нават зрабіў нейкі праект. Але нешта не складвалася. Субяседаванні праляталі, грошы заканчваліся, і ён вяртаўся ў архіў, як у бацькава лона.
Толькі бацька пра гэта не ведаў.
– Арсень!
Голас маці вырваў з думак. Яна стаяла ў дзвярах – маленькая, сутулая, у чорнай хустцы, якая рабіла яе яшчэ меншай. Твар чырвоны ад слёз, але вочы сухія. Ужо выплакала ўсё, відаць.
– Ідзі. Трэба.
Ён паслухмяна пайшоў за ёй.
У пакоі, дзе стаяла труна, было душна. Гарэлі свечкі, пахла ладанам і цвіллю. Ля сцен сядзелі на крэслах старыя людзі – калегі бацькі, суседзі, далёкія сваякі. Яны глядзелі на Арсеня з тым асаблівым выразам, з якім глядзяць на сірот: жаласліва і асуджальна адначасова.
Арсень прайшоў да труны. Пастаяў.